مهندسی روابط تهران با پکن و مسکو
چگونه ایران میتواند از «شریک نیازمند» به «گره ژئوپلیتیکی با هزینه جایگزینی بالا» تبدیل شود؟
چارچوبی برای بازدارندگی شبکهای، کاهش آسیبپذیری راهبردی و بهرهگیری از شکاف زمانی قدرتهای بزرگ
فوآد شعبانی
پژوهشگر علوم راهبردی
هفتم شهریورماه ۱۴۰۵
---

چکیده
جنگ و رویارویی ششماهه میان ایران، آمریکا و اسرائیل که از ۲۸ فوریه ۲۰۲۶ آغاز شده، محیط امنیتی خاورمیانه و محاسبات قدرتهای بزرگ را وارد مرحلهای تازه کرده است. همزمانی این بحران با تداوم رویارویی روسیه و غرب در اروپا و افزایش فشار نظامی و سیاسی چین بر تایوان، مسئله ظرفیت ایالات متحده برای مدیریت چند بحران همزمان را به یکی از متغیرهای مهم ژئوپلیتیک تبدیل کرده است.
در همین چارچوب، گزارش Middle East Monitor از امضای یک پیمان راهبردی سهجانبه میان ایران، چین و روسیه در ۲۹ ژانویه ۲۰۲۶ حکایت دارد؛ توافقی که بر اساس گزارشهای منتشرشده، حوزههایی همچون همکاری اقتصادی، هماهنگی دیپلماتیک، حاکمیت ملی و همکاری امنیتی را دربر میگیرد، اما بهعنوان پیمان دفاع جمعی مشابه ماده ۵ ناتو معرفی نشده است. از آنجا که متن کامل این توافق بهصورت عمومی در دسترس نیست، مقاله میان مفاد گزارششده و استنباطهای راهبردی تمایز میگذارد.

در حوزه روابط ایران و چین نیز رقم مشهور ۴۰۰ میلیارد دلار در گزارشهای رسانهای از سال ۲۰۲۰ و ۲۰۲۱ بهعنوان ارزش بالقوه سرمایهگذاری و همکاری اقتصادی طی ۲۵ سال مطرح شده است. این رقم نباید سرمایهگذاری تحققیافته یا تعهد حقوقی قطعی پکن تلقی شود؛ متن رسمی برنامه همکاری منتشرشده از سوی چین یک چارچوب کلی همکاری است و مبلغ ۴۰۰ میلیارد دلار را بهعنوان تعهد کمی و الزامآور تعیین نمیکند. در سالهای بعد نیز میزان سرمایهگذاری واقعی بهمراتب کمتر از این رقم بالقوه بوده است.
بر اساس این وضعیت، این مقاله استدلال میکند که راهبرد مناسب تهران نباید بر تشکیل یک «ائتلاف شرقی» یا انتظار برای مداخله نظامی چین و روسیه متکی باشد. هدف باید مهندسی وابستگی متقابل و تبدیل ایران به یک گره ژئوپلیتیکی با هزینه جایگزینی بالا در شبکه منافع چین و روسیه باشد.
این راهبرد بر پنج ستون استوار است:
انرژی، کریدورهای ترانزیتی، معماری مالی، همکاری دفاعی ـ فناورانه و ثبات منطقهای.
در این چارچوب، بازدارندگی ایران صرفاً از توان وارد کردن هزینه نظامی به دشمن ناشی نمیشود؛ بلکه از ترکیب قدرت نظامی، تابآوری اقتصادی، موقعیت جغرافیایی، وابستگی متقابل و شبکه شرکا ایجاد میشود.
تز اصلی مقاله چنین است:
«بازدارندگی پایدار زمانی شکل میگیرد که ایران از کشوری که دیگران باید از آن دفاع کنند، به کشوری تبدیل شود که بیثباتی یا از دست رفتن آن برای دیگران هزینهزا باشد.»
---

مقدمه
از «نگاه به شرق» تا «مهندسی وابستگی متقابل»
«نگاه به شرق» طی سالهای اخیر به یکی از محورهای سیاست خارجی ایران تبدیل شده است؛ اما این مفهوم در صورت تفسیر سادهانگارانه میتواند به یک خطای راهبردی منجر شود: تصور اینکه چین و روسیه در صورت حمله آمریکا یا اسرائیل، بهعنوان متحدان دفاعی ایران وارد جنگ مستقیم خواهند شد.
چنین برداشتی با ساختار واقعی روابط قدرت سازگار نیست.
