الگوی خشونت فرامرزی کرملین و ریسک امنیتی رهبری اوکراین: درس‌هایی از پرونده لیتویننکو
نویسنده: فوآد شعبانی
پژوهشگر حوزه علوم راهبردی
۱۱ آبان ۱۴۰۵ برابر با ۲ نوامبر ۲۰۲۶
---
پرونده الکساندر لیتویننکو، افسر پیشین سرویس امنیت فدرال روسیه (FSB) که در سال ۲۰۰۶ با پولونیوم-۲۱۰ در لندن مسموم شد، نخستین کاربرد شناخته‌شده یک عامل رادیولوژیک برای حذف یک دشمن دولتی در خاک کشور ثالث بود. این مقاله با تکیه بر اسناد رسمی — گزارش تحقیق بریتانیا و رأی دیوان اروپایی حقوق بشر — و با مرور مستندات مربوط به ترورهای هدفمند و توطئه‌های خنثی‌شده در سال‌های اخیر، الگوی رفتاری کرملین را در سه لایه متمایز تحلیل می‌کند و ریسک امنیتی ولادیمیر زلنسکی را در چارچوبی سناریومحور و مبتنی بر تفکیک «ادعا» از «تأیید» ارزیابی می‌کند. یافته‌ها نشان می‌دهد که زلنسکی در بالاترین سطح ریسک هدف‌گیری قرار دارد، اما این ریسک نه مطلق است و نه قطعی؛ بلکه به عوامل افزایش‌دهنده و کاهنده‌ای وابسته است که کیفیت حفاظت، همکاری اطلاعاتی و محاسبات هزینه-فایده کرملین را در بر می‌گیرد.
کلیدواژه‌ها: تروریسم رادیولوژیک، ترور فرامرزی، کرملین، زلنسکی، امنیت راهبردی، لیتویننکو.
---
۱. مقدمه: از یک پرونده خاص به یک الگوی راهبردی
پرونده لیتویننکو در تحلیل نهایی خود تنها یک ترور سیاسی منفرد نبود؛ بلکه نخستین کاربرد شناخته‌شده یک عامل رادیولوژیک برای حذف یک دشمن دولتی در خاک یک کشور ثالث بود [۱]. همان‌گونه که در تحلیل پیشین درباره این پرونده استدلال شد، مرگ لیتویننکو را باید «نخستین ترور شناخته‌شده با یک عامل رادیواکتیو» یا «نمونه شاخص تروریسم رادیولوژیک» دانست، نه لزوماً «نخستین تروریسم هسته‌ای» به معنای محدودِ سلاح هسته‌ای؛ عنوان اخیر تنها در معنای موسعِ «تروریسم با مواد هسته‌ای/رادیواکتیو» قابل دفاع است [۱].
گزارش تحقیق سر رابرت اوون (۲۰۱۶) به این نتیجه رسید که «عملیات FSB برای کشتن آقای لیتویننکو احتمالاً توسط آقای پاتروشف و همچنین توسط رئیس‌جمهور پوتین تأیید شده است» [۱]. دیوان اروپایی حقوق بشر نیز در رأی خود (پرونده کارتر علیه روسیه، ۲۰۲۱) تأیید کرد که قربانی «توسط افرادی که به‌عنوان مأموران دولت روسیه عمل می‌کردند» کشته شده است [۱].
آنچه این پرونده را به یک نقطه مرجع راهبردی تبدیل می‌کند، نه صرفاً ماهیت ابزار، بلکه منطق حاکم بر آن است: در چارچوب ادراکی کرملین، دشمنی که از دسترس حقوقی و قضایی خارج شده باشد، همچنان هدفی مشروع باقی می‌ماند [۱].
---
۲. الگوی کرملین: سه لایه متمایز
ادبیات حقوقی و امنیتی، ترورهای مرتبط با کرملین را در یک طیف واحد قرار نمی‌دهد. تفکیک سه لایه، برای تحلیل دقیق ضروری است:
لایه نخست: «خائنان» و فراریان — ترور در خاک کشور ثالث.
لیتویننکو (۲۰۰۶) و سرگئی اسکریپال (۲۰۱۸) در این دسته قرار می‌گیرند [۱][۲]. در پرونده اسکریپال، نخست‌وزیر بریتانیا در پارلمان اعلام کرد که دولت «به‌احتمال زیاد» روسیه را مسئول «تلاش برای قتل» می‌داند و ماده سمی، یک «عامل اعصاب نظامی‌گرید» از نوع ناویچوک بوده است [۲]. ابزارها در این لایه — پولونیوم-۲۱۰، ناویچوک — اغلب قابل انتساب اما قابل انکار سیاسی انتخاب می‌شوند و هدف، مجازات نمادین خروج از نظم و ارسال پیام بازدارنده به دیگران است [۱][۲].
