هرمز و باب‌المندب: دو گلوگاه، دو بازیگر، یک بحران جهانی انرژی
ایران و حوثی‌ها چگونه به صاحبان «ظرفیت وتویی جغرافیایی» بر بخشی از جریان انرژی جهان تبدیل شده‌اند؟
نویسنده: فوآد شعبانی
پژوهشگر حوزه علوم راهبردی
۱۱ سپتامبر ۲۰۲۶/ ۲۰ شهریور ۱۴۰۵
---
مقدمه: وقتی جغرافیا دوباره به قدرت تبدیل می‌شود
اقتصاد جهانی طی چند دهه گذشته کوشیده بود اهمیت جغرافیا را با فناوری، بازار، مسیرهای جایگزین و زنجیره‌های تأمین جهانی کاهش دهد. اما بحران‌های سال‌های اخیر نشان داده‌اند که جغرافیا حذف نشده است؛ فقط شکل قدرت ناشی از آن تغییر کرده است.
تنگه هرمز و باب‌المندب دو نمونه متفاوت از همین واقعیت‌اند.
یکی در ورودی خلیج فارس قرار دارد و دیگری در مسیر اتصال اقیانوس هند به دریای سرخ و کانال سوئز. یکی تحت تأثیر قدرت یک دولت ساحلی قرار گرفته و دیگری در معرض اخلال یک بازیگر غیردولتی مسلح قرار دارد.
پرسش اصلی این مقاله چنین است:
«آیا ایران و حوثی‌ها، بدون آنکه مالک انرژی جهان یا کنترل‌کننده مطلق این دو آبراه باشند، به دلیل موقعیت جغرافیایی خود به «ظرفیت وتویی جغرافیایی» دست یافته‌اند؟»
استدلال این مقاله مثبت است، اما نه به معنای «کنترل جهان انرژی».
ظرفیت وتویی جغرافیایی در اینجا به معنای توان ایجاد اختلال، افزایش ریسک، تحمیل هزینه و محدود کردن گزینه‌های مسیر‌یابی دیگران است.
این تمایز مهم است. گلوگاه لزوماً زمانی قدرتمند نیست که کاملاً بسته شود؛ ممکن است زمانی قدرتمند شود که بازار عبور از آن را پرهزینه، نامطمئن یا غیرقابل‌پیش‌بینی بداند.
این برداشت با دو سنت فکری مهم پیوند دارد. رابرت کاپلان در The Revenge of Geography بر ماندگاری محدودیت‌های جغرافیایی در سیاست قدرت تأکید می‌کند؛ دانیل یرگین در The New Map نشان می‌دهد که جغرافیای انرژی چگونه با رقابت ژئوپلیتیکی درهم‌تنیده است. در سطح شبکه‌ها نیز فارل و نیومن در مفهوم Weaponized Interdependence توضیح می‌دهند که دسترسی ممتاز به گره‌های متمرکز شبکه‌های جهانی می‌تواند به منبع قدرت و اجبار تبدیل شود.
بحران ۲۰۲۶ یک گام دیگر به این بحث اضافه می‌کند:
جغرافیا فقط محدودیت قدرت نیست؛ در شرایط مناسب می‌تواند به ابزار تولید مستقیم هزینه اقتصادی تبدیل شود.
---
۱. مدل مفهومی: از آسیب‌پذیری جغرافیایی تا هزینه اقتصادی
برای فهم بحران ۲۰۲۶ باید از توصیف ساده «تنگه بسته است یا باز» عبور کرد.
مدل پیشنهادی این مقاله چنین است:
آسیب‌پذیری جغرافیایی
↓
ظرفیت اخلال
↓
تبدیل اخلال به هزینه اقتصادی
این رابطه سه مرحله دارد.
نخست، یک گلوگاه زمانی راهبردی می‌شود که حجم مهمی از جریان از مسیر نسبتاً محدودی عبور کند و جایگزین‌های آن کم، کند یا پرهزینه باشند.
دوم، یک بازیگر باید بتواند بر آن نقطه اثر بگذارد؛ خواه از طریق نیروی نظامی، تهدید، حمله، توقیف، مین‌گذاری، موشک، پهپاد یا ایجاد نااطمینانی معتبر.
سوم، بازار باید این تهدید را به متغیرهای اقتصادی منتقل کند: بیمه، کرایه حمل، زمان سفر، تخفیف محموله، ذخیره‌سازی، قراردادها و قیمت.
بنابراین:
«قدرت گلوگاهی نه صرفاً در توان بستن یک مسیر، بلکه در توان تبدیل موقعیت جغرافیایی به هزینه قابل‌انتقال به دیگران نهفته است.»
این برداشت با ادبیات «قدرت گلوگاهی» در شبکه‌های جهانی نیز سازگار است. فارل و نیومن نشان داده‌اند که گره‌های متمرکز شبکه‌های جهانی می‌توانند به «اثر گلوگاهی» تبدیل شوند؛ یعنی بازیگرانی که دسترسی ممتاز به یک گره دارند، قادر شوند هزینه دسترسی دیگران را افزایش دهند.