چین و روسیه منافع خاص خود را دنبال میکنند. پکن به امنیت انرژی، ثبات خلیج فارس، مسیرهای تجارت و دسترسی به بازارهای منطقهای نیاز دارد. مسکو نیز به بازار، فناوری، همکاری دفاعی، کریدورهای ترانزیتی و عمق ژئوپلیتیکی در جنوب نیازمند است. ایران نیز به سرمایه، فناوری، تجارت، امنیت و کاهش آسیبپذیری در برابر فشارهای خارجی نیاز دارد.
بنابراین میان سه کشور همگرایی منافع وجود دارد، اما همگرایی منافع با اتحاد نظامی یکسان نیست.
در نتیجه، پرسش اصلی تهران نباید این باشد:
««چگونه چین و روسیه را وادار کنیم از ایران دفاع کنند؟»»
بلکه باید این باشد:
««چگونه ساختار منافع چین و روسیه را بهگونهای طراحی کنیم که بیثباتی ایران برای آنان پرهزینهتر از حفظ ثبات ایران باشد؟»»
این تغییر سؤال، بنیان راهبردی مقاله است.
---
بخش اول
محیط ژئوپلیتیکی جدید؛ سه جبهه و یک متغیر مشترک
سه حوزه امنیتی بر محاسبات قدرتهای بزرگ اثر میگذارند:
جبهه نخست
ایران ـ آمریکا/اسرائیل
جبهه دوم
روسیه ـ اروپا/ناتو
جبهه سوم
چین ـ تایوان/آمریکا
این سه حوزه را نباید بهعنوان سه جنگ قطعی و همزمان تصور کرد. پیوند آنها در سطح دیگری قرار دارد:
«ظرفیت نظامی، صنعتی، مالی و سیاسی آمریکا برای مدیریت چند بحران.»
CSIS در سال ۲۰۲۶ برآورد کرده است که جنگ ایران موجب کاهش قابل توجه موجودی برخی رهگیرهای آمریکایی شده و موجودی Patriot به زیر ۱۰۰۰ و THAAD به حدود ۲۵۰ فروند رسیده است. این نهاد همچنین هشدار داده که کاهش ذخایر، ریسک آمادگی آمریکا برای یک جنگ احتمالی در غرب اقیانوس آرام را افزایش میدهد.
مطالعه دیگری از CSIS تأکید میکند که بازسازی برخی موجودیها، بهویژه Patriot و THAAD، ممکن است سالها به طول بینجامد. با این حال، همان مطالعه تصریح میکند که آمریکا برای سناریوهای محتمل ادامه جنگ ایران هنوز مهمات کافی در اختیار دارد. بنابراین مسئله اصلی ناتوانی آمریکا نیست؛ بلکه کاهش حاشیه مانور و عمق ذخایر آن است.
در نتیجه مفهوم مناسبتر:
«پنجره آسیبپذیری»
است، نه «فروپاشی قدرت آمریکا».
این پنجره موقت است و ارزش آن به توان ایران برای استفاده از زمان بستگی دارد.
---
بخش دوم
پیمان سهجانبه ۲۹ ژانویه ۲۰۲۶
از همگرایی سیاسی به چارچوب هماهنگی
بر اساس گزارش منتشرشده در ۲۹ ژانویه ۲۰۲۶ توسط Middle East Monitor، ایران، چین و روسیه یک پیمان راهبردی سهجانبه امضا کردهاند که بهعنوان بخشی از شکلگیری یک نظم چندقطبی جدید معرفی شده است. این گزارش میگوید توافق مزبور حوزههایی همچون حاکمیت، همکاری اقتصادی، هماهنگی دیپلماتیک و همکاری نظامی/امنیتی را دربر میگیرد. تحلیلهای بعدی نیز به این توافق بهعنوان چارچوبی برای رسمیتر شدن هماهنگی سهجانبه اشاره کردهاند.
با این حال، دو نکته باید بهطور صریح حفظ شود.
نخست:
متن کامل و عمومی پیمان، دستکم در منابع در دسترس این پژوهش، منتشر نشده است.
دوم:
این توافق نباید معادل پیمان دفاع جمعی مانند ماده ۵ ناتو تلقی شود.
بنابراین ارزش راهبردی آن را باید در سه سطح دید:
۱. هماهنگی سیاسی
۲. کاهش انزوای دیپلماتیک ایران
۳. ایجاد بستری برای گسترش همکاری اقتصادی، امنیتی و فناورانه
در این چارچوب، پیمان سهجانبه را بهتر است «چارچوب هماهنگی راهبردی» بدانیم، نه «ائتلاف نظامی».