لایه دوم: منتقدان سیاسی داخلی — حذف در چارچوب نظام حقوقی.
این لایه را باید از لایه نخست جدا کرد. الکسی ناوالنی، مخالف سیاسی سرشناس روس، در فوریه ۲۰۲۴ در زندان قطبی روسیه جان باخت. روایت رسمی روسیه «علل طبیعی» و «ترکیبی از بیماری‌ها» بود، اما گزارش‌های مستقل و مقامات غربی این روایت را رد کرده و نشانه‌های مسمومیت را مطرح کرده‌اند [۸]. تفاوت بنیادین این لایه با لایه نخست در آن است که حذف در درون نظام قضایی و زندان رخ می‌دهد، نه در خاک یک کشور ثالث با ابزار نظامی-اطلاعاتی. هدف، حذف فیزیکی صداهای مخالف در فضای داخلی است، نه ارسال پیام فرامرزی [۸].
لایه سوم: مقامات و فرماندهان کشورهای در حال منازعه — تقابل متقابل.
این لایه، که در سال‌های اخیر برجسته‌تر شده است، شامل اهداف نظامی و سیاسی در کشورهای مستقل اما درگیر با روسیه می‌شود. ترور سرلشکر ایگور کریلوف در مسکو (دسامبر ۲۰۲۴) — که سرویس امنیتی اوکراین (SBU) مسئولیت آن را بر عهده گرفت — و قتل سپهبد فانیل سارواروف در انفجار خودرو در مسکو (دسامبر ۲۰۲۵)، که کمیته تحقیقات روسیه «دست داشتن سرویس‌های اطلاعاتی اوکراین» را یکی از فرضیه‌های اصلی خود اعلام کرد، در این چارچوب قابل تحلیل است [۵][۶]. برخلاف لایه نخست، در اینجا هدف نه یک «خائن» به نهادهای روسی، بلکه یک دشمن خارجی در حال جنگ است و بنابراین آستانه اقدام و دامنه اهداف متفاوت می‌شود [۵][۶].
---
۳. اوکراین: میدان «اقدام متقابل» و آستانه‌های جدید
پس از آغاز جنگ تمام‌عیار در فوریه ۲۰۲۲، منطق تقابل به شکل بنیادین تغییر کرد. اوکراین مسئولیت برخی از این اقدامات را صریحاً پذیرفته است. یک منبع SBU به خبرگزاری فرانسه گفت که کریلوف «یک جنایتکار جنگی و یک هدف کاملاً مشروع» بود، زیرا دستور استفاده از سلاح‌های شیمیایی ممنوعه علیه سربازان اوکراینی را صادر کرده بود [۶].
این تحول یک پیامد راهبردی مهم دارد: مرز میان «ترور دولتی» و «عملیات جنگی» در عمل مخدوش شده است. کرملین اکنون با یک دشمن روبروست که توانایی و اراده اجرای عملیات در عمق خاک روسیه را دارد [۵][۶]. در چنین چارچوبی، زلنسکی نه یک «منتقد فراری» بلکه فرمانده عالی یک کشور در حال جنگ است که در منطق تقابل، هدفی در بالاترین سطح مشروعیت از دید مسکو تلقی می‌شود [۳][۴].
---
۴. زلنسکی: از «توطئه خنثی‌شده» تا «تهدید جاری»
شواهد مربوط به هدف قرار دادن زلنسکی را باید با دقت تفکیک کرد.
الف) توطئه در کی‌یف (تأییدشده توسط SBU).
واسیلی ماليوک، رئیس SBU، در ژوئن ۲۰۲۵ فاش کرد که دو سرهنگ از اداره حفاظت دولتی اوکراین (UDO) — نهادی که وظیفه‌اش حفاظت از رئیس‌جمهور است — برای سرویس پنجم FSB روسیه کار می‌کردند و در حال برنامه‌ریزی برای ترور زلنسکی در دفتر ریاست‌جمهوری در کی‌یف بودند [۳][۷]. به گفته ماليوک، «کار پیچیده‌ای برای مقابله با نقشه‌های دشمن انجام شد» و «تقریباً دو سال» روی آن کار شده بود [۳].