پژوهش‌های جدید درباره تاب‌آوری شبکه‌های دریایی نیز نشان می‌دهند که اهمیت اقتصادی یک گلوگاه فقط به حجم تجارت عبوری وابسته نیست؛ وابستگی کشورها، احتمال وقوع اختلال، هزینه تغییر مسیر، تأخیر و کاهش ذخایر نیز تعیین‌کننده‌اند.
سه سطح اعمال قدرت
این قدرت معمولاً در سه سطح بروز می‌کند:
اعلام توان: ایجاد این انتظار که اختلال ممکن است؛
اخلال محدود: ایجاد آسیب فیزیکی یا کاهش واقعی عبور؛
نهادینه‌شدن ریسک: تبدیل تهدید به تصمیم‌های پایدارتر در بیمه، مسیر، قیمت، ذخیره‌سازی و قرارداد.
همین سطح سوم است که می‌تواند یک عملیات نظامی محدود را به یک اثر اقتصادی گسترده تبدیل کند.
---
۲. هرمز: مسئله بسته‌شدن نیست؛ مسئله پرریسک‌شدن است
تنگه هرمز مهم‌ترین نمونه این مدل است.
در ۱۰ سپتامبر ۲۰۲۶، رویترز بر اساس داده‌های رهگیری دریایی و سامانه‌های AIS گزارش کرد که تنها ۷ عبور تجاری از هرمز ثبت شده است؛ در برابر میانگین حدود ۱۵ عبور در ۱۰ روز پیش از آن و حدود ۱۲۵ عبور در روز در دوره پیش از جنگ.
AIS همه ترافیک دریایی را الزاماً ثبت نمی‌کند و برخی کشتی‌ها ممکن است سیگنال خود را خاموش یا محدود کنند. بنابراین این عدد را نباید معادل شمار کامل همه کشتی‌های موجود در آبراه دانست.
اما برای تشخیص جهت تغییر ترافیک، اهمیت دارد.
توصیف دقیق این وضعیت بنابراین «بسته‌شدن مطلق هرمز» نیست.
توصیف دقیق‌تر این است:
هزینه و ریسک عبور چنان افزایش یافته که ترافیک تجاری به‌شدت منقبض شده است.
این تفاوت از نظر راهبردی مهم است.
زیرا بازار انرژی لازم نیست با یک مانع فیزیکی مطلق روبه‌رو شود تا آسیب ببیند. اگر بیمه‌گر نرخ بیمه را افزایش دهد، مالک کشتی از ورود خودداری کند، بانک تأمین مالی معامله را دشوارتر کند یا صاحب محموله مسیر دیگری برگزیند، نتیجه اقتصادی مشابهی ایجاد می‌شود:
کاهش قابلیت عبور اقتصادی.
---
۳. محاسبه راهبردی تهران
۳.۱. هزینه‌ای که ایران می‌پردازد
اینجاست که مسئله ایران از یک تحلیل صرفاً نظامی به یک مسئله راهبردی تبدیل می‌شود.
گزارش‌های رویترز نشان می‌دهند که بارگیری نفت ایران از حدود ۱.۸ تا ۲ میلیون بشکه در روز در ابتدای ۲۰۲۶ به حدود ۲۲۰ تا ۲۵۵ هزار بشکه در روز در اوت کاهش یافته است.
بنابراین ایران نیز از بحران هرمز هزینه می‌پردازد.
اما سؤال اصلی این نیست که «آیا ایران ضرر می‌کند؟»
پاسخ روشن است: بله.
سؤال مهم‌تر این است:
«چرا تهران ممکن است حاضر باشد چنین هزینه‌ای را تحمل کند؟»
---
۳.۲. چرا تهران این هزینه را می‌پذیرد؟
برای پاسخ باید میان «هزینه اقتصادی» و «ارزش راهبردی» تمایز گذاشت.
چهار منطق را می‌توان در نظر گرفت:
بازدارندگی: افزایش هزینه احتمالی حمله برای آمریکا و متحدانش؛
چانه‌زنی: استفاده از ریسک انرژی برای افزایش هزینه تحریم، محاصره و فشار اقتصادی؛
تلافی: پاسخ به حملات نظامی و انتقال بخشی از هزینه جنگ به طرف مقابل؛
فرسایش: افزایش تدریجی هزینه حضور نظامی آمریکا و متحدانش در منطقه.
در میان این چهار منطق، بازدارندگی و افزایش هزینه جنگ برای طرف مقابل محتمل‌ترین منطق سطح‌بالا به نظر می‌رسد؛ چانه‌زنی در مرحله بعد قرار می‌گیرد، در حالی که تلافی می‌تواند در مقاطع خاص فعال شود و فرسایش بیشتر یک پیامد یا راهبرد میان‌مدت است.
