
در تحلیل عمیقتر بحث مطرحشده درباره «احتمال خروج آمریکا از ناتو»، لازم است این گزاره بهمثابه یک «فرضیه ژئوپلیتیکی» در چارچوب نظریههای پیشرفته روابط بینالملل، مطالعات امنیتی و تحلیل نظام بینالملل مورد واکاوی قرار گیرد. در سطح نخست، این فرض را میتوان در چارچوب واقعگرایی ساختاری (Neorealism) و بهطور خاص قرائت «واقعگرایی تهاجمی» جان مرشایمر تحلیل کرد. در این رویکرد، قدرتهای بزرگ بهطور مستمر در پی افزایش حداکثری قدرت نسبی خود و کاهش وابستگی به نهادهای محدودکننده هستند. ناتو بهعنوان یک اتحاد نظامی نهادینهشده، اگرچه ابزار تثبیت هژمونی آمریکا در اروپا بوده، اما همزمان نوعی قید نهادی (Institutional Constraint) نیز ایجاد میکند. این قید بهویژه در شرایطی که منافع اعضا واگرا شود؛ مانند اختلافات عمیق میان ترکیه و برخی شرکای غربی و همچنین اختلافات بین ترکیه و اسرائیل در مورد سوریه میتواند به یک معضل تعهد برای واشنگتن تبدیل شود. در چنین بستری، فرض خروج آمریکا از ناتو را میتوان در قالب خودمختاری راهبردی (Strategic Autonomy) تفسیر کرد؛ به این معنا که ایالات متحده تلاش کند بدون محدودیتهای ناشی از تعهدات چندجانبه، در محیطهای بحرانی مانند خاورمیانه، تصمیمگیری مستقلتری داشته باشد. این تحلیل بهویژه در گفتمان سیاست خارجی دونالد ترامپ، که منتقد شدید «چندجانبهگرایی پرهزینه» و طرفدار معاملهگرایی است، قابل ردیابی است.
با این حال، در سطح دوم تحلیل یعنی سطح «نظام بینالملل» باید به پیامدهای سیستمی چنین اقدامی توجه کرد. خروج آمریکا از ناتو میتواند به تضعیف «رژیم امنیت جمعی غرب» منجر شود و یک خلأ قدرت در اروپا ایجاد کند. بر اساس نظریه گذار قدرت، چنین خلأیی میتواند رقابت قدرتهای بزرگ را تشدید کرده و فرصتهایی برای بازیگرانی مانند روسیه یا چین فراهم آورد تا نفوذ خود را گسترش دهند. در نتیجه، هزینههای ژئواستراتژیک این اقدام برای آمریکا بهمراتب فراتر از منافع تاکتیکی آن در یک بحران منطقهای خواهد بود.
در سطح سوم یعنی «تحلیل منطقهای خاورمیانه» سناریوی تقابل ترکیه و اسرائیل در سوریه نیازمند بررسی دقیقتری است. سوریه را باید یک سیستم چند بازیگری پیچیده دانست که در آن، دولتها و بازیگران غیردولتی در یک وضعیت آنارشی محدود (Limited Anarchy) تعامل دارند. ترکیه با اهدافی همچون مهار نیروهای کردی و تثبیت عمق راهبردی خود در شمال سوریه حضور دارد، در حالی که اسرائیل عمدتاً بر مهار نفوذ ایران و جلوگیری از انتقال تسلیحات پیشرفته به گروههای همپیمان تهران تمرکز کرده است. این تفاوت در اولویتهای تهدید باعث میشود که اگرچه برخوردهای محدود یا «تنشهای کنترلشده» ممکن است، اما گذار به یک جنگ تمامعیار میان دو بازیگر، مستلزم تغییرات بنیادین در محاسبات راهبردی آنهاست.
از منظر نظریه بازدارندگی هر دو طرف دارای ظرفیتهایی هستند که هزینههای درگیری مستقیم را بهشدت افزایش میدهد. ترکیه بهعنوان یک قدرت نظامی منطقهای با عضویت در ناتو (حتی در فرض تضعیف آن)، و اسرائیل بهعنوان یک قدرت دارای برتری فناوری و بازدارندگی چندلایه، در چارچوب «بازدارندگی متقابل» عمل میکنند. این وضعیت احتمال بروز یک جنگ مستقیم را کاهش میدهد و آن را به سطح «درگیریهای نیابتی» یا رقابت در سایه محدود میکند.
در سطح چهارم، باید به تحلیل گفتمان این ادعا توجه کرد. گزارههایی مانند «انتصاب یک رهبر وابسته به القاعده/داعش در سوریه» بیشتر در چارچوب روایتسازی سیاسی قرار میگیرند تا تحلیل مبتنی بر دادههای تجربی. در پژوهشهای علمی، تمایز میان «اطلاعات تأییدشده» و «گفتمانهای ایدئولوژیک» ضروری است، چرا که دومی میتواند در خدمت مشروعیتبخشی به سیاستهای خاص یا شکلدهی به افکار عمومی باشد.
در نهایت، از منظر تحلیل تصمیمگیری سیاست خارجی، فرضیه خروج آمریکا از ناتو برای حمایت از یک بازیگر خاص در یک منازعه منطقهای، با منطق تحلیل هزینه فایده چندسطحی همخوانی محدودی دارد. سیاستگذاران آمریکایی معمولاً تصمیمات خود را بر اساس مجموعهای از اعتبارها و متغیرهای بینالمللی، ثبات سیستمیک، فشارهای داخلی، و ملاحظات اقتصادی اتخاذ میکنند. در این چارچوب، کنار گذاشتن یک ائتلاف بنیادین مانند ناتو برای کسب مزیت در یک سناریوی احتمالی و نامطمئن، از نظر تحلیلی گزینهای با «ریسک بالا و بازده نامشخص» تلقی میشود. جمعبندی آنکه، اگرچه این ادعا را میتوان بهعنوان یک «سناریوی فرضی در چارچوب واقعگرایی تهاجمی» صورتبندی کرد، اما از منظر شواهد تجربی، قیود نهادی، و منطق تصمیمگیری راهبردی، احتمال تحقق آن وجود دارد.
دکتر علی دادور