
اینجا میتوانید نسخه صوتی رمان را به رایگان بنیوشید:
انتشار رایگان بمناسبت سومین سالگرد هفت اکتبر
نگاهی ادبی به رمان «عملیات سایهٔ سرخ»
نویسنده: فوآد شعبانی
بعضی رمانها دربارهٔ سقوط یک حکومتاند، بعضی دربارهٔ تولد یک حکومت، و بعضی دربارهٔ انسانهایی که میان این دو لحظه گرفتار شدهاند.
«عملیات سایهٔ سرخ» از دستهٔ سوم است.
این رمان در ظاهر داستان یک شبکهٔ مخفی، یک عملیات جهانی، رقابت قدرتهای بزرگ و رویارویی چند جریان سیاسی است؛ اما در لایهٔ عمیقتر، داستان چیزی بسیار قدیمیتر و انسانیتر است: وسوسهٔ قدرت و ترس انسان از اینکه پس از پیروزی، به همان چیزی تبدیل شود که علیه آن جنگیده است.
رمان با این پرسش آغاز میشود که اگر گروهی بتواند نظم موجود جهان را تغییر دهد، چه تضمینی وجود دارد که نظم تازه، نسخهٔ دیگری از همان استبداد قدیمی نباشد؟
و شاید مهمتر از آن:
اگر قدرت را به دست آوریم، آیا میتوانیم از قدرت چشم بپوشیم؟
---
بیستوشش نفر و یک صندلی خالی
در مرکز داستان، شبکهای متشکل از بیستوشش نفر قرار دارد؛ افرادی که از نقاط مختلف جهان گرد آمدهاند و رؤیای ساختن جهانی متفاوت را در سر دارند.
آنها فقط یک گروه عملیاتی نیستند. هرکدام نمایندهٔ تجربهای تاریخی، جغرافیایی و سیاسیاند؛ انسانهایی که جهان موجود را ناعادلانه میدانند و میخواهند امکان دیگری برای آینده ایجاد کنند.
اما در میان آنان، یک نفر بیش از همه اهمیت پیدا میکند:
ژائو وی.
ژائو رهبر است، اما رمان بهتدریج مفهوم رهبری را در برابر خود او قرار میدهد.
او میتواند فرمان بدهد، اما مسئله این است که آیا میتواند روزی فرمان دادن را متوقف کند؟
در کنار بیستوشش نفر، بهتدریج جایگاهی برای نفر بیستوهفتم ایجاد میشود؛ صندلیای که صاحب مشخصی ندارد.
این صندلی یکی از مهمترین نمادهای رمان است.
بیستوهفتم شاید یک انسان باشد.
شاید یک هوش باشد.
شاید یک سازمان باشد.
اما شاید هیچکدام نباشد.
او میتواند نماد امکانی باشد که هنوز به وجود نیامده است.
و همین ابهام، یکی از عناصر مهم ادبی رمان را شکل میدهد.
---
ژائو وی؛ مردی که میخواست آینده را پدرانه بسازد
ژائو در آغاز داستان میتواند شبیه همان قهرمانانی به نظر برسد که ادبیات سیاسی بارها به خود دیده است: مردی منضبط، آرام، مصمم و دارای تصویری روشن از آینده.
اما تفاوت او در جایی آشکار میشود که خواننده وارد زندگی خصوصی و خلوت ذهنی او میشود.
ژائو همیشه آرزوی پدر شدن داشته است.
او هرگز نتوانسته خانوادهای تشکیل دهد، اما در اعماق وجودش میل به پرورش دادن، مراقبت کردن و ساختن آیندهای برای دیگران زنده مانده است.
به همین دلیل، رؤیای سیاسی او صرفاً رؤیای تصاحب قدرت نیست.
او میخواهد نسلی پس از خودش بتواند زندگی کند، انتخاب کند و کمتر از نسلهای پیشین هزینه بدهد.
اما همینجا یکی از تناقضهای بزرگ شخصیت او شکل میگیرد:
آیا کسی که میخواهد آیندهٔ مردم را بسازد، حق دارد آیندهٔ آنان را به جای خودشان انتخاب کند؟
رمان در نهایت پاسخ سادهای به این سؤال نمیدهد.
