
نویسنده: فواد شعبانی
پژوهشگر حوزه علوم راهبردی
چهارم آبان ۱۴۰۵ / ۲۶ اکتبر ۲۰۲۶
«پایان سومِ» ایران: چرا جمهوری اسلامی به سرنوشت «عراق دوم» دچار نمیشود، بلکه به سوی صلح سرد میرود
چکیده
بحثها پیرامون ایران مدتهاست تحت سلطه یک روایت دوگانه قرار دارد: یا نظام با حمله نظامی سرنگون میشود، یا کشور در جنگ بهطور گسترده ویران میشود. این چارچوب مسیری را نادیده میگیرد که در سال ۲۰۲۶ روزبهروز روشنتر میشود، اما هنوز بهدرستی مفهومسازی نشده است: جمهوری اسلامی پس از تحمل فشار نظامی، با تکیه بر درهمتنیدگی ساختاری منافع چین و روسیه و بازدارندگی تشدیدکننده خود، درگیری را در وضعیت «آتشبس نه پایان جنگ» یعنی صلح سرد قفل میکند. این مقاله استدلال میکند که نگرانی چین و روسیه درباره «اساساً سالم ماندن» زیرساختها و تأسیسات هستهای ایران، نه از ترجیح ایدئولوژیک نسبت به تهران، بلکه از آن روست که تمامیت فیزیکی ایران در منافع حیاتی دو کشور در حوزه لجستیک اوراسیا، امنیت انرژی و حائل راهبردی جنوبی تنیده شده است. برگهای برنده ایران در «دقیقه نود» — توانایی آستانه هستهای و توانایی مسدودسازی دو تنگه — هزینه جنگ برای آمریکا و اسرائیل را از آستانه تحملپذیر فراتر میبرد، و وتوی دیپلماتیک، کانالهای جایگزین اقتصادی و حمایت هستهای فنی چین و روسیه سازوکارهایی فراهم میکنند که این هزینه را به بنبست مذاکراتی تبدیل میکنند. صلح سرد به معنای «پیروزی» ایران نیست، بلکه به این معناست که همه طرفها در بالای نردبان تشدید همزمان درمییابند که منفعت نهایی ادامه تشدید منفی شده است.
۱. چرا «بقای نظام» به خودی خود به منافع چین و روسیه تبدیل شده است
درک حمایت چین و روسیه از ایران بهعنوان «همبستگی ایدئولوژیک در اتحاد ضدآمریکایی» یک خوانش نادرست است. واقعیت سال ۲۰۲۶ بیشتر به یک وابستگی ساختاری نزدیک است: تمامیت فضای فیزیکی ایران به حامل مادی منافع کلیدی چین و روسیه تبدیل شده است، نه صرفاً یک موضع دیپلماتیک.
برای چین، ایران پیش از هر چیز گرهگاه مسیر انرژی و لجستیک زمینی اوراسیا است. در سالهای ۲۰۲۴ تا ۲۰۲۵، واردات نفت خام چین از ایران حدود ۱.۳۸ میلیون بشکه در روز بود و بیش از ۸۰ درصد صادرات نفت خام ایران به چین میرود. مهمتر از آن، خارج از تنگه هرمز، میان چین و ایران یک کریدور ریلی ساخته شده است که از چین через آسیای مرکزی مستقیماً به ایران میرسد؛ این کریدور در مه ۲۰۲۵ بهطور کامل افتتاح شد و به بهرهبرداری عادی رسید و در صورت محدودیت حملونقل دریایی میتواند بهعنوان کانال جایگزین برای کالاهای غیرنفتی و بخشی از کالاهای با ارزش افزوده بالا عمل کند. اهمیت این کریدور در جایگزینی نفت خام دریایی نیست، بلکه در این است که پیوستگی زمینی ایران را به پیششرط فیزیکی راهبرد چین برای «کاهش وابستگی به تنگه» تبدیل کرده است. اگر زیرساختهای ایران — گرههای ریلی، بندرها و نقاط فرآورش انرژی — در جنگ بهطور سیستماتیک ویران شوند، صدها میلیارد دلار تعهد زیرساختی چین در ده سال گذشته در چارچوب «کمربند و جاده» مستقیماً در معرض خطر قرار میگیرد و ارزش راهبردی کانال جایگزین نیز به صفر میرسد. هسته موضع چین هنگام وتوی قطعنامههای تحریمی مربوط به ایران در شورای امنیت — «نباید به تأسیسات هستهای ایران که تحت پادمانهای آژانس بینالمللی انرژی اتمی قرار دارند حمله شود» — کارکرد واقعیاش فقط یک آرایه حقوقی نیست، بلکه ترسیم یک خط سرخ دیپلماتیک قابل اجرا برای تمامیت فیزیکی ایران است.
