
مقدمه | ما که هستیم؟
انسانها در کنار هویت فردی خود، بخشی از هویتشان را از جامعهای میگیرند که در آن زندگی میکنند؛ از تاریخ، فرهنگ، زبان، سرزمین و یادهای مشترکی که نسلهای گوناگون را به یکدیگر پیوند میدهد. ملت یکی از مهمترین شکلهای این پیوند همگانی است و هویت ملی میتواند این پیوند را میان مردم و نسلها پایدار نگه دارد. اما دلبستگی به یک ملت لزوماً به معنای داشتن یک دیدگاه یکسان درباره آن نیست. میتوان به سرزمین و میراث خود دلبسته بود، برای آینده آن اهمیت قائل شد و در همان حال درباره چگونگی اداره کشور یا چگونگی رابطه آن با جهان دیدگاههای گوناگون داشت. از همینجا تفاوت میان هویت ملی و ملیگرایی اهمیت مییابد؛ یکی به دلبستگی و خودشناسی جمعی بازمیگردد و دیگری به یک نگرش درباره جایگاه ملت در زندگی سیاسی.
۱ | هویت ملی چیست؟
هویت ملی احساس دلبستگی به یک جامعه تاریخی و سیاسی است؛ دلبستگیای که میتواند از سرزمین، تاریخ، زبان، فرهنگ، یادهای جمعی و تجربههای مشترک شکل بگیرد. اما هویت ملی به معنای یکسان بودن مردم نیست. شهروندان میتوانند درباره دین، اقتصاد، شیوه حکومت و سبک زندگی دیدگاههای گوناگونی داشته باشند و همچنان خود را وابسته به یک ملت بدانند. بنابراین هویت ملی بیشتر از آنکه یک باور همگانی باشد، یک دلبستگی همگانی است؛ چیزی که انسانهای گوناگون را در یک «ما»ی بزرگتر کنار یکدیگر قرار می دهد.
۲ | چرا هویت ملی ضروری است؟
یک جامعه تنها با مرز جغرافیایی و ساختار حکومتی به یک جامعه پایدار تبدیل نمیشود؛ مردم باید احساس کنند سرنوشت مشترکی دارند. هویت ملی میتواند همین پیوند را پدید آورد و به شهروندان احساس وابستگی به یک خانه همگانی بدهد. این موضوع برای مردمسالاری نیز اهمیت دارد، زیرا کشمکش و رقابت سیاسی زمانی معنا دارد که گروههای گوناگون خود را بخشی از یک جامعه مشترک بدانند. بنابراین هویت ملی برای همبستگی اجتماعی اهمیت دارد، اما برای پدید آوردن این همبستگی، لزوماً به ملیگرایی نیاز نیست.
۳ | چرا هویت ملی جای ملیگرایی را میگیرد؟
هویت ملی میگوید: «من به این ملت وابستهام.» ملیگرایی یک گام فراتر میرود و میگوید: «ملت باید در سیاست چنین جایگاهی داشته باشد و سود و زیان آن باید چنین تفسیر شود.» همین ورود به قلمرو «بایدها» تفاوت بنیادین را پدید میآورد. هویت ملی میتواند میان لیبرال، محافظهکار، سوسیالدموکرات، جمهوریخواه، پادشاهیخواه، مذهبی و سکولار مشترک باشد؛ اما یک اندیشه ملیگرایانه میتواند برای همه این افراد درباره معنای «سود ملت» پاسخ مشخصی ارائه کند. هویت ملی دلبستگی است؛ ملیگرایی برداشت سیاسی از این دلبستگی.
۴ | چگونه برداشت از ملت میتواند ضد ملت شود؟
اهمیت دادن به سود و زیان ملت طبیعی است؛ مسئله، مطلق و نقدناپذیر شدن یک برداشت از سود ملت است. اگر گفته شود کشوری به دلیل دشمنی تاریخی یا ناسازگاری فکری، برای همیشه دشمن ماست، ممکن است شرایط امروز نادیده گرفته شود. حتی همکاری سودمند نیز میتواند تنها به دلیل گذشته، «خیانت» شمرده شود. در این حالت، کاری که به نام دفاع از ملت انجام میشود، میتواند به زیان همان ملت تمام شود. بنابراین خطر در خودِ ملت نیست؛ در این است که یک برداشت ویژه، خود را تنها حقیقت درباره خواست ملت بداند.
۵ | چگونه ملیگرایی میتواند به برتریجویی برسد؟
گفتنِ «ما ایرانی هستیم» با گفتنِ «ما از دیگران برتریم» کاملاً متفاوت است. هویت ملی برای شناختن خود نیازی به خوار شمردن دیگری ندارد. اما اگر یک اندیشه ملیگرایانه، ملتی را ذاتاً برتر از ملتهای دیگر بداند، میتواند زمینه برتریجویی، بیگانههراسی و کنار زدن دیگران را فراهم کند. اگر این برتری به خون، نژاد یا تبار نسبت داده شود، خطر نژادپرستی نیز افزایش مییابد. پیامد چنین نگرشی میتواند در درون کشور، تبعیض علیه گروههای «غیرخودی» و در بیرون، دشمنی با ملتهای دیگر باشد.
۶ | ملیگرایی و سیاست خارجی
هویت ملی مانعی برای پیوند با جهان نیست. یک کشور میتواند به تاریخ و فرهنگ خود دلبسته باشد و همزمان دادوستد، دیپلماسی، همکاری علمی و دادوستد فرهنگی داشته باشد. اما برداشت افراطی از سود ملی میتواند سیاست خارجی را به آبرو، دشمنی تاریخی یا نمایش بزرگی کشور گره بزند. در چنین شرایطی، سازش ممکن است سستی و دگرگون کردن یک سیاست، خیانت شمرده شود. در حالی که جهان پیوسته دگرگون میشود و دشمن دیروز میتواند همکار امروز باشد. سود ملی باید بر پایه شرایط واقعی سنجیده شود، نه اینکه برای همیشه از گذشته بیرون کشیده شود
.۷ | ایران؛ هویت ملی بدون ایدئولوژی
ایرانی بودن میتواند یک هویت مشترک باشد، بدون آنکه به یک اندیشه سیاسی یکسان تبدیل شود. تاریخ ایران، زبان و ادب فارسی، شاهنامه، نوروز و دیگر میراثهای فرهنگی میتوانند بخشی از این هویت باشند؛ در حالی که شهروندان درباره شیوه حکومت، اقتصاد، دین و سیاست دیدگاههای گوناگون داشته باشند. در چنین نگاهی، ایرانی بودن شرط پذیرفتن یک باور سیاسی ویژه نیست. الگوی مطلوب میتواند بر هویت ملی ایرانی، شهروندی برابر، آزادی فردی، مردمسالاری، فرمانروایی قانون، گوناگونی فرهنگی و پیوند با جهان استوار باشد. هویت ملی ریشه است، نه ایدئولوژی؛ دلبستگی است، نه برتری
کنار یکدیگر قرار میدهد.