ژائو باید خودش پاسخ را زندگی کند.
---
توماس رید؛ وجدانِ مردی از سوی دیگر
در طرف دیگر داستان، توماس رید قرار دارد؛ شخصیتی که بهسادگی نمیتوان او را در قالب «دشمن» یا «دوست» قرار داد.
توماس از دل همان نظمی میآید که شبکه قصد تغییر آن را دارد.
اما او بهتدریج درمییابد که مسئله فقط مبارزهٔ دو اردوگاه سیاسی نیست.
رابطهٔ ژائو و توماس یکی از مهمترین ستونهای فلسفی رمان است؛ زیرا هر دو بارها یکدیگر را مجبور میکنند به چیزی فکر کنند که برایشان ناخوشایند است:
اگر اشتباه کرده باشیم چه؟
توماس نقش مخالف ژائو را بازی نمیکند؛ نقش آینهٔ او را بازی میکند.
او به ژائو یادآوری میکند که نیت خوب، نتیجهٔ خوب را تضمین نمیکند.
و ژائو به توماس یادآوری میکند که حفظ یک نظم موجود نیز لزوماً به معنای حفظ عدالت نیست.
در این رابطه، رمان از دوگانهٔ سادهٔ «خوبها و بدها» فاصله میگیرد.
---
آرمان؛ خیانت از کجا آغاز میشود؟
یکی از تراژیکترین شخصیتهای رمان، آرمان کِرِست است.
او از ابتدا یک خائن به نظر نمیرسد.
پیشینهٔ او مملو از فقدان است: مرگ پدر و مادر، مرگ خواهر، و سپس فروپاشی زندگی عاطفیاش.
اما تراژدی آرمان در خودِ رنج نیست.
در این است که رنج، آرامآرام ترس را در او میسازد.
او میترسد جهان دوباره فروبپاشد.
میترسد گروه اشتباه کند.
میترسد رهبران اشتباه کنند.
و سرانجام به این نتیجه میرسد که برای جلوگیری از یک فاجعهٔ بزرگتر، باید حقیقت را پنهان کرد.
اینجاست که رمان یکی از مهمترین پرسشهای اخلاقی خود را مطرح میکند:
آیا میتوان به نام جلوگیری از یک شر بزرگتر، دروغ گفت؟
آرمان بهتدریج از انسانی که میخواهد مانع فاجعه شود، به انسانی تبدیل میشود که برای جلوگیری از فاجعه، همان ابزارهایی را به کار میگیرد که فاجعهها با آنها ساخته میشوند.
او فقط یک خائن نیست.
او هشدار رمان است.
---
لورا هِیز؛ خطرناکترین آدم داستان شاید مهربانترین او باشد
لورا هِیز از پیچیدهترین شخصیتهای رمان است.
او برخلاف تصویر کلیشهای جاسوس، سرد، خشن و بیرحم نیست.
برعکس.
او مهربان است.
شنوندهای خوب است.
قابل اعتماد به نظر میرسد.
و در یکی از آسیبپذیرترین لحظات زندگی معاون رهبر حزب، زمانی که او با سوگ و تنهایی دستوپنجه نرم میکند، وارد زندگی او میشود.
همین ویژگی، لورا را خطرناک میکند.
او نشان میدهد که نفوذ همیشه با تهدید آغاز نمیشود.
گاهی با همدلی آغاز میشود.
گاهی یک دشمن لازم نیست اسلحه داشته باشد؛ کافی است بداند انسان دیگری از چه چیزی میترسد.
اما رمان در مورد لورا نیز از قطعیت آسان پرهیز میکند.
آیا تمام مهربانی او نقش بوده است؟
آیا بخشی از احساساتش واقعی بوده؟
آیا حتی خودش در تمام مسیر میدانسته که کجا به پایان خواهد رسید؟
پاسخ قطعی داده نمیشود.
تنها یک حقیقت در پرونده باقی میماند:
لورا هِیز مأمور CIA بوده است.
اما خودش ناپدید میشود.
و با رفتنش، بخشی از داستان برای همیشه بیپاسخ باقی میماند.
---
دشمن اصلی، شاید بیاعتمادی باشد
در ابتدا به نظر میرسد هدف «عملیات سایهٔ سرخ» تغییر یک نظم اقتصادی و سیاسی بزرگ است.