بنابراین محاسبه احتمالی تهران چنین است:
بازدارندگی → افزایش هزینه طرف مقابل → افزایش قدرت چانه‌زنی
و نه:
کاهش صادرات ایران → افزایش درآمد ایران
زیرا بحران جاری دقیقاً برعکس چنین محاسبه‌ای عمل می‌کند.
اگر هزینه‌ای که من می‌پردازم بتواند هزینه‌ای بسیار بزرگ‌تر را به طرف مقابل تحمیل کند، پرداخت آن هزینه ممکن است از دید راهبردی عقلانی باشد.
این گزاره به معنای تأیید عقلانی‌بودن تصمیم ایران نیست؛ فقط مدلی برای فهم منطق احتمالی آن است.
---
۳.۳. اسرائیل به‌عنوان متغیر مستقل
اسرائیل در این محاسبه یک متغیر فرعی نیست.
جنگ ۲۰۲۶ با حملات آمریکا و اسرائیل آغاز شد و اسرائیل یک بازیگر مستقیم در منازعه باقی مانده است. بنابراین تهران نمی‌تواند امنیت خود را فقط بر مبنای رابطه با واشنگتن محاسبه کند.
برای ایران، مسئله این است که حتی اگر توافقی با آمریکا شکل بگیرد، امکان حمله دوباره اسرائیل همچنان باقی بماند.
از این منظر، هرمز برای تهران فقط ابزار اقتصادی نیست؛ جزئی از معماری بازدارندگی در برابر تکرار حمله است.
در نتیجه، هر توافق پایدار باید بتواند هم‌زمان ریسک تهران–واشنگتن و تهران–تل‌آویو را مدیریت کند.
---
۴. جاسک: قدرت گلوگاهی و آسیب‌پذیری داخلی
ایران برای کاهش وابستگی به هرمز، مسیر گوره–جاسک را ایجاد کرده است.
ظرفیت مؤثر این مسیر در برابر مقیاس جریان‌های هرمز محدود است و EIA آن را حدود ۳۰۰ هزار بشکه در روز برآورد می‌کند.
این موضوع یک تناقض مهم را آشکار می‌کند:
«ایران برای داشتن اهرم هرمز به هرمز نیاز دارد، اما برای کاهش آسیب‌پذیری خود باید وابستگی به هرمز را کاهش دهد.»
قدرت گلوگاهی، بنابراین یک دارایی خالص نیست.
هم‌زمان که ابزار بازدارندگی است، می‌تواند منبع آسیب‌پذیری هم باشد.
این یکی از دلایلی است که اصطلاح «کنترل هرمز» گمراه‌کننده است.
ایران هرمز را مالک نیست.
آنچه دارد توان اثرگذاری بر ریسک عبور از هرمز است.
---
۵. باب‌المندب: گلوگاهی متفاوت با بازیگری متفاوت
باب‌المندب دروازه میان خلیج عدن و دریای سرخ است و از مسیر سوئز، آسیا را به اروپا متصل می‌کند. این آبراه هم‌زمان محل عبور انرژی و بخش مهمی از تجارت دریایی است.
اما برخلاف هرمز، بازیگر اصلی در اینجا یک دولت ساحلی بزرگ نیست.
حوثی‌ها از موقعیت ساحلی، موشک‌ها، پهپادها، قایق‌های بدون سرنشین و توان اطلاعاتی برای افزایش ریسک کشتیرانی استفاده می‌کنند.
گزارش‌های رویترز در سپتامبر ۲۰۲۶ از رسیدن نیروهای حوثی به جزیره پریم/میون و افزایش حضور آنها در منطقه ساحلی ذُباب–المخا خبر داده‌اند.
اما یک تمایز ضروری وجود دارد:
توان تهدید باب‌المندب ≠ کنترل کامل باب‌المندب
برای ایجاد اختلال، حوثی‌ها لازم نیست تمامی آبراه را کنترل کنند.
کافی است شرکت کشتیرانی به این نتیجه برسد که احتمال حمله قابل اغماض نیست.
در چنین شرایطی، حتی بخشی از توان رزمی می‌تواند اثر اقتصادی بسیار بزرگ‌تری ایجاد کند.
---
۶. محدودیت‌های حوثی‌ها: قدرت اخلال، نه قدرت کنترل متعارف
برای حفظ تعادل «دو بازیگر»، باید محدودیت‌های حوثی‌ها را نیز در کنار توان آنها دید.
حوثی‌ها نیروی دریایی متعارف در مقیاس یک دولت بزرگ ندارند.
آنها برای کنترل مداوم یک آبراه به توان متفاوتی نیاز دارند: پدافند هوایی لایه‌ای، ناوگان سطحی پایدار، لجستیک دریایی، شناسایی گسترده و توان حفاظت از زیرساخت‌های ساحلی.
توان موجود آنها بیشتر برای اخلال نامتقارن مناسب است تا کنترل متعارف.
تصرف یا حضور در یک موقعیت جزیره‌ای نیز به خودی خود به معنی توان دفاع بلندمدت از آن نیست.
