«زنان باردار تروریست به دنیا می‌آورند؛ بچه‌های‌شان بزرگ شوند تروریست می‌شوند.»
- پاسخ یکی از اعضای حزب فالانژ که در کشتار صبرا و شتیلا حضور داشت به پرسش یکی از خدمۀ یک تانک اسرائیلی.
غرب بیروت، 17 سپتامبر 1982.
«می‌دانیم؛ خوشایند ما نیست و دخالتی نمی‌کنیم.»
- پیام فرماندۀ یکی از گردان‌های ارتش اسرائیل به افراد تحت فرمانش، پس از آگاهی از اینکه فلسطینیان در هفدهم سپتامبر 1982 قتل عام می‌شدند.
با دیدن مگس‌ها متوجه شدیم؛ شاید چند میلیون مگس که صدای وزوزشان همان‌قدر «خوشایند» بود که بوی تعفنِ هوا. مگس‌های بزرگی که روی ما می‌نشستند و مرده یا زنده برای‌شان فرقی نداشت. اگر برای یادداشت‌برداری بی‌حرکت می‌ایستادیم، لشکری از مگس‌ها روی برگه‌های سفید، دست‌ها، بازوان و چهره‌مان می‌نشستند؛ مگس‌هایی که از جنازه‌ای به جنازه‌ای دیگر، از مردگان بیشمار به زندگان کم‌شمار، و از جسد به خبرنگار پرواز می‌کردند. پیکر سبز و کوچک‌شان از شور و هیجانِ یافتن گوشتی تازه به لرزه می‌افتاد.
اگر تند تند جابه‌جا نمی‌شدیم، نیشمان می‌زدند. به مانند ابری خاکستری پیرامون سرمان می‌چرخیدند و منتظر بودند تا ما هم مثل مردگان بی‌حرکت بمانیم. این مگس‌ها بسیار باملاحظه بودند! آنها تنها پیوند مادی ما با قربانیانِ پیرامونمان بودند و یادآوری می‌کردند که در دل مرگ هم زندگی جریان دارد؛ کسی این میان سود می‌برد. این مگس‌ها بی‌طرف بودند و هیچ اهمیتی نداشت که این بدن‌ها قربانی قتل عام هستند؛ آنها برای کشته‌شده‌گان هر جامعه‌ای به همین شکل عمل می‌کردند. بی‌گمان وضعیت روزهای گرمِ دوران طاعون بزرگ اروپا هم همین‌گونه بوده است.
در آغاز واژۀ «کشتار» را به کار نبردیم. بسیار کم سخن می‌گفتیم، مبادا مگس‌ها وارد دهانمان شوند. از همین رو نخست دستمالی جلوی دهان خود گرفته بودیم و سپس آن را تا روی بینی بالا کشیدیم، چون مگس‌ها روی چهره‌مان رژه می‌رفتند. اگر بوی کشته‌ها در صیدا حال‌به‌هم‌زن بود، بوی تعفنی که در شتیلا می‌آمد ما را به عق زدن واداشت. حتی از میان یک دستمال کلفت هم بوی آنها را استنشاق می‌کردیم. پس از چند دقیقه، خودمان هم بوی مرگ گرفته بودیم.
همه جا بودند. روی جاده، وسط معابر، داخل حیاط خلوت‌ها و اندرونی‌های مخروبه، زیر سازه‌های تخریب شده و در مدفن‌های زباله. قاتلان – شبه‌نظامیان مسیحی فالانژ که اسرائیل به داخل اردوگاه فرستاده بود تا «تروریست‌ها را فراری دهند» - به‌تازگی آنجا را ترک کرده بودند. بعضی جاها خونِ روی زمین هنوز خشک نشده بود. بعد از اینکه به صد رسیدیم دست از شمردن اجساد برداشتیم. درون هر کوچه‌ای پر از جنازه بود. زنان، پسران جوان، نوزادان و افراد مسن، همان جایی که چاقو یا گلوله خورده بودند، پخش زمین بودند. هر معبری بین خرابه‌ها که رفتیم جنازه‌های بیشتری دیدیم. بیمارانی که در یک بیمارستان فلسطینی بستری بودند، بعد از اینکه افراد مسلح پزشکان را بیرون کرده بودند، از آنجا غیب‌شان زده بود. همه جا نشانه‌هایی از گورهای دسته جمعی بود که با عجله کنده شده بودند. شاید هزار نفر سلاخی شده بودند؛ احتمالاً نیمی از آنها دو بار.