---
بخش سوم
چین و ایران؛ انرژی، ترانزیت و جغرافیا
چین بزرگترین خریدار نفت ایران است. دادههای منتشرشده درباره تجارت دو کشور نشان میدهند بخش بسیار بزرگی از نفت ایران در سالهای اخیر به چین رفته است. کمیسیون بررسی اقتصادی و امنیتی آمریکا–چین گزارش کرده است که چین در سال ۲۰۲۵ بزرگترین شریک تجاری ایران بوده و نفت ایران بخش عمده ارزش واقعی تجارت دوجانبه را تشکیل داده است.
اما یک تمایز اساسی ضروری است:
«مهم بودن ایران برای چین با غیرقابل جایگزین بودن ایران یکسان نیست.»
چین میتواند بخشی از نفت مورد نیاز خود را از روسیه، عربستان سعودی، عراق، برزیل و سایر منابع تأمین کند.
بنابراین هدف راهبردی تهران نباید صرفاً حفظ صادرات نفت باشد.
هدف باید افزایش هزینه جایگزینی ایران باشد.
---
بخش چهارم
برنامه ۲۵ ساله ایران و چین
مسئله واقعی: ۴۰۰ میلیارد دلار روی کاغذ یا پروژه واقعی؟
برنامه جامع همکاری ایران و چین در ۲۷ مارس ۲۰۲۱ امضا شد.
در گزارشهای رسانهای، بهویژه نیویورکتایمز، رقم ۴۰۰ میلیارد دلار بهعنوان ارزش بالقوه سرمایهگذاری چین در ایران طی ۲۵ سال مطرح شد. گزارشهای سال ۲۰۲۱ آن را به پیشنویسها و اظهارات منابع ایرانی نسبت میدادند.
اما این رقم نباید با سرمایهگذاری تحققیافته یا تعهد مالی قطعی دولت چین اشتباه گرفته شود.
کمیسیون بررسی اقتصادی و امنیتی آمریکا–چین نیز در ارزیابی ۲۰۲۶ خود رقم ۴۰۰ میلیارد دلار را بهعنوان وعده یا سقف بالقوه برنامه همکاری ذکر میکند و همزمان تصریح میکند که بخش قابلتوجهی از سرمایهگذاری پیشبینیشده عملی نشده است؛ عمدهترین مانع نیز ریسک تحریمها و احتیاط شرکتهای چینی بوده است.
بنابراین در تحلیل راهبردی ایران، زنجیره واقعی چنین است:
تفاهم سیاسی
↓
قرارداد تجاری
↓
تأمین مالی
↓
اجرای پروژه
↓
بهرهبرداری
↓
بازگشت سرمایه
تا زمانی که این زنجیره کامل نشده، «۴۰۰ میلیارد دلار» باید بهعنوان:
«ظرفیت یا ارزش بالقوه گزارششده همکاری»
تلقی شود، نه سرمایه قطعی.
---
بخش پنجم
چرا چین به ایران نیاز دارد؟
منافع چین در ایران را میتوان در پنج سطح دستهبندی کرد:
۱. انرژی
ایران یکی از منابع مهم نفت چین است.
۲. هرمز
IEA اعلام کرده که در سال ۲۰۲۵ تقریباً ۲۰ میلیون بشکه در روز نفت و فرآوردههای نفتی از تنگه هرمز عبور کرده و حدود ۸۰ درصد نفت عبوری مقصد آسیایی داشته است. چین و هند رویهم ۴۴ درصد نفت خام عبوری از هرمز را دریافت کردهاند.
۳. ترانزیت
ایران میتواند بخشی از اتصال چین به آسیای مرکزی، روسیه، قفقاز و خلیج فارس باشد.
۴. بازار
ایران یک بازار بزرگ در غرب آسیاست.
۵. ژئوپلیتیک
وجود ایران مستقل، محاسبات آمریکا در غرب آسیا را پیچیده میکند.
اما چین یک نگرانی اساسی نیز دارد:
«جنگی که جریان انرژی را مختل کند، برای خود چین هزینه دارد.»
از اینرو تهران باید میان دو مفهوم تمایز بگذارد:
اهرم هرمز
و
اختلال هرمز
اولی قدرت است.
دومی ممکن است به تضاد منافع با چین منجر شود.