اگر ائتلافی مانند آمریکا و عربستان تصمیم بگیرد یک موقعیت را با عملیات دریایی و هوایی پس بگیرد، حوثی‌ها با محدودیت‌های جدی روبه‌رو خواهند شد.
بنابراین قدرت حوثی‌ها را باید این‌گونه تعریف کرد:
«توان تحمیل ریسک نامتناسب با اندازه و توان متعارف خود.»
این دقیقاً جایی است که تفاوت آنها با ایران آشکار می‌شود.
ایران عمدتاً از موقعیت یک دولت ساحلی بزرگ در هرمز قدرت می‌گیرد؛ حوثی‌ها از توان یک بازیگر غیردولتی برای تحمیل ریسک به مسیر دریایی.
---
۷. چرا ۲۰۲۶ با ۲۰۲۴ فرق دارد؟
بحران دریای سرخ در ۲۰۲۴ نشان داد بازار چگونه می‌تواند خود را با اختلال یک گلوگاه تطبیق دهد.
بر اساس داده‌های EIA، جریان نفت از باب‌المندب در هشت ماه نخست ۲۰۲۴ به حدود ۴ میلیون بشکه در روز کاهش یافت، در حالی که در ۲۰۲۳ حدود ۸.۷ میلیون بشکه در روز بود.
هم‌زمان، جریان نفت از دماغه امید نیک در همان دوره به حدود ۹.۲ میلیون بشکه در روز افزایش یافت، در برابر حدود ۶ میلیون بشکه در روز در ۲۰۲۳.
به بیان ساده:
«بازار مسیر را تغییر داد، اما جریان را تا حد زیادی حفظ کرد.»
این تغییر هزینه داشت. مسیر دماغه امید نیک هزاران مایل طولانی‌تر است، سوخت بیشتری مصرف می‌کند و زمان سفر را افزایش می‌دهد. EIA برآورد کرده است که دور زدن سوئز می‌تواند زمان انتقال نفت از دریای عرب به اروپا را حدود ۱۵ روز افزایش دهد.
در ۲۰۲۴، بنابراین مسیر جایگزین هزینه را بالا برد، اما به بازار امکان داد بخشی از اختلال را جذب کند.
در ۲۰۲۶، وضعیت پیچیده‌تر شده است.
هم‌زمان با ریسک هرمز، باب‌المندب، کاهش تولید خلیج فارس، فشار بر ظرفیت پالایشی روسیه و کاهش ذخایر جهانی مواجهیم.
در همین چارچوب، داده ۱۰ سپتامبر ۲۰۲۶ نیز معنادار است: حدود ۷ عبور تجاری در هرمز در برابر حدود ۲۶ عبور در باب‌المندب گزارش شد.
این داده انتقال محموله را ثابت نمی‌کند؛ فقط نشان می‌دهد شدت انقباض ترافیک در دو گلوگاه یکسان نبوده است.
اهمیت تحلیلی این تفاوت در این است که دو گلوگاه دو نوع فشار متفاوت ایجاد می‌کنند:
- هرمز بیشتر بر جریان انرژی خلیج فارس فشار وارد می‌کند؛
- باب‌المندب بیشتر هزینه مسیر میان آسیا و اروپا را افزایش می‌دهد.
اگر هر دو هم‌زمان تحت فشار باشند، گزینه‌های سازگاری بازار محدودتر می‌شوند.
پس تفاوت ۲۰۲۴ و ۲۰۲۶ فقط در «شدت یک حمله» نیست؛ در تراکم هم‌زمان چند شوک است.
---
۸. چرا دو عدد متفاوت یک واقعیت را می‌گویند؟
در تحلیل بحران انرژی، گاهی اعداد ظاهراً متناقض‌اند، چون مراحل مختلف زنجیره عرضه را اندازه می‌گیرند.
EIA جریان نفت از هرمز را در سه‌ماهه دوم ۲۰۲۶ حدود ۴.۹ میلیون بشکه در روز برآورد کرده است.
در مقابل، آژانس بین‌المللی انرژی در اوت ۲۰۲۶ از تعطیلی بیش از ۱۰ میلیون بشکه در روز ظرفیت تولید خلیج فارس خبر داده است.
این دو رقم یک چیز را اندازه نمی‌گیرند.
۴.۹ میلیون بشکه در روز، حجم عبوری از یک نقطه انتقال است.
بیش از ۱۰ میلیون بشکه در روز، ظرفیت تولیدی تعطیل‌شده است.
به بیان ساده:
یکی می‌پرسد چه مقدار نفت از گلوگاه عبور می‌کند؛ دیگری می‌پرسد چه مقدار نفت اصلاً فرصت ورود به زنجیره عرضه را پیدا نکرده است.
بحران ۲۰۲۶ به این دلیل مهم است که فشار در هر دو مرحله دیده می‌شود.
---
۹. عربستان و مصر: زیرساخت‌های جایگزین
عربستان سعودی یکی از مهم‌ترین بازیگران کاهش آسیب‌پذیری هرمز است.