حتی وقتی ما آنجا بودیم، در میان شواهد چنین توحشی، می‌توانستیم اسرائیلی‌ها را ببینیم که ما را تماشا می‌کردند. از بالای برجی که سمت غرب بود – دومین ساختمان در خیابان کمیل شمعون – می‌دیدیم که با دوربین‌های خود به ما زل زده، مدام خیابان‌های مملو از جنازه را رصد می‌کردند. بازتاب نور از روی لنز دوربین‌ها علامت میداد. لورن جنکینز (خبرنگار واشنگتن پست) مدام بد و بیراه می‌گفت. من فکر کردم شاید این روش خاص او برای کنترل حالت تهوع ناشی از بوی تعفن باشد. همه می‌خواستیم بالا بیاوریم. مرگ تنفس می‌کردیم؛ ذره ذرۀ جنازه‌های متعفنی که اطراف بودند. جنکینز فوراً فهمید که وزیر جنگ اسرائیل باید تا حدی مسئول این جنایت باشد. ناگهان فریاد زد «شارون! اون شارون کثافت! اینجا هم مثل دیر یاسینi شده.»
آنچه ما ساعت 10 صبح روز هجدهم سپتامبر 1982 در اردوگاه شتیلا دیدیم برای توصیف سخت است، اما روایت آن به زبانِ عاری از احساسِ یک گزارش پزشکی راحت‌تر خواهد بود. پیشتر در لبنان قتل عام رخ داده بود، اما به‌ندرت در چنین مقیاسی و هرگز تحت نظارت یک ارتش سنتی و منسجم. در اوج تنش‌ها و نفرت جنگی، ده‌ها هزار تن در این کشور کشته شده‌اند. اما این افراد، صدها تن از آنها، بدون اینکه سلاحی در دست‌شان باشد به کام مرگ فرو رفته‌اند. چیزی که اینجاست یک قتل عام است، رویدادی – چه راحت در لبنان از واژۀ «رویداد» استفاده می‌کنیم – که یک فاجعۀ جنایت‌بار هم بود. این حتی از آنچه اسرائیلی‌ها در شرایط دیگر آن را «جنایت تروریستی» می‌خواندند فراتر می‌رفت. این یک جنایت جنگی بود.
جنکینز، تِوِیت [خبرنگار نروژی] و من چنان متأثر بودیم از آنچه در شتیلا یافتیم که هنوز متوجۀ شوک خود نشده بودیم. بیل فولی از اسوشیتد پرس هم با ما بود. در حالی که به این طرف و آن طرف می‌رفت تنها صدایی از دهانش خارج می‌شد «وای خدا» بود؛ مدام و مدام. شاید شواهد تعدادی قتل برای ما قابل پذیرش بود، حتی چند ده قتل که در اوج مبارزه رخ داده بود. اما آنجا زنانی بودند که دامن‌شان تا بالای کمر پاره و پاهای‌شان باز مانده بود، کودکانی که گلوی‌شان بریده شده بود، ردیف به ردیف پسران جوانی که جلوی دیوار به خط شده و از پشت بهشان شلیک شده بود. نوزادانی – نوزادانی که بیش از 24 ساعت از کشته شدن‌شان می‌گذشت و بدن‌های کوچک‌شان شروع به تجزیه کرده بود – که همراه با قوطی‌های ارزاق ارتش آمریکا، تجهیزات پزشکی ارتش اسرائیل، و بطری‌های خالی ویسکی در کپه‌های زباله انداخته شده بودند.
قاتلان کجا بودند؟ یا، اگر از الفاظ اسرائیلی‌ها استفاده کنیم، «تروریست‌ها» کجا بودند؟ وقتی به سمت شتیلا می‌آمدیم، اسرائیلی‌ها را روی بام آپارتمان‌های خیابان کمیل شمعون دیدیم، اما آنها هیچ تلاشی برای متوقف کردن ما نکردند. اصلاً ما ابتدا به اردوگاه برج البراجنه رفته بودیم چون به ما گفته شده بود آنجا کشتاری رخ داده است. اما تنها چیزی که دیدیم یک سرباز لبانی بود که دنبال یک دزد ماشین می‌دوید. هنگامی که از جلوی ورودی شتیلا گذر می‌کردیم، جنکینز بود که تصمیم گرفت ماشین را نگه دارد؛ «عجیبه! چرا کسی اینجا نیست؟ این بوی گند چیه؟»
درست بعد از ورودی اردوگاه، تعدادی خانۀ یک‌طبقه با دیوارهای بتنی وجود داشت. در اواخر دهۀ 70 من مصاحبه‌های زیادی در این آلونک‌ها انجام داده بودم. هنگام عبور از ورودی گل‌آلود شتیلا، متوجه شدیم که این ساختمان‌ها با دینامیت کاملاً تخریب شده‌اند. جعبه‌های مهمات آن طرف جاده رها شده بودند. چند کپسول منور اسرائیلی دیدم که هنوز به چترهای کوچک خود متصل بودند. مگس‌ها مانند ابر روی خرابه‌ها می‌چرخیدند و به دنبال طعمۀ جدید می‌گشتند.