---
بخش ششم
هرمز؛ از «تهدید» به «دارایی»
یکی از مهمترین تغییرات راهبردی مورد نیاز ایران، بازتعریف نقش هرمز است.
مدل سنتی:
««ایران میتواند هرمز را مختل کند؛ بنابراین قدرت دارد.»»
مدل پیشرفتهتر:
««ایران میتواند در ثبات، امنیت و مدیریت یکی از حیاتیترین مسیرهای انرژی آسیا نقش تعیینکننده داشته باشد؛ بنابراین حذف یا بیثباتی ایران هزینه جهانی ایجاد میکند.»»
این تفاوت بنیادی است.
چین، ژاپن، هند و کره جنوبی ذینفعان بزرگ جریان انرژی از هرمز هستند. بنابراین ارزش ایران برای آسیا صرفاً در توانایی «بستن» این مسیر نیست؛ بلکه در توانایی جلوگیری از تبدیل آن به یک نقطه بحران دائمی نیز قرار دارد.
از این منظر، هرمز میتواند از یک «سلاح» به یک:
«دارایی ژئو-اقتصادی»
تبدیل شود.
---
بخش هفتم
روسیه؛ شریک امنیتی و فناورانه، نه ضامن دفاع
پیمان مشارکت راهبردی ایران و روسیه در ژانویه ۲۰۲۵ روابط دو کشور را در حوزههای سیاسی، اقتصادی، امنیتی و دفاعی گسترش داده است، اما این پیمان تعهد دفاع جمعی مشابه ناتو ایجاد نمیکند.
بنابراین ارزش روسیه برای ایران باید در ظرفیتهای زیر جستوجو شود:
فناوری دفاعی
جنگ الکترونیک
هوافضا
پدافند
تجربه جنگ فرسایشی
همکاری اطلاعاتی
کریدور شمال–جنوب
روسیه میتواند به افزایش ظرفیت دفاعی ایران کمک کند؛ اما انتظار ورود مستقیم ارتش روسیه به جنگ ایران و آمریکا، راهبردی پرریسک است.
---
بخش هشتم
همکاری اطلاعاتی و نظامی؛ میان واقعیت و گزارش تمایز بگذارید
در سال ۲۰۲۶ گزارشهایی درباره ارائه برخی حمایتهای اطلاعاتی و ماهوارهای روسیه به ایران منتشر شده است. بخشی از این اطلاعات بر ارزیابیهای اطلاعاتی و منابع امنیتی استوار بوده و روسیه نیز برخی از آنها را رد کرده است.
بنابراین در یک متن پژوهشی، عبارت دقیقتر این است:
««گزارشها و ارزیابیهای اطلاعاتی از افزایش همکاری اطلاعاتی و فناورانه ایران و روسیه حکایت دارند، اما جزئیات برخی از این همکاریها مستقلانه تأیید نشده است.»»
این روش، اعتبار مقاله را افزایش میدهد.
همین قاعده درباره گزارشهای مربوط به تحویل تجهیزات نظامی چینی یا روسی نیز باید اعمال شود.
---
بخش نهم
چین و روسیه یک سیاست واحد ندارند
ایران نباید چین و روسیه را در یک بسته سیاستی واحد قرار دهد.
راهبرد روسیه:
**امنیت
+ فناوری
+ دفاع
+ اطلاعات
+ کریدور**
راهبرد چین:
**انرژی
+ سرمایه
+ ترانزیت
+ بازار
+ ثبات منطقهای**
به همین دلیل:
«روسیه برای ایران شریک امنیتی ـ فناورانه مهمتری است؛ چین شریک اقتصادی ـ ژئو-اقتصادی بزرگتری است.»
این تفاوت باید در طراحی سیاست تهران لحاظ شود.
---
بخش دهم
مفهوم مرکزی مقاله
بازدارندگی شبکهای
بازدارندگی سنتی عمدتاً بر توانایی وارد کردن هزینه نظامی استوار است.
اما برای ایران، بازدارندگی باید چندلایه باشد:
قدرت نظامی
+
تابآوری اقتصادی
+
موقعیت جغرافیایی
+
وابستگی انرژی
+
کریدورهای ترانزیتی
+
معماری مالی
+
شبکه شرکا
=
بازدارندگی شبکهای
در این مدل، حمله به ایران فقط یک عملیات نظامی نیست.
بلکه میتواند به:
- بازار انرژی؛
- چین؛
- روسیه؛
- تجارت منطقهای؛
- کریدورها؛
- خلیج فارس
آسیب بزند.