ب) توطئه در خاک لهستان (تأییدشده توسط SBU و مقامات لهستان).
یک افسر بازنشسته ارتش لهستان که «دهه‌ها پیش» توسط اطلاعات شوروی جذب شده بود، به‌عنوان یک «عامل خوابیده» فعال شد تا زلنسکی را در فرودگاه رشوف لهستان حذف کند [۴]. گزینه‌های بررسی‌شده شامل پهپاد FPV و تفنگ تک‌تیرانداز بود [۴]. وزیر کشور لهستان تأیید کرد که در آوریل ۲۰۲۴، آژانس امنیت داخلی لهستان (ABW) یک شهروند لهستانی را که تلاش کرده بود با اطلاعات روسیه ارتباط برقرار کند، بازداشت کرد [۴]. در ۱۹ مه ۲۰۲۵، دادستانی لهستان اتهاماتی را در این پرونده مطرح کرد [۴].
ج) تهدید علیه هواپیمای ریاست‌جمهوری (ادعای اوکراین، مورد مناقشه).
زلنسکی در سپتامبر ۲۰۲۶ ادعا کرد که روسیه دو بار هواپیمای حامل او را در ارتباط با حریم هوایی مولداوی هدف قرار داده است [۴]. کرملین این ادعا را رد کرد [۴]. به دلیل تأیید نشدن مستقل، این مورد باید با احتیاط بیشتری نسبت به دو مورد قبلی تحلیل شود [۴].
---
۵. تحلیل ریسک به‌جای پیش‌بینی: عوامل افزایش‌دهنده و کاهنده
جمله «دشمنان پوتین قسر در نمی‌روند» در ادبیات رسانه‌ای جذاب است، اما از منظر تحلیلی، یک تعمیم خطرناک محسوب می‌شود. بسیاری از دشمنان کرملین زنده مانده‌اند و بسیاری از توطئه‌ها خنثی شده‌اند [۳][۴]. آنچه با اطمینان بیشتری می‌توان گفت، این است که کرملین ظرفیت، انگیزه و سابقه اقدام را دارد، اما موفقیت یا شکست هر عملیات به عوامل متعددی بستگی دارد [۱][۳].
عوامل افزایش‌دهنده ریسک:
· سابقه نفوذ در حلقه حفاظتی: توطئه دو سرهنگ UDO نشان داد که نفوذ در نزدیک‌ترین لایه‌ها ممکن است [۳][۷].
· الگوی اقدام در خاک کشورهای ثالث: توطئه رشوف نشان می‌دهد که کرملین برای حذف رهبر یک کشور در حال جنگ، به اقدام در خاک ناتو نیز متوسل می‌شود [۴].
· تشدید متقابل: ترور ژنرال‌های روسی توسط اوکراین، آستانه انتقام‌جویی را بالا برده و منطق «پاسخ متناسب» را تقویت کرده است [۵][۶].
عوامل کاهنده ریسک:
· سطح حفاظت: زلنسکی تحت حفاظت یکی از پیچیده‌ترین دستگاه‌های امنیتی یک کشور در حال جنگ است و پس از افشای توطئه UDO، تدابیر حفاظتی به‌طور جدی تشدید شده است [۳][۷].
· هزینه راهبردی و پیچیدگی جایگزینی نمادین: ترور یک رئیس‌جمهور در حال جنگ، برخلاف ترور یک جاسوس فراری، پیامدهای دیپلماتیک و نظامی بسیار سنگین‌تری دارد [۱]. همچنین، جایگزینی زلنسکی به‌عنوان یک رهبر نمادین، برخلاف یک مقام بوروکراتیک، پیچیده‌تر است؛ زیرا مشروعیت و توان بسیج سیاسی او تا حد زیادی به شخصیت و حضور رسانه‌ای‌اش گره خورده است. حذف او می‌تواند به‌جای فروپاشی رهبری، همبستگی و عزم ملی را تشدید کند و عکس‌العمل نظامی شدیدتری را برانگیزد [۳][۴].
---
۶. سناریوهای راهبردی
بر اساس تفکیک فوق، سه سناریو برای آینده قابل تصور است:
سناریو نخست: تداوم تهدید و خنثی‌سازی (احتمال بالا).
کرملین به تلاش برای نفوذ و اجرای عملیات ادامه می‌دهد، اما دستگاه امنیتی اوکراین و متحدانش بیشتر توطئه‌ها را خنثی می‌کنند [۳][۴]. این سناریو با الگوی دو سال اخیر هم‌خوان است: تهدید فعال، اما بدون موفقیت [۳][۴].