خط لوله شرق–غرب با ظرفیت اسمی حدود ۵ میلیون بشکه در روز امکان انتقال نفت به سواحل دریای سرخ را فراهم می‌کند. EIA این مسیر را یکی از مهم‌ترین گزینه‌های کاهش وابستگی به هرمز معرفی می‌کند.
اما جایگزین کامل نیست.
هم ظرفیت آن محدود است و هم رسیدن نفت به دریای سرخ به معنای حذف همه ریسک‌ها نیست؛ زیرا بحران باب‌المندب می‌تواند خود مسیر دریای سرخ را ناامن کند.
مصر نیز یک حلقه مهم دیگر است.
کانال سوئز و خط لوله SUMED بخشی از معماری انتقال انرژی میان خلیج فارس، دریای سرخ و اروپا را تشکیل می‌دهند. EIA این مسیرها را در کنار باب‌المندب از نقاط مهم تجارت انرژی جهانی می‌داند.
بنابراین معماری جایگزین یک مسیر ساده نیست.
هر مسیر جایگزین ممکن است خود به گلوگاه دیگری متصل باشد.
این ویژگی همان چیزی است که بحران ۲۰۲۶ را از مدل ساده «بسته‌شدن یک تنگه» دور می‌کند.
---
۱۰. روسیه: شوک موازی در نقطه تولید و پالایش
روسیه را نباید در همان دسته ایران و حوثی‌ها قرار داد.
روسیه یک گلوگاه دریایی مشابه هرمز یا باب‌المندب نیست.
اما بحران روسیه می‌تواند از نقطه دیگری وارد سیستم شود:
تولید و پالایش.
رویترز گزارش کرده است که پیش‌بینی تولید روسیه برای ۲۰۲۶ به حدود ۸.۷ میلیون بشکه در روز کاهش یافته و تولید اوت نیز به‌طور معناداری پایین‌تر از اوج ابتدای سال قرار گرفته است.
بنابراین روسیه در این مدل یک شوک عرضه موازی است.
هرمز جریان را مختل می‌کند.
باب‌المندب مسیر را پرهزینه می‌کند.
روسیه بخشی از عرضه و ظرفیت پالایش را تحت فشار قرار می‌دهد.
وقتی این سه در یک بازه زمانی واحد اتفاق می‌افتند، بازار با چیزی فراتر از یک اختلال نقطه‌ای روبه‌رو می‌شود.
---
۱۱. چین، هند، ژاپن و کره جنوبی: یک بازار، چهار محاسبه
کشورهای آسیایی از یک بحران واحد آسیب می‌بینند، اما محاسبه راهبردی یکسانی ندارند.
چین بزرگ‌ترین مجموعه منافع اقتصادی را در این معادله دارد. هم مصرف‌کننده بزرگ انرژی است و هم با ایران روابط اقتصادی و سیاسی دارد.
گزارش رویترز نشان می‌دهد شرکت‌های نفتی چینی طی یک دهه حدود ۲.۳ تریلیون یوان، معادل حدود ۳۴۳ میلیارد دلار، در افزایش تولید داخلی و ذخیره‌سازی سرمایه‌گذاری کرده‌اند.
این رقم فقط نشانه افزایش ظرفیت داخلی نیست؛ نشان می‌دهد پکن امنیت انرژی را به یک سیاست راهبردی بلندمدت تبدیل کرده است.
در نتیجه، این سرمایه‌گذاری علاوه بر کاهش نسبی آسیب‌پذیری چین، به پکن فضای دیپلماتیک بیشتری برای میانجی‌گری می‌دهد: چین هم ذی‌نفع ثبات است و هم نسبت به گذشته ابزارهای بیشتری برای جذب شوک دارد.
هند وضعیت متفاوتی دارد: از نظر سیاسی به آمریکا نزدیک‌تر است، اما به جریان آزاد انرژی خلیج فارس وابستگی جدی دارد.
ژاپن و کره جنوبی نیز از نظر امنیتی در مدار آمریکا قرار دارند، اما اقتصادشان به انرژی وارداتی وابستگی بالایی دارد.
برای نمونه، رویترز گزارش کرده است که کره جنوبی در سال منتهی به سپتامبر ۲۰۲۶ حدود ۶۱ درصد نفت خام وارداتی و ۵۴ درصد نفتای خود را از مسیر هرمز دریافت کرده است.
پس «آسیا» بازیگر واحد نیست.
اما یک منافع مشترک وجود دارد:
هیچ‌یک از این کشورها از تبدیل بحران موقت به اختلال ساختاری سود نمی‌برند.
---
۱۲. آیا ایران و حوثی‌ها یک سیستم واحدند؟
نه.
و اتفاقاً اعتبار تز مقاله وابسته به پذیرفتن همین «نه» است.