هدف ایجاد بحران دائمی نیست.
هدف:
«ایجاد ساختاری از منافع متقابل است که بحران ایران را برای سایر بازیگران نیز پرهزینه کند.»
---
بخش یازدهم
شاخص هزینه جایگزینی ایران
Iran Replacement Cost Index — IRCI
برای تبدیل مفهوم «اهمیت ایران» به یک مفهوم قابل سنجش، میتوان شاخصی مفهومی با عنوان IRCI تعریف کرد.
مؤلفه اول:
هزینه جایگزینی انرژی
چه مقدار از نفت و گاز ایران قابل جایگزینی است و با چه هزینهای؟
مؤلفه دوم:
هزینه جایگزینی جغرافیایی
آیا میتوان موقعیت جغرافیایی ایران را بهطور کامل دور زد؟
مؤلفه سوم:
هزینه جایگزینی ترانزیتی
حذف ایران از کریدورهای منطقهای چه هزینه زمانی و مالی ایجاد میکند؟
مؤلفه چهارم:
هزینه جایگزینی امنیتی
بیثباتی ایران چه اثری بر خلیج فارس، قفقاز، آسیای مرکزی و دریای عمان دارد؟
مؤلفه پنجم:
هزینه جایگزینی سیاسی
از دست رفتن ایران چه مقدار از نفوذ چین و روسیه در غرب آسیا را کاهش میدهد؟
هدف تهران:
«غیرقابل جایگزین کردن مطلق ایران نیست؛ افزایش سیستماتیک هزینه جایگزینی ایران است.»
---
بخش دوازدهم
هزینه سقوط ایران و هزینه حفظ ایران
این دو متغیر باید همزمان مدیریت شوند.
اگر:
هزینه سقوط ایران بالا باشد
اما
هزینه حفظ ایران نیز بسیار بالا باشد
پکن و مسکو ممکن است همچنان از تهران فاصله بگیرند.
بنابراین راهبرد کامل باید دو هدف داشته باشد:
۱. افزایش هزینه بیثباتی ایران
از طریق:
- انرژی؛
- کریدورها؛
- تجارت؛
- امنیت؛
- موقعیت جغرافیایی.
۲. کاهش هزینه همکاری با ایران
از طریق:
- قوانین شفاف؛
- قراردادهای پایدار؛
- تسویه مالی مطمئن؛
- کاهش ریسک سرمایهگذاری؛
- تضمین اجرای پروژه.
این مهمترین اصلاح نظری مقاله است:
بازدارندگی = افزایش هزینه سقوط + کاهش هزینه حفظ
---
بخش سیزدهم
معماری مالی چندلایه
دلارزدایی یا کاهش آسیبپذیری؟
دلارزدایی نباید هدفی مستقل و ایدئولوژیک باشد.
هدف واقعی:
«کاهش آسیبپذیری ایران در برابر قطع دسترسی به شبکههای مالی غربی.»
در این مسیر میتوان از:
یوان
روبل
ارزهای محلی
CIPS
SPFS
تهاتر
حسابهای دوجانبه
قراردادهای بلندمدت انرژی
استفاده کرد.
اما این ابزارها فقط در صورت وجود:
تسویه قابل اعتماد
نقدشوندگی
پوشش ریسک
امکان بازگشت سرمایه
کارآمد خواهند بود.
CIPS چین در سال ۲۰۲۶ به حجم بسیار بالایی از تراکنشهای بینالمللی RMB رسیده است، اما افزایش استفاده از آن بهمعنای تبدیل فوری یوان به جایگزین کامل دلار نیست. حتی مطالعات IMF نیز همچنان به محدودیتهای بینالمللیشدن RMB و عمق بازارهای آن اشاره میکنند.
بنابراین:
«هدف ایران نباید حذف دلار باشد؛ بلکه ایجاد گزینههای واقعی برای زمانی است که دلار در دسترس نباشد.»
---
بخش چهاردهم
کریدورهای ترانزیتی
تبدیل موقعیت جغرافیایی به قدرت
ایران در محل اتصال:
چین
آسیای مرکزی
قفقاز
روسیه
خلیج فارس
دریای عمان
اقیانوس هند
قرار دارد.
اما جغرافیا بهتنهایی قدرت نیست.
جغرافیا زمانی تبدیل به قدرت میشود که با:
- راهآهن؛
- بندر؛
- گمرک؛
- بیمه؛
- بانک؛
- تعرفه؛
- استاندارد مشترک؛
- قراردادهای بلندمدت
ترکیب شود.