اما هرچه داستان پیش میرود، مشخص میشود که هدف عمیقتر جای دیگری است.
اعتماد.
اگر بتوان اعتماد میان رهبران را از بین برد، نیازی نیست یک حکومت مستقیماً سرنگون شود.
اگر اعضای یک شبکه به یکدیگر شک کنند، نیازی نیست دشمن وارد ساختمان شود.
اگر یک رهبر نداند کدام اطلاعات واقعی است، حتی قدرتمندترین ساختارها نیز میتوانند از درون فرسوده شوند.
به همین دلیل، پروژهای با نام MIRROR در داستان اهمیت پیدا میکند.
آینه در این رمان فقط ابزار جاسوسی نیست.
آینه استعارهای است از ساختاری که انسان در آن، دشمن را در چهرهٔ دیگری میبیند و سرانجام خودش را نیز در همان چهره پیدا میکند.
---
«اورفئوس»؛ وقتی هوش مصنوعی وارد داستان میشود
رمان در فضای سیاسی و فلسفی خود، از هوش مصنوعی نیز بهره میگیرد.
اما هوش مصنوعی در «عملیات سایهٔ سرخ» صرفاً یک ماشین فوقالعاده قدرتمند نیست.
ORPHEUS بیشتر از آنکه یک ابزار تکنولوژیک باشد، پرسشی دربارهٔ رابطهٔ انسان و قدرت است.
اگر ماشین بتواند پیامد تصمیمها را بهتر از انسان پیشبینی کند، آیا باید اختیار تصمیمگیری را نیز به دست بگیرد؟
اگر هوش مصنوعی بتواند خطاهای انسان را تشخیص دهد، چه کسی باید خطاهای خود هوش مصنوعی را تشخیص دهد؟
و اگر یک سیستم برای حفظ جهان ساخته شود، چه چیزی مانع آن خواهد شد که روزی تصمیم بگیرد انسانها بزرگترین خطر برای جهان هستند؟
رمان عمداً پاسخ نهایی نمیدهد.
زیرا مسئلهٔ اصلی، فناوری نیست.
مسئله این است که چه کسی اختیار دارد.
---
سبک اورولی و مسئلهٔ زبان قدرت
یکی از ویژگیهای مهم بازآفرینی این رمان، حرکت آن به سوی فضای ادبی جورج اورول است؛ نه از طریق تقلید جملهبهجمله، بلکه از طریق توجه به همان دغدغهٔ بنیادی: قدرت چگونه واقعیت را از طریق زبان تغییر میدهد؟
در جهان رمان، «امنیت» میتواند معنای کنترل داشته باشد.
«وفاداری» میتواند به معنای سکوت باشد.
«حقیقت» میتواند تبدیل به چیزی شود که فقط افراد خاص اجازهٔ تعریف کردنش را دارند.
و «انقلاب» ممکن است روزی به نام دیگری برای ساختن همان دیوارهایی تبدیل شود که قرار بود خراب شوند.
به همین دلیل، مهمترین نبرد کتاب شاید نبرد میان دو ارتش یا دو کشور نباشد.
نبرد بر سر معنای کلمات است.
زیرا کسی که معنای کلمات را کنترل کند، بخشی از واقعیت را نیز کنترل کرده است.
---
انقلاب علیه قدرت
در نیمهٔ دوم رمان، یک تغییر مهم رخ میدهد.
داستان دیگر فقط دربارهٔ انقلاب علیه یک نظم سیاسی نیست.
تبدیل میشود به انقلاب علیه خودِ قدرت.
این همان جایی است که ژائو وی باید با دشوارترین دشمن خود روبهرو شود:
خودش.
او میتواند قدرت بیشتری داشته باشد.
میتواند تصمیمهای بیشتری بگیرد.
میتواند مخالفتها را محدود کند.
میتواند برای حفظ رؤیایی که سالها برای آن جنگیده، آزادی دیگران را کاهش دهد.
اما در نهایت به نتیجهای میرسد که شاید مهمترین کشف اخلاقی رمان باشد:
اگر مردم برای آزادی به تو نیاز داشته باشند، هنوز آزاد نشدهاند.