کمتر از 50 متر از ورودی، انتهای معبری در سمت راست ما، تپه‌ای از اجساد رها شده بود. بیش از دوازده نفر بودند، پسران جوان که پاها و دست‌های خود را در رنج مرگ به دور هم حلقه زده بودند. به صورت همۀ آنها از فاصلۀ بسیار نزدیک شلیک شده بود. گلوله از گونه وارد شده و نواری از گوشت صورت را کنده بود تا به مغز برسد. بعضی‌ها زخم‌های تازۀ سرخ یا سیاه سمت چپ گلوی خود داشتند. یکی شلوارش پاره و اخته شده بود. شهری از مگس‌ها روی روده‌های پاره‌اش موج می‌زد.
چشمان همۀ این جوانان باز بود. جوان‌ترین‌شان تنها 12 یا 13 سال سن داشت. همه شلوار جین و پیراهن‌های رنگی به تن داشتند. اکنون که بدنشان در گرما ورم کرده بود، پارچۀ لباس به طرز مضحکی به بدنشان چسبیده بود. ازشان دزدی نشده بود. روی یک مچ سیاه، ساعت سوئیسی همچنان زمان درست را نشان میداد. عقربۀ ثانیه‌شمار بی‌هدف به حرکت ادامه میداد تا آخرین ذرۀ انرژی را از صاحب بی‌جانش بگیرد.
در طرف دیگر معبر اصلی، بالای خاکریزی از نخاله‌های ساختمانی، جنازۀ پنج زن و چند کودک را پیدا کردیم. همۀ زنان میان‌سال بودند و بدنشان به مانند فرش روی آوار پهن شده بود. یکی به پشت افتاده بود، لباسش را پاره کرده بودند و سر دخترکی از پشتش پیدا بود. دخترک موهای فر کوتاه و سیاهی داشت، چشمانش به ما خیره شده و اخمی روی صورتش بود. او مرده بود.
کودکی دیگر مانند عروسکی بی‌جان روی مسیر افتاده بود، لباس سفیدش لکه‌های سیاه گل و خاک به خود داشت. نباید بیش از سه سال می‌داشت. پشت سرش با شلیک مستقیم گلوله به مغزش کاملاً متلاشی شده بود. یکی از زنان نوزادی نحیف به بغل داشت. گلوله‌ای که او را کشته بود از سینه‌اش عبور کرده و نوزاد را نیز به قتل رسانده بود. کسی شکم زن را پاره کرد بود، اول افقی بعد عمودی. احتمالاً به قصد کشتن نوزادی که در شکم داشت. چشمانش کاملاً باز بودند، صورتی که با وحشت منجمد شده بود.
توِیت سعی داشت از همۀ اینها فیلم بگیرد. به آرامی و بدون احساس به زبان نروژی صحبت می‌کرد. «اکنون جسدی دیگر می‌بینم که به یک زن و نوزادش متعلق است. هر دو مرده‌اند. سه زن دیگر نیز هستند. آنها هم مرده‌اند ...» هر از گاهی، دکمۀ توقف را فشار میداد و به کناری خم می‌شد تا استفراغ کند. فولی، جنکینز و من خیابانی باریک را می‌گشتیم که ناگهان صدای خودروی زنجیرداری شنیدیم. جنکینر گفت «هنوز همین‌جا هستند» و به من نگاه کرد. هنوز آنجا بودند. قاتلان هنوز آنجا در اردوگاه بودند. نخستین نگرانی فولی این بود که شبه‌نظامیان مسیحی فیلمش را از او بگیرند. تا جایی که او می‌دانست، این فیلم تنها مدرک بود از آنچه اینجا اتفاق افتاده. او به سمت انتهای خیابان شروع به دویدن کرد.
جنکینز و من ترس‌های بزرگ‌تری داشتیم. اگر قاتلان هنوز در اردوگاه بودند، نابود کردن شاهدان عینی بیشتر از نابود کردن تصاویر ضبط‌شده برای آنها اهمیت داشت. یک درب فلزیِ قهوه‌ای باز بود. در را هل دادیم و دویدیم داخل حیاط، سپس در را سریع بستیم. صدای نزدیک شدن خودرو را می‌شنیدیم، زنجیرهایش روی بتن خیابان سروصدا می‌کرد. جنکینز و من با ترس به یکدیگر نگاه کردیم و فهمیدیم که تنها نیستیم. حضور یک انسان دیگر را حس کردیم. کنار ما خوابیده بود. زنی جوان و زیبا که به پشت دراز کشیده بود.