بنابراین:
«مزیت جغرافیایی ایران زمانی به اهرم سیاسی تبدیل میشود که حذف ایران از مسیر برای دیگران هزینه ایجاد کند.»
---
بخش پانزدهم
اصلاحات داخلی؛ پنهانترین بخش بازدارندگی
بزرگترین ضعف هر راهبرد شرقگرایانه میتواند نه در واشنگتن، بلکه در داخل ایران باشد.
چین و روسیه نیز سرمایهگذارند و سرمایه به ریسک حساس است.
مشکلاتی مانند:
- تغییر مداوم مقررات؛
- نوسان ارزی؛
- مشکل انتقال پول؛
- نبود سازوکار حل اختلاف قابل پیشبینی؛
- تأخیر پروژهها؛
- عدم ثبات قرارداد
میتوانند مزیت ژئوپلیتیکی ایران را خنثی کنند.
از این رو:
«قابلیت اجرای قرارداد، بخشی از قدرت ملی است.»
اگر تهران بتواند پروژهها را در زمان، بودجه و چارچوب حقوقی مشخص اجرا کند، موقعیت جغرافیایی ایران از یک «مزیت بالقوه» به یک «اهرم بالفعل» تبدیل میشود.
---
بخش شانزدهم
همسایگان؛ سومین ستون راهبرد
ایران نباید میان «غرب» و «شرق» یک انتخاب دوگانه ایجاد کند.
تهران باید همزمان روابط اقتصادی خود را با:
عربستان
امارات
عراق
پاکستان
آسیای مرکزی
قفقاز
هند
گسترش دهد.
چرا؟
زیرا قدرت چانهزنی زمانی افزایش مییابد که ایران به یک شریک واحد وابسته نباشد.
هدف:
«تنوع وابستگیها، نه انتقال وابستگی از غرب به شرق.»
---
بخش هفدهم
سه جبهه و جنگ بر سر زمان
جنگ ایران اهمیت «زمان» را در نظام بینالملل افزایش داده است.
اما نباید از این شرایط نتیجه گرفت که چین حتماً در ۲۰۲۷ به تایوان حمله خواهد کرد.
ارزیابی اطلاعاتی آمریکا در ۲۰۲۶ تصریح میکند که چین در حال توسعه تواناییهای لازم برای عملیات علیه تایوان است، اما اطلاعات آمریکا معتقد است که رهبران چین در حال حاضر برنامهای برای اجرای تهاجم در ۲۰۲۷ ندارند و جدول زمانی ثابتی برای اتحاد تعیین نکردهاند.
بنابراین:
«۲۰۲۷ بیشتر باید «نقطه توانمندی و افزایش ریسک» تلقی شود، نه تاریخ قطعی جنگ.»
همین منطق درباره روسیه و ناتو نیز صادق است.
بهجای پیشبینی قطعی جنگ در یک تاریخ مشخص، باید از «پنجره افزایش ریسک» سخن گفت.
---
بخش هجدهم
سناریوهای آینده
سناریو اول: پایان جنگ ایران در ۲۰۲۶
در این حالت:
- آمریکا فرصت بازسازی ذخایر خواهد داشت؛
- فشار نظامی بر ایران کاهش مییابد؛
- تمرکز واشنگتن میتواند به سمت آسیا بازگردد؛
- ارزش پنجره آسیبپذیری فعلی کاهش خواهد یافت.
بنابراین تهران باید پیش از بسته شدن این پنجره، زیرساختهای اقتصادی و ژئوپلیتیکی خود را تثبیت کند.
---
سناریو دوم: ادامه جنگ ایران تا ۲۰۲۷
در این حالت:
- فشار بر ذخایر آمریکا ادامه مییابد؛
- هزینه اقتصادی جنگ افزایش مییابد؛
- اهمیت ایران برای چین بیشتر میشود؛
- روسیه فرصت بیشتری برای استفاده از شکافهای ژئوپلیتیکی پیدا میکند.
اما این سناریو الزاماً به نفع تهران نیست.
اگر هزینه فرسایش داخلی ایران بالا رود:
«زمان میتواند از فرصت به تهدید تبدیل شود.»
بنابراین:
«زمان فقط زمانی به سود ایران است که ایران بتواند هزینه زمان را تحمل کند.»