شواهد موجود از پشتیبانی تسلیحاتی، اطلاعاتی و مشاوره‌ای ایران از حوثی‌ها حکایت دارد. گزارش‌های اخیر درباره نقش مشورتی ایران در تحولات ساحل غربی یمن نیز این رابطه را برجسته کرده‌اند، هرچند تهران فرماندهی مستقیم عملیات را رد می‌کند.
اما حمایت با فرماندهی یکسان نیست.
حوثی‌ها اهداف محلی، ساختار سیاسی و منطق عملیاتی خود را دارند.
بنابراین مدل مناسب‌تر چنین است:
«هم‌پوشانی منافع + انتقال توان + استقلال عملیاتی»
این تفاوت پیامد مهمی دارد.
حتی اگر در مقطعی تهران و واشنگتن به توافق برسند، الزاماً نمی‌توان نتیجه گرفت باب‌المندب فوراً آرام خواهد شد.
برعکس، اگر بحران ایران کاهش یابد ولی حوثی‌ها تصمیم بگیرند به عملیات خود ادامه دهند، یکی از مفروضات اصلی درباره رابطه دو گلوگاه زیر سؤال می‌رود.
از این رو، «هم‌افزایی سیستمیک» نباید با «فرماندهی واحد» اشتباه گرفته شود.
---
۱۳. آزمون تجربی تز: اگر گلوگاه‌ها از هم جدا شوند چه؟
یک نظریه خوب باید امکان شکست خودش را نیز توضیح دهد.
برای همین می‌توان تز اصلی را با پنج سناریو آزمود.
سناریوی اول: باب‌المندب آرام، هرمز پرریسک
در این وضعیت، بحران اصلی در خلیج فارس باقی می‌ماند و بازار بخشی از مسیر دریای سرخ را حفظ می‌کند.
سناریوی دوم: هرمز آرام، باب‌المندب پرریسک
در این حالت، انرژی خلیج فارس مسیر خود را می‌یابد، اما تجارت میان آسیا و اروپا همچنان با هزینه بالاتر مواجه می‌شود.
سناریوی سوم: هر دو آرام
این حالت بیشترین امکان کاهش هزینه بیمه و حمل و بازسازی ذخایر را فراهم می‌کند.
سناریوی چهارم: هرمز آرام، اما حوثی‌ها مستقلانه ادامه دهند
این سناریو نشان می‌دهد که میانجی‌گری با ایران لزوماً برای حل باب‌المندب کافی نیست.
سناریوی پنجم: باب‌المندب آرام، اما جنگ ایران و اسرائیل ادامه یابد
این حالت نشان می‌دهد که آرام‌شدن یک گلوگاه لزوماً بحران سیستم انرژی را پایان نمی‌دهد.
پس ادعای مقاله این نیست که «هر دو گلوگاه همیشه با هم حرکت می‌کنند».
ادعای دقیق‌تر این است:
«وقتی چند گلوگاه نسبتاً مستقل در یک بازه زمانی واحد تحت فشار قرار می‌گیرند، اثر آنها می‌تواند غیرخطی شود؛ زیرا ظرفیت مسیرهای جایگزین، ذخایر و تحمل ریسک بازار هم‌زمان تحت فشار قرار می‌گیرد.»
این همان معنای هم‌افزایی سیستمیک است.
---
۱۴. پیامدهای سیاستی: هدف، کاهش انگیزه اخلال است
آمریکا
صرفاً اسکورت کشتی‌ها کافی نیست.
اسکورت یک راه‌حل عملیاتی است؛ اما اگر منطق راهبردی حمله تغییر نکند، تهدید بازتولید خواهد شد.
بنابراین سیاست پایدار باید ترکیبی از بازدارندگی، دیپلماسی، تضمین دریایی، مسیرهای جایگزین و کاهش انگیزه طرف مقابل برای حمله باشد.
هدف نباید فقط اسکورت کشتی‌ها باشد؛ هدف باید کاهش انگیزه حمله به کشتی‌ها باشد.
عربستان
ریاض نباید به یک «مسیر جایگزین» وابسته شود.
خط شرق–غرب ارزش راهبردی دارد، اما راهبرد تاب‌آور به ترکیبی از خطوط لوله، بنادر، ذخیره‌سازی و مسیرهای صادراتی نیازمند است.
چین
چین احتمالاً بیشترین انگیزه را برای تبدیل ظرفیت اقتصادی خود به ابزار کاهش ریسک دارد.
رابطه با ایران، وابستگی به انرژی منطقه و توان تأمین مالی، سه سرمایه اصلی پکن‌اند.
اگر چین بتواند میان حفظ رابطه با تهران، حفاظت از جریان انرژی و کاهش تنش منطقه‌ای تعادل برقرار کند، بحران ۲۰۲۶ می‌تواند به فرصتی برای افزایش نقش دیپلماتیک این کشور تبدیل شود.
عمان
عمان لزوماً بزرگ‌ترین مسیر جایگزین انرژی نیست؛ اهمیت آن در کاهش ریسک ارتباطی و دیپلماتیک است.