برای روسیه، مرز جنوبی ایران مستقیماً با کریدور خزر، کریدور حملونقل شمال–جنوب و حائل راهبردی در جهت قفقاز–آسیای مرکزی پیوند دارد. تحلیلگران روسی صریحاً اشاره کردهاند که بیرون راندن ایران از منطقه به کریدور بینالمللی حملونقل «شمال–جنوب» و کل لجستیک منطقه خزر ضربه میزند، اقدامی برای بیرون راندن روسیه از قفقاز جنوبی است و میتواند پیامدهای زنجیرهای جدی برای وضعیت آسیای مرکزی داشته باشد. به عبارت دیگر، تمامیت ارضی و زیرساختی ایران در نقشه راهبردی روسیه «امور دیگران» نیست، بلکه ساختار باربرِ قوس امنیتی جنوبی آن است. به همین دلیل است که روسیه از یک سو در نیروگاه بوشهر سرمایهگذاری مستمر میکند — ادامه ساخت واحدهای دوم و سوم و امضای توافق نیروگاه هستهای جدید به ارزش ۲۵ میلیارد دلار — و از سوی دیگر در سطح فنی-نظامی با ایران رابطه مبادلهای دارد: ایران سیستمهایی مانند پهپاد به روسیه عرضه میکند و روسیه هواپیمای آموزشی، بالگرد تهاجمی، خودروی زرهی و تفنگ به ایران میدهد. این رابطه یک پیمان اتحاد نیست، بلکه نوعی حضور مبتنی بر پیوند منافع است: مسکو نیازی ندارد برای تهران بجنگد، اما نیاز دارد تهران بهعنوان یک موجودیت فیزیکی ادامه یابد تا کانالهای اوراسیایی و حائل جنوبی خودش فرو نریزد.
۲. چرا تأسیسات هستهای خط سرخ غیرقابل لمس است — و این خط سرخ فقط متعلق به چین و روسیه نیست
در اکتبر ۲۰۲۶، ایران همراه با روسیه، چین، بلاروس، پاکستان و ۱۲ کشور دیگر در کمیته اول مجمع عمومی سازمان ملل بیانیه مشترکی منتشر کردند و صریحاً خواستار «ممنوعیت هرگونه حمله یا تهدید به حمله علیه تأسیسات هستهای تحت پادمان آژانس بینالمللی انرژی اتمی» شدند و چنین اقداماتی را نقض منشور سازمان ملل، حقوق بینالملل و اساسنامه آژانس بینالمللی انرژی اتمی دانستند. زمانبندی و محتوای این بیانیه نشان میدهد که موضع چین و روسیه در مسئله تأسیسات هستهای از «مخالفت با تحریم» به «مخالفت با حمله فیزیکی» گسترش یافته و در یک چارچوب حقوقی چندجانبه جای گرفته است، نه صرفاً یک موضعگیری دوجانبه.