بنابراین ژائو در نقطهای که میتواند بیشترین قدرت را داشته باشد، تصمیم میگیرد بخشی از آن را واگذار کند.
این شکست او نیست.
پیروزی واقعی اوست.
زیرا «ابر انسان» رمان کسی نیست که بتواند همه را فرمان دهد.
کسی است که وقتی میتواند همه را فرمان دهد، بتواند خودش را متوقف کند.
---
صندلی بیستوهفتم
در پایان، صندلی بیستوهفتم همچنان خالی است.
این شاید مهمترین تصویر رمان باشد.
در ادبیات سیاسی، معمولاً خلأ قدرت چیزی است که باید پر شود.
اما در «عملیات سایهٔ سرخ»، برای نخستینبار میتوان این خلأ را به شکل دیگری دید:
شاید همیشه نباید صندلی را پر کرد.
شاید بعضی جایگاهها باید خالی بمانند تا به انسانها یادآوری کنند که هیچ فرد، حزب، ایدئولوژی یا ماشینی نباید صاحب مطلق آینده باشد.
بیستوهفتم شاید یک نفر نباشد.
شاید «امکان» باشد.
امکان مخالفت.
امکان تغییر.
امکان اشتباه.
امکان اینکه آینده چیزی باشد که هنوز هیچکس مالک آن نیست.
---
«عملیات سایهٔ سرخ» در نهایت دربارهٔ چیست؟
اگر بخواهیم رمان را در یک جمله معرفی کنیم، میتوان گفت:
«عملیات سایهٔ سرخ» داستان گروهی است که میخواهند جهان را تغییر دهند و در مسیر این تغییر مجبور میشوند از خود بپرسند آیا حق دارند جهان را به جای دیگران انتخاب کنند؟
این رمان دربارهٔ چین و آمریکا و روسیه و ایران است، اما فقط دربارهٔ آنها نیست.
دربارهٔ انقلاب است، اما فقط دربارهٔ انقلاب نیست.
دربارهٔ جاسوسی است، اما فقط یک داستان جاسوسی نیست.
دربارهٔ هوش مصنوعی است، اما در اصل دربارهٔ انسان است.
و شاید بیش از همه، دربارهٔ قدرت است؛ قدرتی که در آغاز با شعار آزادی وارد میشود و اگر مراقب نباشیم، در پایان آزادی را به بهای بقای خودش میفروشد.
---
پایان یک عملیات، یا آغاز یک پرسش؟
در آخرین صفحات، ژائو با این حقیقت روبهرو میشود که هیچ رهبر و هیچ انقلابی نمیتواند تضمین کند که همیشه درست میاندیشد.
توماس از او میپرسد:
اگر اشتباه کنی چه؟
ژائو پاسخی میدهد که میتوان آن را عصارهٔ اخلاقی کل رمان دانست:
«امیدوارم کسی آنقدر آزاد باشد که علیه من بایستد.»
در همین جمله، مسیر ژائو کامل میشود.
او از مردی که میخواست آینده را بسازد، به مردی تبدیل میشود که میخواهد دیگران حق ساختن آیندهٔ خودشان را داشته باشند.
و صندلی بیستوهفتم همچنان خالی میماند.
شاید برای اینکه رمان نمیخواهد به خواننده بگوید نفر بیستوهفتم کیست.
شاید میخواهد از خواننده بپرسد:
اگر آن صندلی روزی به تو پیشنهاد شود، چه خواهی کرد؟
«عملیات سایهٔ سرخ» از اینجا به بعد دیگر فقط داستان ژائو وی نیست.
داستان هر انسانی است که روزی به قدرتی دست پیدا میکند که میتواند زندگی دیگران را تغییر دهد.
و سؤال نهایی کتاب شاید همین باشد:
وقتی توانایی تغییر جهان را پیدا کردی، چه چیزی مانع میشود که جهان را به شکل خودت تغییر دهی؟
شاید پاسخ، در همان صندلی خالی باشد.
صندلیای که هیچکس مالک آن نیست.
صندلیای که باید خالی بماند.
زیرا بعضی خلأها، اگر درست فهمیده شوند، نه نشانهٔ شکست، بلکه آخرین شکل آزادیاند.