---
سناریو سوم: تشدید بحران روسیه و ناتو
در صورت تشدید تقابل روسیه و ناتو:
- هزینههای اروپا افزایش مییابد؛
- منابع دفاعی غرب تحت فشار قرار میگیرند؛
- ارزش ژئوپلیتیکی ایران برای روسیه میتواند افزایش یابد.
اما این به معنای ورود روسیه به جنگ مستقیم در کنار ایران نیست.
---
سناریو چهارم: بحران تایوان
در صورت تشدید بحران تایوان:
- هزینه تمرکز نظامی آمریکا در آسیا افزایش مییابد؛
- امنیت انرژی چین اهمیت بیشتری پیدا میکند؛
- هرمز و خلیج فارس برای پکن اهمیت مضاعف پیدا میکنند.
در این سناریو، ایران میتواند با ارائه ثبات و قابلیت اطمینان، ارزش خود را برای چین افزایش دهد.
---
بخش نوزدهم
راهبرد عملیاتی پیشنهادی
راهبرد ایران باید در چهار سطح پیاده شود:
سطح اول: بازدارندگی مستقل
تقویت قدرت موشکی، پهپادی، پدافندی، سایبری، جنگ الکترونیک و توان تابآوری زیرساختی.
سطح دوم: وابستگی متقابل
ایجاد پروژههایی که منافع چین و روسیه را به ثبات ایران پیوند دهند.
سطح سوم: تنوع شرکا
تقویت روابط با همسایگان، هند، آسیای مرکزی و دیگر بازارها.
سطح چهارم: اصلاح ساختاری داخلی
کاهش ریسک سرمایهگذاری و افزایش قابلیت اجرای قراردادها.
---
بخش بیستم
پنج اولویت راهبردی تهران
اول:
«گره ترانزیتی» شوید.
کریدور شمال–جنوب و مسیرهای شرق–غرب را از پروژه سیاسی به زیرساخت عملیاتی تبدیل کنید.
دوم:
«گره انرژی» بمانید.
وابستگی انرژی چین را به سرمایهگذاری، پالایش، پتروشیمی و حملونقل پیوند دهید.
سوم:
«گره مالی» بسازید.
شبکهای از CIPS، SPFS، یوان، روبل، ارزهای محلی و تهاتر ایجاد کنید.
چهارم:
«ظرفیت دفاعی» بسازید.
انتقال فناوری و تولید داخلی را بر خرید صرف تجهیزات مقدم کنید.
پنجم:
«هزینه سقوط را افزایش و هزینه حفظ را کاهش دهید.»
این مهمترین اصل سیاست تهران است.
---
نتیجهگیری
ایران نباید انتظار داشته باشد که چین و روسیه در بحران نهایی، نقش متحدان نظامی غرب در ساختارهای ائتلافی را ایفا کنند.
چنین انتظاری با منافع مستقل آنها سازگار نیست.
اما این واقعیت به معنای بیاهمیت بودن روابط با شرق نیز نیست.
برعکس.
راهبرد صحیح این است که تهران ماهیت رابطه را تغییر دهد.
از:
««کشوری که از شرق حمایت میخواهد»»
به:
««کشوری که ثبات آن بخشی از منافع شرق است»»
تبدیل شود.
در این چارچوب، پیمان سهجانبه ۲۹ ژانویه ۲۰۲۶ ـ در حدی که گزارشهای موجود آن را توصیف میکنند ـ میتواند یک چارچوب سیاسی مهم برای هماهنگی بیشتر باشد، اما نباید با یک اتحاد دفاعی اشتباه گرفته شود.
همچنین رقم ۴۰۰ میلیارد دلار در روابط ایران و چین باید نه بهعنوان سرمایه قطعی، بلکه بهعنوان ظرفیت بالقوه یا سقف همکاری گزارششده دیده شود؛ زیرا مسئله تعیینکننده، تعداد صفرهای یک تفاهمنامه نیست، بلکه میزان پروژههایی است که واقعاً تأمین مالی، اجرا و بهرهبرداری میشوند.
در نهایت، راهبرد مطلوب تهران را میتوان در یک جمله خلاصه کرد:
ایران نباید «متحد شرق» شود؛ باید «گره شرق» شود.
متحد ممکن است در روز بحران منتظر حمایت دیگران بماند.
اما گره راهبردی کشوری است که منافع متعدد دیگران به آن متصل شده است.
چنین کشوری برای حفظ خود فقط به موشک و پهپاد متکی نیست؛ بلکه از:
انرژی، جغرافیا، کریدور، تجارت، فناوری، شبکه مالی، روابط منطقهای و تابآوری داخلی
قدرت میسازد.