کشوری که به جغرافیای هرمز نزدیک است و هم‌زمان امکان گفت‌وگو با طرف‌های مختلف را حفظ می‌کند، می‌تواند در جلوگیری از تبدیل یک حادثه دریایی به بحران بزرگ‌تر مؤثر باشد.
بنابراین در معماری امنیت انرژی، عمان را باید بخشی از زیرساخت کاهش تنش دانست، نه صرفاً یک نقطه روی نقشه.
---
۱۵. پارادوکس فرسایش گلوگاه
یکی از نتایج نظری مهم این مقاله را می‌توان چنین نامید:
پارادوکس فرسایش گلوگاه
Chokepoint Erosion Paradox
این مفهوم نباید در وضعیت فعلی به‌عنوان یک «قانون» قطعی عرضه شود؛ بلکه فرضیه‌ای قابل آزمون است:
«هرچه یک بازیگر بیشتر و طولانی‌تر از یک گلوگاه برای تحمیل اختلال استفاده کند، انگیزه سایر بازیگران برای سرمایه‌گذاری در مسیرهای جایگزین، ذخیره‌سازی، ناوگان انعطاف‌پذیر و زیرساخت‌های موازی افزایش می‌یابد؛ و این امر می‌تواند در بلندمدت بخشی از ارزش راهبردی همان گلوگاه را فرسوده کند.»
تاریخ سوئز نمونه مناسبی برای طرح این فرضیه است.
کانال در بحران ۱۹۵۶ بسته شد و پس از پایان جنگ در مارس ۱۹۵۷ بازگشایی شد. پس از جنگ ۱۹۶۷ نیز کانال از ژوئن ۱۹۶۷ تا ژوئن ۱۹۷۵ برای کشتیرانی بین‌المللی بسته ماند.
در این فاصله، مسیرهای طولانی‌تر و نفتکش‌های بزرگ‌تر اهمیت بیشتری پیدا کردند.
اسناد تاریخی خود کانال سوئز نشان می‌دهند که پیش از بسته‌شدن ۱۹۶۷، رشد اندازه کشتی‌ها یکی از عوامل اصلی فشار برای توسعه کانال بود؛ پس از بازگشایی نیز ظرفیت کانال به‌تدریج با رشد ابعاد کشتی‌ها و نیازهای جدید صنعت افزایش یافت.
این تاریخ به‌تنهایی «پارادوکس فرسایش گلوگاه» را اثبات نمی‌کند.
اما یک رابطه قابل‌بررسی را نشان می‌دهد:
اختلال طولانی → افزایش هزینه مسیر موجود → افزایش جذابیت جایگزین‌ها و فناوری‌های سازگارکننده
برای تبدیل این فرضیه به یک گزاره قابل آزمون درباره هرمز و باب‌المندب، باید در سال‌های آینده چند شاخص را رصد کرد:
1. رشد ظرفیت خطوط لوله‌ای که نفت خلیج فارس را بدون عبور از هرمز منتقل می‌کنند؛
2. افزایش ظرفیت ذخیره‌سازی راهبردی کشورهای آسیایی؛
3. سهم مسیر دماغه امید نیک از تجارت انرژی آسیا–اروپا؛
4. رشد ناوگان نفتکش‌های بزرگ و انعطاف‌پذیر؛
5. افزایش قراردادهای بلندمدت برای مسیرها و بنادر جایگزین؛
6. کاهش سهم هرمز و باب‌المندب در جریان‌های قابل‌جایگزینی.
اگر طی پنج سال آینده این شاخص‌ها به‌طور پایدار افزایش یابند و هم‌زمان وابستگی مؤثر به دو گلوگاه کاهش پیدا کند، می‌توان گفت شواهدی در حمایت از فرضیه فرسایش گلوگاه شکل گرفته است.
اگر چنین روندی مشاهده نشود و بازار همچنان با وجود سرمایه‌گذاری‌های جایگزین به همان میزان به این دو نقطه وابسته بماند، فرضیه باید تعدیل شود.
بنابراین:
«پارادوکس فرسایش گلوگاه یک نتیجه قطعی نیست؛ یک پیش‌بینی قابل سنجش است.»
---
نتیجه‌گیری
بحران انرژی ۲۰۲۶ نه فقط بحران نفت است، نه فقط بحران جنگ و نه فقط بحران دو تنگه.
این بحران حاصل برهم‌کنش مسیر، تولید، پالایش، ذخایر، بیمه، حمل‌ونقل و بازدارندگی است.
ایران و حوثی‌ها دو بازیگر یکسان نیستند و یک فرماندهی واحد نیز ندارند.
ایران از موقعیت یک دولت ساحلی قدرتمند در هرمز استفاده می‌کند؛ حوثی‌ها از قدرت نامتقارن یک بازیگر غیردولتی در باب‌المندب.