شکلگیری این خط سرخ دو منطق دارد. منطق حقوقی و هنجاری آن است که اگر حمله به تأسیسات هستهای تحت پادمان عادیسازی شود، سنگ بنای معماری جهانی عدم اشاعه — یعنی این تفاهم که «فعالیت هستهای صلحآمیز هدف نظامی نمیشود» — از میان میرود. برای چین و روسیه که دارای تأسیسات هستهای غیرنظامی فراوان هستند، اثر سرریز این پیشرو بسیار فراتر از خود ایران است. منطق راهبردی مستقیمتر است: تأسیسات هستهای ایران، بهویژه نیروگاه بوشهر، با فناوری روسیه پیوند عمیق دارد. تیم کارشناسان روسیه در بوشهر، زنجیره تأمین سوخت و ساخت واحدهای بعدی باعث میشود حمله به این تأسیسات همزمان حمله به حضور خارجی صنعت هستهای روسیه باشد. در اکتبر ۲۰۲۶، وزیر امور خارجه روسیه لاوروف صریحاً اعلام کرد که روسیه «قصد ندارد همکاری در پروژه هستهای غیرنظامی با ایران را رها کند» و تیم کارشناسان به ایران بازمیگردد تا کارهای بوشهر را از سر بگیرد. این «حفاظت از برنامه سلاح هستهای ایران» نیست، بلکه حفاظت از حضور فیزیکی و منافع تجاری خود روسیه در حوزه هستهای غیرنظامی ایران است.
نکته قابل توجه این است که توانایی آستانه هستهای ایران خود بخشی از این خط سرخ است. تا سال ۲۰۲۶، ایران حدود ۴۴۰ کیلوگرم اورانیوم غنیشده با غنای ۶۰ درصد در اختیار دارد، زمان گریز به سطح تسلیحاتی «بسیار کوتاه» ارزیابی میشود و کارشناسان معتقدند این مواد در غنای ۶۰ درصد «هماکنون میتوانند مستقیماً برای ساخت سلاح هستهای استفاده شوند». این بدان معناست که حمله به تأسیسات هستهای حتی اگر «موفق» باشد، نمیتواند توانایی هستهای ایران را از بین ببرد — مواد ممکن است پیش از حمله منتقل شوند، دانش فنی برگشتناپذیر است، و خود حمله دقیقاً انگیزهای را از بین میبرد که ایران پیشتر به دلایل دیپلماتیک برای «ماندن در آستانه» حفظ کرده بود. وتوی چین و روسیه در شورای امنیت و بیانیه مشترک، در واقع سیگنالی سرد به آمریکا و اسرائیل میفرستد: نابودی تأسیسات هستهای از نظر نظامی ممکن است عملی باشد، اما از نظر راهبردی ایرانی غیرقابل کنترلتر میسازد و این پیامد با منافع همه قدرتهای بزرگ از جمله چین و روسیه سازگار نیست.
۳. برگ برنده «دقیقه نود» ایران: نه پیروزی در جنگ، بلکه غیرقابل تحمل کردن تشدید
برگ برنده ایران در شکست دادن آمریکا و اسرائیل در میدان نبرد متعارف نیست، بلکه در آن است که هر طرف مقابل را در هر پله از نردبان تشدید با جهش غیرخطی هزینه روبهرو کند. فهرست اهداف ضدحمله که ایران در آوریل ۲۰۲۶ منتشر کرد، تجلی متمرکز این منطق است: اگر تأسیسات نفت و گاز مورد حمله قرار گیرند، اهداف ضدحمله تولید روزانه نفت جهان را در یک سال ۲۵ میلیون بشکه کاهش میدهد؛ اگر محاصره دریایی ادامه یابد یا تشدید شود، تنگه بابالمندب مسدود میشود و در صورت لازم با مینگذاری گسترده تنگه هرمز بهطور کامل بسته میشود؛ اگر حاکمیت ارضی مورد تجاوز قرار گیرد، حمله مشترک گسترده موشکی و پهپادی به ناوهای هواپیمابر و بالگردهای تهاجمی انجام میشود. این یک «طرح پیروزی» نیست، بلکه فهرست انتقال هزینه است: ایران نمیتواند آمریکا را در جنگ شکست دهد، اما میتواند هزینه جنگ را از خاک ایران به بازار جهانی انرژی، ثبات اقتصادی متحدان آمریکا و فرسایش چندجبههای اسرائیل منتقل کند.
