
وقتی توهم مذاکره، دشمن را مسلحتر میکند/در میدان نبرد، زمان خود یک سلاح است. هر ساعت و هر روز، بخشی از موازنه قدرت را تغییر میدهد و میتواند سرنوشت یک جنگ را رقم بزند. از همین رو، مذاکره و تفاهم در میانه یک رویارویی نظامی، صرفاً یک اقدام دیپلماتیک یا اخلاقی نیست، بلکه ابزاری راهبردی است که باید نه بر اساس نیتها، بلکه بر پایه نتایج و پیامدهای آن قضاوت شود. اگر مذاکره به کاهش فشار بر دشمن و ایجاد فرصت برای تجدید قوا منجر شود، دیگر نمیتوان آن را صرفاً اقدامی در مسیر صلح دانست؛ بلکه باید آن را از منظر تأثیرش بر امنیت ملی و توازن قوا ارزیابی کرد.
در سالهای اخیر، بخشی از جریان سیاسی کشور همواره این گزاره را تکرار کرده است که راه برونرفت از بحرانها، مذاکره با آمریکاست. با این حال، پرسشی که همچنان بیپاسخ مانده، این است که آیا تجربههای گذشته این ادعا را تأیید کردهاند؟ اگر چنین است، چرا هر بار که ایران در موقعیتی برتر از نظر میدانی یا راهبردی قرار گرفته، ناگهان توسط برخی داخلی ها، نسخه مذاکره به عنوان تنها راهحل مطرح شده است؟ آیا این همزمانی صرفاً یک تصادف است یا راهبرد و الگویی است که باید با دقت بیشتری مورد بررسی قرار گیرد؟
در منطق جنگ، زمان از گلوله و موشک نیز ارزشمندتر است. دشمنی که در میدان با شکست، فرسایش و کاهش توان رزمی روبهرو شده، بیش از هر چیز به «فرصت» احتیاج دارد؛ فرصتی برای پر کردن انبارهای تسلیحاتی، ترمیم آسیبها، بازآرایی نیروها، تکمیل زنجیره لجستیکی و طراحی دور بعدی تجاوز. بنابراین، هر توقف یا وقفهای که بدون عقبنشینی واقعی دشمن و بدون تحمیل هزینه به او شکل بگیرد، در عمل چیزی جز هدیه دادن زمان به دشمن نیست؛ زمانی که میتواند ورق میدان را برگرداند و او را با توان و جسارت بیشتری به صحنه بازگرداند.
از همین منظر است که منتقدان مذاکره در شرایط جنگی معتقدند گفتوگو تنها زمانی میتواند به تأمین منافع ملی منجر شود که از موضع قدرت، همراه با حفظ اهرمهای فشار و با تضمینهای روشن و قابل راستیآزمایی صورت گیرد. در غیر این صورت، مذاکرهای که صرفاً به توقف فشار و ایجاد وقفه در میدان بینجامد، ممکن است بیش از آنکه به کاهش تنش کمک کند، به بازسازی قدرت دشمن منجر شود. جنگ تنها با شلیک گلوله ادامه پیدا نمیکند؛ گاه یک آتشبس یا توقف زودهنگام عملیات، خود بخشی از طراحی جنگ و مقدمه مرحله بعدی آن است. نکته قابل تأمل آن است که همان جریانی که همچنان مذاکره را نسخه نجات معرفی میکند، تاکنون پاسخ روشنی درباره برآوردهای گذشته خود ارائه نکرده است؛ نه درباره خوشبینیهای افراطی، نه درباره وعدههایی که هرگز محقق نشد و نه درباره محاسباتی که با واقعیتهای میدان فاصله آشکار داشت. راهبردی که چندین بار در آزمون واقعیت با چالش روبهرو شده، اگر بدون هیچ بازنگری دوباره تکرار شود، طبیعی است که درباره کارآمدی آن پرسشهای جدی مطرح شود.