جوری آنجا خوابیده بود انگار درحال آفتاب گرفتن بود. خونی که از پشتش جریان داشت هنوز خیس بود. قاتلان تازه از آنجا رفته بودند. همانطور آنجا خوابیده بود. پاهایش به هم چسبیده و دستانش از دو طرف باز، انگار که منجی خود را دیده بود. صورتش آرام بود، چشمانش بسته. زنی زیبا که صورتش هاله‌ای عجیب به دور خود داشت. یک تکه بند رختی بالای سرش آویزان بود و چند شلوار و جوراب بچگانه به آن وصل بودند. لباس‌های دیگر روی زمین پخش شده بودند. حتماً داشته لباس‌های خانواده خود را روی بند پهن می‌کرده که قاتلان سر رسیده بودند. همین که افتاده بود گیره‌های لباس از دستش به اطراف پرتاب شده و یک حلقۀ کوچک چوبی دور سرش شکل داده بودند.
فقط آن سوراخ کوچک روی سینه‌اش و لکۀ بزرگی که روی زمین بود از مردن اون حکایت داشت. حتی مگس‌ها هنوز او را پیدا نکرده بودند. فکر کردم جنکینز دارد دعا می‌کند اما اون داشت دوباره بد و بیراه می‌گفت و بین ناسزاها می‌گفت «وای خدایا». بسیار دلم به حال این زن سوخت. شاید دلسوزی برای کسی این چنین جوان، این چنین معصوم، کسی که هنوز بدنش شروع به فساد نکرده، راحت‌تر بود. به صورتش خیره شده بودم، به شکل مرتبی که زیر بند رختی خوابیده بود. گویی انتظار داشتم چشمانش را باز کند.
احتمالاً بعد از شنیدن صدای تیراندازی در اردوگاه در خانۀ خود مخفی شده بود. احتمالاً تا آن روز صبح از چشم افراد مسلح تحت حمایت اسرائیل دور مانده بود. آمده بود به حیاط، صدای تیراندازی نشنیده بود، فکر کرده بود که غائله تمام شده و پی کارهای روزمرۀ خودش رفته بود. امکان نداشت بداند چه اتفاقی رخ داده بود. سپس درب حیاط باز شده بود، به همان راحتی که ما بازش کردیم، و قاتلان وارد شده و او را کشته بودند. به همین سادگی. آنها رفته بودند و ما رسیده بودیم، شاید با یک یا دو دقیقه فاصله.
چند دقیقه دیگر در حیاط ماندیم. جنکینز و من خیلی ترسیده بودیم. جنکینز هم مانند توِیت، که موقتاً ناپدید شده بود، اهل زنده ماندن در شرایط دشوار بود. کنار جنکینز احساس امنیت داشتم. شبه‌نظامیان (قاتلان این دختر)، به زنان شتیلا تجاوز کرده و آنها را با چاقو کشته بودند؛ مردان را هم با گلوله به قتل رسانده بودند. اما من خیال می‌کردم در مقابل جنکینز محتاطانه رفتار خواهند کرد. جنکینز آمریکایی احتمالاً سعی می‌کرد آنها را با گفتگو آرام کند. جنکینز گفت «وقت رفتن است» و از آنجا خارج شدیم. ابتدا به خیابان سرک کشید، سپس من به دنبالش بیرون رفتم و در را خیلی آرام بستم. دلم نمی‌خواست آن زن خوابیدۀ ابدی با هالۀ گیره‌های لباس را ناراحت کنم.
فولی به خیابان نزدیک ورودی اردوگاه بازگشته بود. خودروی زنجیری غیبش زده بود، گرچه من حس می‌کردم همچنان می‌توانم صدای حرکتش را در جادۀ اصلی بیرون اردوگاه بشنوم که به سمت اسرائیلی‌هایی می‌رفت که همچنان ما را می‌پاییدند. جنکینز صدای توِیت را شنید که از پشت تلی جنازه ما را صدا می‌زد و من گمش کردم. همۀ ما مدام یکدیگر را پشت کپه‌های جنازه گم می‌کردیم. یک آن داشتم با جنکینز حرف می‌زدم و آنی دیگر خودم را در حال خطاب کردن یک مرد جوان یافتم که به پشت از روی ستون یک خانه آویزان بود.
می‌توانستم صدای جنکینز و توِیت را پشت یک خاکریز بلند شنی بشنوم، حدود صد متر آن طرف‌تر، که اخیراً با یک بولدزر ساخته شده بود. حدود 4 متر ارتفاع داشت و من به سختی از یک سمت آن بالا رفتم. مدام پاهایم در گل و لای فرو می‌رفت. نزدیک نوک خاکریز، ناگهان تعادلم را از دست دادم و به یک تکه سنگ سرخ که از دل خاک بیرون زده بود چنگ زدم. اما سنگ نبود. لزج و داغ بود و به دستم چسبید. وقتی به پایین نگاه انداختم دیدم که آرنج یک انسان را در دست گرفته بودم. مثل سنگی از گوشت و استخوان از خاک بیرون زده بود.