نقش «محور مقاومت» نیز در حال تغییر کیفی است. حزبالله در سال ۲۰۲۶ بهطور چشمگیری تضعیف شده، اما حوثیها بهعنوان «نگین تاج» شبکه ایران بازارزیابی شدهاند؛ اقدامات آنها در دریای سرخ و توانایی ضربه به زیرساختهای انرژی عربستان اهرم اقتصادی مستقیمتری نسبت به نمایندگان سنتی فراهم میکند. مفهوم راهبردی ایران از «عمق راهبردی» به «درهمتنیدگی راهبردی» تغییر کرده است: اگر ایران ناامن باشد، کشورهای دیگر منطقه نیز ناامناند؛ اگر نفت ایران صادر نشود، نفت دیگران نیز بهراحتی جریان نمییابد. این وضعیت درهمتنیده باعث میشود «حمله محدود» آمریکا و اسرائیل بهسختی واقعاً محدود بماند — هر تشدید بهطور خودکار یک حلقه بازخورد هزینه فرامنطقهای را فعال میکند.
آستانه هستهای نیز بازدارندگی سطح بالای این ساختار هزینه را تشکیل میدهد. ایران نیازی ندارد واقعاً سلاح هستهای بسازد؛ فقط باید دشمن را متقاعد کند که فشار نظامی بیشتر، تهران را به سوی آستانهای سوق میدهد که پیشتر به دلایل محاسبات دیپلماتیک از عبور از آن پرهیز کرده بود. تحلیلهای ۲۰۲۶ نشان میدهد که توقف ایران در غنای ۶۰ درصد پیش از جنگ یک تصمیم سیاسی بود، نه محدودیت فنی، و خود جنگ این محاسبه سیاسی را تغییر داد. خط سرخ چین و روسیه در مسئله تأسیسات هستهای با توانایی آستانه هستهای ایران نوعی تکمیل عجیب ایجاد میکند: اولی مانع میشود دشمن آستانه را با نابودی فیزیکی از بین ببرد، و دومی تضمین میکند که آستانه همیشه بهعنوان یک گزینه تشدید可信 وجود داشته باشد.
۴. صلح سرد چگونه شکل میگیرد: وتو، جایگزین و اشباع هزینه
ایران نمیتواند یکجانبه آمریکا و اسرائیل را «مجبور» به پذیرش صلح سرد کند. صلح سرد نتیجه همپوشانی سه سازوکار است و چین و روسیه در هر سه سازوکار نقش غیرقابل جایگزین دارند.
نخست، سازوکار وتوی دیپلماتیک. در سال ۲۰۲۶، چین و روسیه دو بار در شورای امنیت مشترکاً قطعنامههای تحریمی مربوط به ایران را که آمریکا پیش میبرد مسدود کردند و در پیشنهادهای رویهای صریحاً با بازگرداندن مسئله هستهای ایران به چارچوب بررسی شورای امنیت مخالفت کردند. کارکرد حق وتو «حفاظت از ایران» نیست، بلکه سلب توانایی دشمن در تبدیل دستاوردهای نظامی به دستاوردهای حقوقی و تحریمی است. حتی اگر آمریکا و اسرائیل دستاوردهای تاکتیکی نظامی کسب کنند، تا زمانی که شورای امنیت نتواند مجوز تحریمی جدید صادر کند، این دستاوردها نمیتوانند به یک ساختار فشار پایدار تبدیل شوند. شکل حقوقی صلح سرد — «آتشبس نه پایان جنگ» — دقیقاً به این سازوکار وتو نیاز دارد: هیچ طرفی نمیتواند آتشبس موقت را به راهحل رسمی به نفع خود تبدیل کند.
دوم، سازوکار جایگزین اقتصادی و لجستیکی. خرید مستمر نفت خام ایران توسط چین و کارکرد جایگزین کریدور ریلی چین–ایران در صورت محدودیت مسیرهای دریایی، باعث میشود اقتصاد ایران در شرایط جنگ یا محاصره فوراً فرو نپاشد. همکاری روسیه و ایران در دور زدن تحریمها، انتقال فناوری و تجارت غیرپولی، Exposure ایران به نظام مالی غربی را بیشتر کاهش میدهد. این سازوکارها ایران را «مرفه» نمیکنند، اما یک واقعیت کلیدی را تضمین میکنند: بقای ایران نیازی به پیروزی در جنگ ندارد، فقط نیاز دارد که اقتصادش تا حد فروپاشی نظام خفه نشود. و منافع چین و روسیه دقیقاً در حفظ همین آستانه «فروپاشی نکردن» است — نه از سر سخاوت، بلکه چون هزینه ایران فروپاشیده از نظر پناهندگان، خلأ قدرت و قطع کانالها برای دو کشور بالاتر از هزینه ایران تحت فشار اما باقیمانده است.