در ماههای اخیر، تلاش گستردهای نیز صورت گرفته است تا مدافعان مقاومت و کسانی که بر حفظ قدرت بازدارندگی تأکید دارند، با عنوان «جنگطلب» معرفی شوند. اما آیا واقعاً جنگطلب کسی است که از تقویت قدرت و مقاومت سخن میگوید، یا آنکه با تحلیلهای خوشبینانه و محاسبات نادرست، چندین بار برای دشمن فرصت بازسازی، سازماندهی مجدد و طراحی دور بعدی حملات فراهم میکند؟ اگر نتیجه یک راهبرد، افزایش جسارت دشمن و فراهم شدن فرصت برای بازیابی توان نظامی و عملیاتی او باشد، آیا نباید درباره درستی آن راهبرد و اصرار بر تکرار آن تأمل کرد؟
امروز برخی از حامیان تفاهم و مذاکره، با لحنی طلبکارانه خطاب به منتقدان میگویند: آنهایی که از مقاومت سخن میگفتند، حالا خودشان به جبهه بروند و بجنگند؛ مگر آنها جنگ را نمیخواستند؟ اما این پرسش، پیش از آنکه متوجه منتقدان باشد، متوجه طراحان و مدافعان همان تفاهم است. زیرا دور جدید تنشها و درگیریها، پس از توافقی رخ داد که از سوی حامیانش به عنوان راه پایان جنگ، کاهش تنش و دور کردن سایه درگیری معرفی میشد.
در همان مقطع، منتقدان این رویکرد هشدار میدادند که توافقی که بدون تغییر رفتار طرف مقابل و بدون ایجاد بازدارندگی پایدار حاصل شود، نه پایان جنگ، بلکه صرفاً فرصتی برای بازسازی دشمن خواهد بود. از نگاه آنان، آمریکا و رژیم صهیونیستی بیش از هر چیز به زمان نیاز داشتند؛ زمانی برای جبران ضعفها، تکمیل توان تسلیحاتی، ترمیم آسیبها و آماده شدن برای مرحله بعدی تقابل. به همین دلیل نیز استدلال میکردند که اگر قرار است جنگی پایان یابد، این پایان باید با تحمیل هزینهای باشد که دشمن را از تکرار تجاوز پشیمان کند، نه آنکه با یک آتشبس شتابزده، فرصت نفس تازه کردن و بازآرایی در اختیار او قرار گیرد.
اکنون نیز منتقدان بر این باورند که بخش مهمی از شرایط کنونی، نتیجه همان محاسباتی است که تصور میکرد با توقف فشار و امتیازدهی میتوان رفتار دشمن را تغییر داد، در حالی که در عمل، این وقفه به فرصتی برای بازسازی توان نظامی و سیاسی او تبدیل شد. از این منظر، آنچه امروز شاهد آن هستیم، صرفاً محصول تحولات اخیر نیست، بلکه امتداد راهبردی است که به باور مخالفان، فرصت بازیابی توان را در اختیار دشمن قرار داد و زمینه را برای دور جدید تقابل فراهم کرد؛ همان وضعیتی که به تعبیر معروف، مخالفان تفاهم در «خشت خام» میدیدند، اما حامیان آن در «آیینه» نیز حاضر به دیدنش نبودند.
تاریخ روابط بینالملل نیز نشان داده است که مذاکره، زمانی ارزشمند و مؤثر است که از موضع اقتدار، با حفظ قدرت بازدارندگی و همراه با تضمینهای معتبر انجام شود. مذاکرهای که تنها برای طرف مقابل زمان بخرد، نه ابزار صلح، بلکه بخشی از معادله جنگ خواهد بود. در سیاست، همانگونه که خوشبینی مطلق خطاست، تکرار تجربههای ناموفق و چشم بستن بر واقعیتهای میدان نیز خطایی پرهزینه است.
در نهایت، پرسش اصلی این نیست که مذاکره ذاتاً خوب است یا بد؛ پرسش اساسی این است که مذاکره برای چه کسی و در چه زمانی خوب است؟ اگر نتیجه آن، کاهش فشار بر دشمن، بازسازی توان نظامی و سیاسی او، تغییر موازنه به سود طرف مقابل و افزایش احتمال تکرار درگیری باشد، آنچه با عنوان «صلح» عرضه میشود، ممکن است در عمل به مؤثرترین ابزار برای آمادهسازی جنگ بعدی تبدیل شود. از این رو، هر تصمیم درباره مذاکره در شرایط جنگی، باید نه با هیجان سیاسی و امیدهای اثباتنشده، بلکه بر پایه تجربه، واقعیتهای میدان، حفظ قدرت بازدارندگی و تأمین منافع ملی اتخاذ شود؛ زیرا در چنین بزنگاههایی، یک خطای محاسباتی میتواند هزینهای بهمراتب سنگینتر و خطرناک تر از خود جنگ بر کشور تحمیل کند.
دکتر علی دادور