با وحشت رهایش کردم و گوشت مرده را با کشیدن دست به شلوارم پاک کردم. تلوتلو خوران به بالای خاکریز رسیدم. بوی بسیار گندی می‌آمد و کنار پایم صورتی که نیمی از دهانش مفقود شده بود به من می‌نگریست. یک گلوله یا چاقو آن را از جا کنده بود و آنچه از دهان باقی مانده بود مگس‌ها لانۀ خود کرده بودند. سعی کردم بهش نگاه نکنم. دیدم که در دوردست جنکینز و توِیت کنار اجساد بیشتری جلوی یک دیوار ایستاده بودند اما برای خطاب کردنشان فریاد نزدم. می‌دانستم اگر دهانم را باز کنم بالا خواهم آورد.
در بالای خاکریز همین‌طور راه می‌رفتم، به دنبال جایی که بتوانم در سمت دیگر پایین بپرم. اما هر گامی که بر‌می‌داشتم خاک به سمت من بالا می‌آمد. تمام برج گل و لای زیر وزن من به شکل ترسناکی می‌لرزید و تکان می‌خورد. وقتی دوباره به پایین نگاه کردم فهمیدم که خاک فقط لایه‌ای نازک بود که روی صورت‌ها و بدن‌های بیشمار را پوشانده بود. تکه سنگی بزرگ شکم یک انسان از آب در آمد. می‌توانستم سر یک مرد، سینۀ عریان یک زن، پای یک کودک را ببینم. من در حال قدم زدن روی چند ده جنازه بودم که زیر پاییم حرکت می‌کردند.
اجساد به دست کسی که سراسیمه بوده دفن شده بودند. همین که سر بالا کردم توانستم یک بولدزر را ببینم – با صندلی رانندۀ خالی – که مانند متهم در پایین جاده رها شده بود.
بیهوده تلاش می‌کردم که روی صورت‌های زیر پاییم قدم نگذارم. همۀ ما احساس احترام نسبت به کشته‌ها داشتیم، حتی اینجا. مدام به خودم می‌گفتم که این اجساد هیولاگونه دشمن من نیستند، این مردمان مرده از بودن من در اینجا خشنود هستند، آنها می‌خواهند که من و جنکینز و توِیت ببینیم چه اتفاقی اینجا افتاده پس من نباید بترسم. اما هرگز پیش از این چنین حجمی از کشتار ندیده بودم.
پایین پریدم و دوان دوان به سمت جنکینز و توِیت رفتم. فکر کنم با حالتی بچگانه زار می‌زدم چون جنکینز با تعجب به اطراف می‌نگریست. به محض اینکه دهان باز کردم مگس‌ها وارد دهانم شدند. تف‌شان کردم بیرون. توِیت داشت استفراغ می‌کرد. او داشت به چیزی می‌نگریست که انگار گونی‌هایی جلوی یک دیوار کوتاه سنگی بودند. در یک خط قرار داشتند. مردان و پسران جوان، در حالت سجده. اعدام‌شان کرده بودند. از پشت گلوله‌باران شده بودند و به شکلی رقت‌انگیز و وحشتناک همان جا رها شده بودند.
این دیوار و دستۀ اجسادش یادآور چیزی بود که همۀ ما پیشتر هم دیده بود. بعدها بود که متوجه شدیم چقدر شبیه آن تصاویر قدیمی از اعدام‌های مناطق اشغالی اروپا در جنگ جهانی دوم بود. شاید 12 تا 20 آدم جلوی آن دیوار کشته شده بودند. بعضی زیر بعضی دیگر افتاده بودند. وقتی خم شدم که نگاهی دقیق‌تر بهشان بیاندازم، متوجه زخم سیاه یکسانی در سمت چپ گلوی همۀ آنها شدم. قاتلان احتمالاً قربانیان خود را اینگونه علامت‌گذاری کرده بودند. زخمی روی گلو که می‌گفت این فرد «تروریستی» است که باید کشته شود.
همانطور که آنجا ایستاده بودیم فریادی به زبان عربی از سمت دیگر جاده شنیدیم. مردی فریاد می‌زد «دارن برمی‌گردن». ما هم با ترس به سمت جاده دویدیم. به گمانم، خشم بود که ما را از رفتن باز داشت، زیرا اکنون نزدیک ورودی اردوگاه ایستاده و به صورت کسانی که مسئول این جنایت بودند نگاه خواهیم کرد. احتمالاً با اجازۀ اسرائیلی‌ها به اینجا فرستاده شده بودند. کاردستی‌شان تحت نظارت دقیق اسرائیلی‌ها درست شده بود. همان اسرائیلی‌هایی که هنوز هم با دوربین‌های خود ما را نگاه می‌کردند.