سوم، سازوکار اشباع هزینه. بازدارندگی دو تنگه و شبکه نمایندگان ایران باعث میشود هر تشدید آمریکا و اسرائیل با شیب تندتر منحنی هزینه روبهرو شود. هنگامی که تهدید بستن تنگه هرمز قیمت جهانی نفت را momentarily از ۱۱۹ دلار در هر بشکه عبور داد، внешние экономические اثرات جنگ از محدودهای که آمریکا و اسرائیل بتوانند یکجانبه آن را درونی کنند فراتر رفت. چین و روسیه نیازی ندارند از نظر نظامی «از ایران حفاظت» کنند؛ فقط باید آمریکا و اسرائیل را متوجه این واقعیت کنند که پایان تشدید، تسلیم تهران نیست، بلکه یک تعادل فرسایشی است که همه در آن کشیده میشوند و هیچ برندهای ندارد. صلح سرد — وضعیت آتشبس مسلحانه، بنبست دیپلماتیک، جدایی جزئی اقتصادی اما زیرساخت فیزیکی اساساً سالم — دقیقاً در همین نقطه تعادل تثبیت میشود.
۵. نتیجهگیری: شرایط ساختاری پایان سوم
بقای جمهوری اسلامی در زمینه سال ۲۰۲۶ به این بستگی ندارد که در میدان نبرد آمریکا یا اسرائیل را «شکست دهد»، بلکه به این بستگی دارد که تمامیت فیزیکی آن در منافع حیاتی تعداد کافی از قدرتهای خارجی چنان تنیده شود که هزینه نابودی آن از هزینه تحمل آن فراتر رود. نگرانی چین و روسیه درباره «اساساً سالم ماندن» زیرساختها و تأسیسات هستهای ایران، در جوهر خود بیان همین فرایند درهمتنیدگی است: راهآهن، بندرها، نیروگاههای هستهای و تمامیت ارضی ایران به حامل مادی پیوستگی زمینی اوراسیا، حائل خزر–قفقاز و هنجار جهانی عدم اشاعه تبدیل شدهاند.
برگهای برنده ایران — آستانه هستهای و دو تنگه — سازوکاری فراهم میکنند که این درهمتنیدگی به اهرم مذاکراتی تبدیل شود. ایران به دنبال پیروزی نظامی نیست، بلکه به دنبال آن است که دشمن در بالای نردبان تشدید دریابد راهی نمانده است. وتوی دیپلماتیک، جایگزین اقتصادی و خط سرخ تأسیسات هستهای چین و روسیه در این لحظه «راهی نمانده» را به «صلح سرد تنها گزینه قابل قبول دوم» تبدیل میکنند.
این پایان نه «ایران پیروز شد» است و نه «ایران نابود شد». یک بنبست مسلحانه است: زیرساختها اساساً سالم، نظام ادامهدار، تحریم و ضدتحریم مستمر، درگیری نمایندگان با شدت پایین در حال سوختن، و آستانه هستهای همیشه نیمهباز. برای جمهوری اسلامی، این در سال ۲۰۲۶ بهترین نتیجهای است که میتواند به آن دست یابد؛ برای آمریکا و اسرائیل، این تنها تعادل پایدار باقیمانده بین عدم تحمل هزینه جنگ همهجانبه و عدم پذیرش ایران هستهای است. صلح سرد «پایان سوم» است دقیقاً چون هیچ طرفی آن را طراحی نکرده، بلکه پس از آزمون و خطای مکرر میان تشدید و خویشتنداری، منافع ساختاری همه را به یک نقطه توقف رانده است که هیچکس در آن ادعای پیروزی نمیکند.