
با آغاز جنگ نظامی میان آمریکا و رژیم صهیونیستی با ایران، بازارهای جهانی بهویژه بازار انرژی وارد مرحلهای از بیثباتی و حساسیت بیسابقه شدهاند. در چنین شرایطی، نفت دیگر صرفاً یک کالای اقتصادی نیست، بلکه به ابزاری ژئوپلیتیکی تبدیل شده که هر تحول میدانی میتواند مسیر آن را دستخوش تغییر کند. افزایش ریسکهای امنیتی در منطقهای که بخش قابلتوجهی از عرضه جهانی نفت را در اختیار دارد، باعث شده واکنش بازیگران اصلی این بازار، بیش از هر زمان دیگری با ملاحظات سیاسی و روانی گره بخورد.
بازار جهانی نفت در مقطع کنونی بیش از هر زمان دیگری نشان میدهد که منطق عرضه و تقاضای کلاسیک، بهتنهایی قادر به توضیح نوسانات و تصمیمات نیست. اعلام اخیر OPEC مبنی بر افزایش روزانه ۲۰۶ هزار بشکهای تولید در ماه مه، در ظاهر اقدامی در جهت تثبیت بازار و کاهش نگرانیها تلقی میشود؛ اما بررسی دقیقتر نشان میدهد که این تصمیم، بیش از آنکه پاسخی واقعی به بحران باشد، تلاشی برای مدیریت انتظارات و ارسال سیگنال روانی به بازار است.
نخست باید به ماهیت این افزایش تولید توجه کرد. در مقیاس بازار جهانی نفت که روزانه بیش از ۱۰۰ میلیون بشکه مصرف دارد، افزایش ۲۰۶ هزار بشکهای رقمی نسبتاً محدود محسوب میشود و بهتنهایی نمیتواند شوکهای بزرگ قیمتی را مهار کند. از این رو، اهمیت این تصمیم نه در حجم آن، بلکه در «پیام» آن نهفته است: اوپک میخواهد نشان دهد که همچنان کنترل اوضاع را در دست دارد و قادر است در مواقع لازم، به بازار واکنش نشان دهد.
با این حال، چالش اصلی بازار در شرایط فعلی، اساساً در سمت تولید تعریف نمیشود. مسئله کلیدی، اختلال در زنجیره انتقال و ریسکهای ژئوپلیتیکی است؛ بهویژه در تنگه هرمز که بهعنوان یکی از حیاتیترین شریانهای انرژی جهان، روزانه بخش قابلتوجهی از نفت صادراتی خلیج فارس را به بازارهای جهانی منتقل میکند. هرگونه ناامنی، محدودیت تردد یا حتی افزایش ریسک در این مسیر، بلافاصله به افزایش هزینههای بیمه، کاهش جریان فیزیکی نفت و در نهایت جهش قیمتها منجر میشود.
در چنین شرایطی، افزایش تولید اگر از سوی بزرگترین تولیدکنندگان انجام شود، تا زمانی که نفتکشها امکان عبور ایمن نداشته باشند، تأثیر عملی محدودی خواهد داشت. این همان نقطهای است که تمایز میان «عرضه اسمی» و «عرضه واقعی» اهمیت پیدا میکند. عرضه اسمی ممکن است افزایش یابد، اما اگر امکان انتقال آن به بازار مصرف وجود نداشته باشد، در عمل کمبودی در بازار احساس خواهد شد.
از منظر راهبردی، این وضعیت باعث تغییر موازنه قدرت در بازار انرژی میشود. برخلاف تصور رایج که قدرت را صرفاً در اختیار تولیدکنندگان بزرگ میداند، در شرایط بحران، این «کنترل گلوگاهها» است که تعیینکننده میشود. در این چارچوب، موقعیت ژئوپلیتیکی ایران در مجاورت تنگه هرمز، به آن یک اهرم بالقوه مهم میدهد؛ اهرمی که حتی بدون افزایش تولید، میتواند بر انتظارات بازار و رفتار بازیگران تأثیر بگذارد.
همچنین باید به یک نکته مهم دیگر توجه کرد: بازار نفت تنها به واقعیتهای فیزیکی واکنش نشان نمیدهد، بلکه به «ادراک ریسک» نیز حساس است. حتی اگر انسداد کامل رخ ندهد، صرف افزایش احتمال آن میتواند موجب رفتارهای احتیاطی از سوی شرکتهای کشتیرانی، پالایشگاهها و سرمایهگذاران شود. در چنین فضایی، تصمیمات اوپک پلاس بیشتر نقش «مدیریت روانی بازار» را ایفا میکنند تا حل ریشهای مسئله.
از سوی دیگر، تجربههای گذشته نشان داده که در دورههای بحران، ابزارهای سنتی تنظیم بازار مانند افزایش یا کاهش تولید کارایی محدودتری دارند. زمانی که ریسکهای امنیتی وارد معادله میشوند، قیمتها بیشتر تابع اخبار سیاسی و نظامی خواهند بود تا دادههای عرضه و تقاضا. به همین دلیل است که برخی تحلیلگران، تصمیم اخیر اوپک پلاس را «نمایشی» توصیف میکنند؛ نه به این معنا که بیاهمیت است، بلکه به این معنا که تأثیر آن در برابر متغیرهای ژئوپلیتیکی بسیار محدود است و «دست برتر» در اختیار بازیگرانی باقی میماند که بر مسیرهای حیاتی انتقال انرژی اشراف دارند.
دکتر علی دادور