بنابراین رمز اصلی بازدارندگی ایران در نظم در حال شکلگیری، نه ایجاد یک «بلوک شرقی» علیه غرب، بلکه:
«ساختن شبکهای از وابستگیهای متقابل است که در آن بیثباتی یا حذف ایران برای چین، روسیه و اقتصاد منطقهای، هزینهای بزرگ و قابل محاسبه ایجاد کند.»
و فرمول نهایی مقاله چنین است:
بازدارندگی شبکهای ایران
= افزایش هزینه بیثباتی ایران
+ کاهش هزینه همکاری با ایران
+ حفظ بازدارندگی مستقل
+ تنوعبخشی به شرکای خارجی
در این معماری:
چین ناجی نیست؛ شریک اقتصادی و ژئو-اقتصادی است.
روسیه ضامن دفاع نیست؛ شریک امنیتی و فناورانه است.
هرمز فقط سلاح نیست؛ دارایی ژئو-اقتصادی است.
کریدور فقط پروژه حملونقل نیست؛ ابزار قدرت است.
اقتصاد داخلی فقط مسئله معیشت نیست؛ بخشی از بازدارندگی است.
و در نهایت:
«قدرت واقعی ایران زمانی افزایش مییابد که دیگران نه صرفاً از قدرت ایران، بلکه از ثبات ایران نیز منتفع شوند.»
---
یادداشت روششناختی
این مقاله سه سطح از شواهد را از هم تفکیک میکند:
سطح نخست: اسناد و دادههای رسمی
مانند اسناد دولتها، سازمانهای بینالمللی و دادههای رسمی اقتصادی.
سطح دوم: گزارشهای معتبر
مانند گزارشهای Reuters، CSIS، IEA، ODNI و رسانههای معتبر درباره رویدادها یا ارزیابیهای اطلاعاتی.
سطح سوم: استنباط راهبردی
نتیجهگیریهایی که نویسنده بر اساس ترکیب دادهها انجام میدهد.
در موضوعاتی مانند همکاری اطلاعاتی، انتقال تسلیحات و مفاد منتشرنشده توافقهای امنیتی، گزارش رسانهای با واقعیت رسمی یکسان تلقی نمیشود.
همچنین تاریخهای ۲۰۲۷ یا ۲۰۲۸ برای تایوان و پنجرههای ۲۰۲۶–۲۰۲۷ برای اروپا بهعنوان تاریخ قطعی آغاز جنگ در نظر گرفته نشدهاند؛ بلکه بهعنوان پنجرههای افزایش توان، آمادگی یا ریسک استفاده میشوند.
---
منابع منتخب
Middle East Monitor، 29 January 2026 — Iran, China and Russia sign trilateral strategic pact.
گزارش اصلی درباره امضای پیمان سهجانبه و تشریح ماهیت و دامنه گزارششده آن.
Institut des Sciences Stratégiques، 8 June 2026 — L’axe trilatéral Iran-Chine-Russie : le pacte du 29 janvier 2026.
تحلیل بعدی درباره چارچوب سهجانبه و جایگاه آن در روابط ایران، چین و روسیه.
CSIS، 27 July 2026 — Renewed Iran War Would Test Diminished Interceptor Inventories.
مبنای تحلیل کاهش ذخایر Patriot و THAAD و آثار آن بر آمادگی آمریکا.
CSIS، 27 May 2026 — Rebuilding U.S. Missile Inventory: A Multiyear Project.
تحلیل زمان بازسازی ذخایر و شکلگیری «پنجره آسیبپذیری».
IEA — Strait of Hormuz, 2026.
دادههای مربوط به حجم نفت و گاز عبوری از هرمز و سهم آسیا و چین/هند.
ODNI — 2026 Annual Threat Assessment.
مبنای تحلیل توانمندی چین در قبال تایوان و تفاوت میان «توان حمله» و «تصمیم به حمله در ۲۰۲۷».
New York Times / Iran Watch — China, with $400 Billion Iran Deal, Could Deepen Influence in Mideast, 27 March 2021.
منبع مهم برای منشأ رسانهای رقم ۴۰۰ میلیارد دلار.
U.S.-China Economic and Security Review Commission — China-Iran Fact Sheet, 2026.
تحلیل وضعیت تجارت و سرمایهگذاری چین در ایران و تصریح بر تحققنیافتن بخش بزرگی از رقم بالقوه ۴۰۰ میلیارد دلاری.