صدای یک خودروی زرهی دیگر از پشت دیوار غربی می‌آمد. شاید فالانژها بودند یا شاید هم اسرائیلی‌ها. اما کسی نیامد. برای همین به مسیر خود ادامه دادیم. همیشه همین طور بود. وقتی شبه‌نظامیان وارد آلونک‌های مخروبۀ شتیلا شده بودند، اهل خانه به اتاق خواب‌های خود رفته و اکنون آنجا افتاده بودند، روی تخت، زیر صندلی‌ها، روی قابلمه‌ها. به خیلی از زنان تجاوز شده بود، لباسشان پاره و کنارشان افتاده بود. بدن‌های عریان‌شان روی اجساد همسران یا برادران‌شان افتاده بود. همۀ آنها اکنون به رنگ سیاه مرگ درآمده بودند.
معبر دیگری به عمق اردوگاه می‌رفت و آنجا رد بولدزر دیگری به چشم می‌خورد. ما این رد را دنبال کردیم تا به صد متر مربع زمین تازه شخم خورده رسیدیم. مگس‌ها مانند فرشی روی زمین پهن شده بودند، و اینجا هم همان بوی آشنا و مشمئزکنندۀ مرگ می‌آمد. به این زمین نگاه کردیم، همه ظن یک چیز را داشتیم که حقیقت هم بود. اینجا یک گور دسته جمعی بود که با عجله حفر شده بود. ناگهان متوجه شدیم کفش‌هایمان درون زمین نرم فرو می‌روند. زمینی که انگار سیال و به‌نوعی آبکی بود. با وحشت به سمت معبر برگشتیم.
یک دیپلمات نروژی چند ساعت قبل با ماشین از جادۀ بیرون عبور می‌کرده و بولدزری با چند جسد در بیلش دیده بود. بیلی که چندین دست و پا از آن آویزان بود. چه کسی این زمین را با چنین تبحری کنده بود؟ چه کسی رانندۀ آن بولدزر بود؟ فقط یک قطعیت وجود داشت: اسرائیلی‌ها پاسخ این سؤال را می‌دانستند، آنها دیده بودند چه اتفاقی اینجا افتاده و هم‌پیمانان‌شان، فالانژها یا شبه‌نظامیان سعد حداد، به شتیلا اعزام شده بودند و این قتل عام را انجام داده بودند. اینجا شدیدترین عملیات تروریستی انجام شده بود. بزرگ‌ترین عملیات از نظر مقیاس و زمان، به دست افرادی که می‌توانستند افراد بیگناهی را که به قتل می‌رساندند ببینند و لمس کنند. در تاریخ اخیر خاورمیانه چنین چیزی بی‌مانند بود.
شگفتانه، بازماندگانی هم بودند. سه کودک از پشت بام یک خانه ما را صدا زدند. هنگام کشتار آنجا مخفی شده بودند. چند زن گریان با فریاد به ما گفتند که همسرانشان کشته شده بودند. همه می‌گفتند که نیروهای حداد و فالانژ مسئول بودند و نشان درخت سرو هر دو گروه را با دقت توصیف کردند.
جنازه‌های بیشتری روی جادۀ اصلی افتاده بود. یکی از زنان بر من داد زد که «اون آقای نوری بود، همسایۀ ما که نود سال داشت.» در تلی از زباله روی پیاده‌رو کنار آن زن، مردی مسن با موهای خاکستری و کلاه پشمی کوچکی افتاده بود. پیرمرد دیگری با لباس راحتی در درگاه خانه افتاده بود. تنها چند ساعت پیش که به سمت حریم امن خانه فرار می‌کرده سلاخی شده بود. عجیب‌تر اینکه سه اسب هم کشته شده بودند. اسب‌های بزرگ و سفیدی که کنار یکی از خانه‌ها تیرباران شده بودند. سم یکی از اسب‌ها لب دیواری کوتاه قرار داشت؛ در تلاشی ناموفق برای فرار از تیرهای قاتلان.
درون اردوگاه درگیری‌هایی رخ داده بود. جادۀ کنار مسجد صبرا با خشاب‌های خالی و پوکه‌های گلوله پوشیده شده بود. بعضی از تجهیزات متعلق به شوروی بودند، از آنهایی که فلسطینی‌ها استفاده می‌کردند. اندک مردان اینجا که سلاح داشتند تلاش کرده بودند از خانواده‌های خود دفاع کنند. قصۀ آنها هرگز کشف نخواهد شد. کی متوجه شدند که مردم‌شان به مسلخ رفته‌اند؟ چطور می‌توانستند با این تعداد سلاح اندک مبارزه کنند؟ در وسط جاده بیرون از مسجد یک ماکت چوبی کلاشنیکف افتاده بود که به طرز ماهرانه‌ای تراشیده شده بود. لولۀ تفنگ از وسط شکسته بود.