با این حال، هنگامی که ظرفیت اخلال دو گلوگاه با کاهش تولید خلیج فارس، فشار بر ظرفیت پالایشی روسیه، کاهش ذخایر و افزایش هزینه حمل و بیمه هم‌زمان می‌شود، اثر اقتصادی می‌تواند از مجموع اختلالات منفرد فراتر رود.
این همان چیزی است که می‌توان آن را هم‌افزایی سیستمیک گلوگاه‌ها نامید.
در اقتصاد جهانی، قدرت فقط در مالکیت منابع نیست؛ در توانایی تأثیرگذاری بر مسیر دسترسی به منابع نیز هست.
و همین‌جاست که جغرافیا دوباره به قدرت تبدیل می‌شود.
در قرن بیستم، قدرت انرژی عمدتاً با تعداد بشکه سنجیده می‌شد؛ در قرن بیست‌ویکم، بخشی از قدرت با تعداد نقاطی سنجیده می‌شود که یک بازیگر می‌تواند در آنها از بازار بپرسد:
«نفت شما از کجا عبور خواهد کرد؟»منابع منتخب و جایگاه آنها در استدلال
منابع نظری
1. Robert D. Kaplan, The Revenge of Geography: What the Map Tells Us About Coming Conflicts and the Battle Against Fate. Random House, 2012.
2. Daniel Yergin, The New Map: Energy, Climate, and the Clash of Nations. Penguin Press, 2020.
3. Henry Farrell & Abraham L. Newman, “Weaponized Interdependence: How Global Economic Networks Shape State Coercion,” International Security, Vol. 44, No. 1, 2019. این مقاله مبنای نظری استفاده از مفهوم chokepoint effect در متن است.
4. Qiang Wang, Fen Ren & Rongrong Li, “Geopolitics and energy security: a comprehensive exploration of evolution, collaborations, and future directions,” Humanities and Social Sciences Communications, 2024. این منبع برای اتصال مقاله به ادبیات معاصر ژئوپلیتیک انرژی استفاده شده است.
5. “Systemic impacts of disruptions at maritime chokepoints,” Nature Communications, 2025. این پژوهش برای پشتیبانی از ایده اثرات سیستمی اختلال گلوگاه‌های دریایی و اهمیت هم‌زمان ارزش تجارت، وابستگی، احتمال اختلال، تأخیر، تغییر مسیر و کمبود ذخایر استفاده شده است.
6. “Parasitic sovereignty and chokepoint politics: domestic governance and maritime coercion in the Strait of Hormuz,” Frontiers in Political Science, 2026. این منبع جدید مستقیماً به رابطه میان هرمز، سیاست داخلی و تولید ریسک دریایی می‌پردازد.
منابع تاریخی و جغرافیایی
7. Suez Canal Authority, Canal History. این منبع تاریخ بسته‌شدن کانال در ۱۹۵۶ و ۱۹۶۷ و بازگشایی آن در ۱۹۷۵ و همچنین روند توسعه کانال متناسب با رشد اندازه کشتی‌ها را مستند می‌کند.
8. U.S. Department of State, Foreign Relations of the United States, 1955–1957, Volume XVI: Suez Crisis. برای مستندسازی بحران سوئز ۱۹۵۶.
9. Suez Canal Authority, Canal Characteristics. برای تاریخ بسته‌بودن کانال از ۱۹۶۷ تا ۱۹۷۵ و توسعه ظرفیت آن پس از بازگشایی.
منابع داده‌ای و جاری
10. U.S. Energy Information Administration, World Oil Transit Chokepoints. برای داده‌های ساختاری هرمز، باب‌المندب، سوئز، SUMED و دماغه امید نیک.
11. IEA, Oil Market Report, September 2026. برای وضعیت عرضه جهانی، ظرفیت تعطیل‌شده خلیج فارس، ذخایر و بازار نفت در ۲۰۲۶.
12. Reuters, September 2026. برای داده‌های ترافیک هرمز و باب‌المندب، بارگیری نفت ایران، وضعیت حوثی‌ها، تولید روسیه، کرایه حمل و وابستگی کره جنوبی به هرمز.
13. EIA, 2024 analyses of Bab el-Mandeb and Cape of Good Hope. برای مقایسه تاریخی رفتار بازار در بحران دریای سرخ و تغییر مسیر نفتکش‌ها.
ارزیابی نهایی
این نسخه دیگر از نظر ساختاری نیازمند بازطراحی نیست. تز، مدل مفهومی، شواهد تجربی، سناریوهای ابطال، پیامدهای سیاستی و فرضیه قابل‌آزمون در یک زنجیره واحد قرار گرفته‌اند.
نقطه مهم‌تر این است که مقاله اکنون میان سه گزاره تفاوت می‌گذارد:
کنترل گلوگاه — ادعایی بیش از حد قوی؛
ظرفیت اخلال در گلوگاه — ادعای قابل دفاع؛
هم‌افزایی سیستمیک چند گلوگاه — تز اصلی و قابل آزمون مقاله.
این تفکیک، از نظر علمی مهم‌تر از هر عدد روزانه‌ای است.