به این سو و آن سوی اردوگاه رفتیم. هر طرف جنازه‌های بیشتری یافتیم که درون گودالی پرت شده، روی دیوارها افتاده، به خط شده و اعدام شده بودند. کم کم جنازه‌هایی را که پیشتر دیده بودیم دوباره شناسایی کردیم. آقای نوری اینجاست، کنار جاده افتاده است. یک بار عامدانه به یک زن جوان و کودکش نگاه کردم چون انتظار داشتم از آنجا تکان خورده باشد. مردگان برای ما زنده شده بودند.
به سوی شمال در قسمت صبرای اردوگاه، زنانی گریان برای درخواست کمک به سمت ما آمدند. مردان‌شان (پسران، همسران، پدران) هنگام کشتار از خانه ربوده شده بودند. تعدادی از ایشان پیشتر کنار دیوار اعدام پیدا شدند اما بقیه همچنان مفقود بودند. یکی از گزارشگران رویترز دیده بود که مردانی زیر نظر سربازان اسرائیلی در استادیوم مخروبه گردآوری شده بودند. خبرنگاران بیشتری سر رسیده بودند؛ همچنین عکاسان روزنامه‌های لبنانی و چندین دیپلمات کشورهای اروپایی. دو گروه سوئیسی متعلق به سازمان بین‌المللی صلیب سرخ را دیدیم و به آنها گفتیم که گورهای دسته‌جمعی در اردوگاه پیدا کردیم. گزارشگران رادیوی سوئد نیز آنجا بودند.
چند صد نفر از مردان گم‌شده را در استادیوم پیدا کردیم. درست همانطور که گزارشگر رویترز گفته بود. بیشتر آنها لبنانی بودند (هم فلسطینیان هم لبنانی‌ها در صبرا زندگی می‌کردند) و شبه‌نظامیان آنها را برای «بازجویی» دستگیر کرده بودند. تمام جبهۀ غربی استادیوم توسط سربازان اسرائیلی و مأموران لباس شخصی شین بت محافظت می‌شد. مأموران شین بت با هیکل بزرگ و عینک ری‌بن، مسلسل‌های یوزی به دست داشتند. تعدادی از شبه‌نظامیان هم آنجا بودند. سه نفر از آنها داشتند یک مرد وحشت‌زده را از استادیوم خارج می‌کردند. اسرائیلی‌ها بهشان اجازه این کار را دادند. ظاهراً سر این رویه توافق کرده بودند. خود اسرائیلی‌ها به ما گفتند که به دنبال «تروریست‌ها» می‌گشتند. باز هم «تروریست».
واژۀ «تروریست» اکنون ناسزا به نظر می‌آمد. به واژه‌ای کشنده تبدیل شده بود؛ واژه‌ای که کمک کرده بود تا چنین جنایتی رقم بخورد. من و جنکینز چند صد بازداشتی را دیدیم که سر پا نشسته بودند یا روی خاک زیر دیوار استادیوم دراز کشیده بودند. اسرائیلی‌ها فکر می‌کردند من و جنکینز مأموران شین بت هستیم برای همین وقتی به سمت بازداشتی‌ها رفتیم به ما کاری نداشتند. مستقیماً به سمت یکی از اتاق‌های زیر استادیوم رفتم که موقتاً تبدیل به سلول زندان شده بود. یکی از مردان گفت «کمک‌مان کنید». ناگهان یک سرباز اسرائیلی ظاهر شد. من گفتم خبرنگار هستیم و او پاسخ داد «از اینجا برو بیرون، اینها تروریست هستند».
ولی نبودند. چند متر آن طرف‌تر، گزارشگر رویترز اپراتور تلکس خود را دید. یک مرد لبنانی که خانه‌اش در کورنیش المزرعه قرار داشت و حالا درون یکی از سلول‌ها نشسته بود. سراغ یک افسر اسرائیلی رفتیم. نامش سرهنگ تات آلوف بود. به او گفتیم که اپراتور تلکس رویترز آنجا است و باید آزاد شود. بعد از کلی التماس، او را به ما تحویل دادند. گزارشگر رویترز زیر بغل او را گرفت و از آنجا خارج شدند.
به درون یکی دیگر از «سلول‌ها» رفتم. یکی از زندانیان گفت «ما را یکی یکی برای بازجویی می‌برند. افراد سعد حداد هستند. معمولاً کسانی را که برده‌اند برمی‌گردانند اما نه همیشه. بعضی‌ها برنمی‌گردند». یک سرهنگ اسرائیلی دیگر سروکله‌اش پیدا شد، به من اشاره کرد و دستور داد از آنجا خارج شوم. من می‌خواستم به حرف زدن با زندانیان ادامه دهم اما آنها ساکت شده بودند. چرا نمی‌توانستند حرف بزنند؟ «اگر بخواهند می‌توانند» پاسخی بود که سرهنگ اسرائیلی داد، «اما چیزی برای گفتن ندارند».
نزدیک‌ترین جسد به ما تقریباً 400 متر آن طرف‌تر افتاده بود. بوی گند جنازه‌ها هوای محل نگهبانی سربازان اسرائیلی و مأموران شین بت را پر کرده بود. اما آنها همچنان حرف از «تروریست» می‌زدند. سورئال بود، حتی گروتسک. جنکینز افسری را پیدا کرد که از قبل می‌شناخت. او داشت می‌گفت که «این افراد برای بازجویی اینجا هستند، آنها مظنونان تروریست هستند». اصلاً اهمیت نداشت. من پرسیدم آنجا چه خبر بود؟ همه جا پر از جنازه است. به سمت حاشیه استادیوم اشاره کردم و گفتم آنجا چندین دسته جنازه رها شده. جواب داد که نمی‌داند. گفتم ولی بوی‌شان به مشامت می‌رسد. «متأسفانه من اطلاعی ندارم.»
سرم را به سمت او برگرداندم. مردی بلند قامت با موهای کوتاه تیره و صورتی سبزه. گفتم «ببین، ببخشید این‌طور می‌گم، اما صحنه‌هایی که آنجا دیدم شبیه تربلینکا هستند». اولین قیاسی بود که به ذهنم رسید. نگفتم «تربلینکا» به این دلیل که یهودیان آنجا قتل عام شده بودند. تربلینکا یکی از اردوگاه‌های مرگ آلمان نازی بود. اما او بدون هیچ حسی به من نگاه کرد.
می‌خواستم بزرگی آنچه رخ داده بود را به او بفهمانم، اینکه این فقط «یکم زیاده‌روی» نبود، بلکه یک کشتار گسترده بود به‌دست هم‌پیمانان اسرائیل و زیر نظر ارتش اسرائیل. می‌خواستم او را توجیه کنم. آیا نمی‌توانست بوی آن را حس کند؟ باید با من بحث می‌کرد. حداقل می‌توانست بگوید – به‌درستی - که آنچه در شتیلا رخ داده بود از نظر مقیاس هیچ ارتباطی با تربلینکا نداشت. اما هیچ کاری نکرد. باید وانمود می‌کرد که نمی‌داند در شتیلا چه رخ داده است.
جنکینز خشمگین بود. «چرا نمی‌گویی چه اتفاقی افتاده؟ کلی آدم اینجا قتل عام شدند. چرا؟ بگو. شما اجازه دادید شبه‌نظامیان مسیحی دیروز به اینجا وارد شوند؟»
- «من دیروز اینجا نبودم. امروز صبح رسیدم.»
چشمان جنکینز باریک شد و با عصبانیت یک قدم به عقب برداشت. «دروغ می‌گویی. دیروز هم اینجا بودی. من دیدمت. تو جلوی ماشین من را گرفتی وقتی می‌خواستم به شتیلا برم. من دیروز با تو همین‌جا حرف زدم. داری دروغ می‌گویی.» مشخص بود که سرباز اسرائیلی جنکینز را به خاطر می‌آورد. دستانش را بالا برد و گفت «من فکر کردم چیز دیگری از من می‌پرسی. من به یاد ندارم. نمی‌دانم چه اتفاقی اینجا افتاده.»
کنار جاده قطاری از تانک‌های مرکاوا ایستاده بود. خدمۀ آنها روی تانک نشسته و سیگار به لب مشغول تماشای بردن مردان بازداشتی از استادیوم بودند. برخی‌شان آزاد می‌شدند و برخی دیگر توسط شین بت یا مردان لبنانی با لباس‌های خاکی‌رنگ به جای دیگری برده می‌شدند.
به سمت اردوگاه برگشتیم. یک زن فلسطینی با لبخندی خشن و سنگدلانه به سمت من آمد. «عکس‌های خوبی گرفتی؟ چیزهای خوبی برای نوشتن داری؟ همه چی برای تو خوبه؟ چه روز خوبی، نه؟» اول خیال کردم می‌خواهد به من دشنام دهد. اما همین‌طور طنز کنترل‌شدۀ خودش را ادامه داد. «شما خبرنگاران عکس‌های خوبی می‌گیرید. امیدوارم همه چی برای تو خوب باشد. روز خوبی اینجا داشته باشی».
آنچه خواندید بخشی از کتاب Pity the Nation به قلم رابرت فیسک، روزنامه‌نگار ایرلندی، است. فیسک بیش از 20 سال در لبنان زندگی کرده و شاهد عینی بسیاری از اتفاقات مهم این کشور، از جمله جنگ‌های متعدد آن بود.
i اشاره به حملۀ صهیونیستها به روستای دیر یاسین در سال 1948 که آنجا بین 100 تا 450 نفر را قتل عام کردند.