سناریو دوم: تشدید و اقدام در خاک ناتو (احتمال متوسط).
توطئه رشوف نشان می‌دهد که کرملین به اقدام در خاک لهستان یا سایر کشورهای ناتو تمایل دارد [۴]. موفقیت چنین اقدامی، بحرانی بی‌سابقه در روابط روسیه-ناتو ایجاد می‌کند، اما احتمال موفقیت آن به دلیل همکاری اطلاعاتی نزدیک اوکراین و متحدانش پایین ارزیابی می‌شود [۴].
سناریو سوم: موفقیت در حذف (احتمال پایین اما غیرقابل چشم‌پوشی).
این سناریو مستلزم شکست هم‌زمان چندین لایه حفاظتی است [۳][۷]. سابقه توطئه UDO نشان می‌دهد که این احتمال صفر نیست، اما عوامل کاهنده — سطح حفاظت، هزینه راهبردی و پیچیدگی جایگزینی نمادین — آن را به یک احتمال حاشیه‌ای تبدیل می‌کند، نه یک پیش‌بینی [۳]. نکته مهم آن است که «موفقیت» در این سناریو، از منظر کرملین، لزوماً به معنای دستیابی به اهداف راهبردی نیست؛ چنین اقدامی می‌تواند به یک بحران بین‌المللی گسترده‌تر، تشدید تحریم‌ها و افزایش کمک‌های نظامی به اوکراین منجر شود و در نهایت هزینه‌ای سنگین‌تر از دستاورد برای مسکو ایجاد کند [۱][۴].
---
۷. نتیجه‌گیری
پرونده لیتویننکو به ما آموخت که کرملین در حذف دشمنانش، از ابزارهای نامتعارف و از اقدام در خاک کشورهای ثالث ابایی ندارد [۱]. ترور ژنرال‌های روسی در مسکو نشان داد که میدان تقابل به قلب روسیه کشیده شده است [۵][۶]. و توطئه‌های خنثی‌شده علیه زلنسکی — از نفوذ در گارد حفاظت او تا تهدید در خاک لهستان — گواهی بر این واقعیت است که کرملین حذف او را در دستور کار خود قرار داده است [۳][۴][۷].
با این حال، از «دستور کار» تا «موفقیت» فاصله زیادی وجود دارد. بر اساس شواهد موجود و با سطح اطمینان متوسط تا بالا می‌توان گفت که زلنسکی در بالاترین سطح ریسک هدف‌گیری قرار دارد، اما این ریسک — برخلاف شعارپردازی رسانه‌ای — نه مطلق است و نه قطعی [۳][۴]. آینده این پرونده، بیش از آنکه به یک «پیش‌گویی» وابسته باشد، به کیفیت حفاظت، همکاری اطلاعاتی و محاسبات هزینه-فایده کرملین بستگی دارد [۱][۳][۴].
---
منابع
[۱] European Union vs Disinformation. “DISINFO: Litvinenko and Skripal cases are driven by Russophobia.” (شامل یافته‌های گزارش اوون و رأی دیوان اروپایی حقوق بشر).
[۲] UK Government. “PM statement on the Salisbury investigation: 5 September 2018”; “Salisbury incident: Foreign Secretary statement on OPCW report,” 12 April 2018.
[۳] Security Service of Ukraine (SSU). “Vasyl Maliuk reveals new details of special operations in which SSU prevented two assassination attempts on President of Ukraine,” 23 June 2025.
[۴] Polish Press Agency (PAP). “Assassination attempt on Zelensky foiled in Poland,” 23 June 2025؛ Ansa Latina، «زلنسکی: روسیه دو بار هواپیمای مرا هدف قرار داد»، سپتامبر ۲۰۲۶؛ Anadolu Agency، «سخنگوی کرملین: تهدید پهپادی علیه هواپیمای زلنسکی "توهمی" بود»، سپتامبر ۲۰۲۶.
[۵] CBC News / Associated Press. “Russian general killed in car bomb in Moscow, investigators say,” 22 December 2025.
[۶] Swissinfo / AFP. “Comandante militar russo morre em explosão em Moscou reivindicada pela Ucrânia,” 17 December 2024.
[۷] Kyiv Post. “‘Meant to Protect Him’: Ukrainian Colonels Plotted to Kill Zelensky for Russia’s FSB — SBU Chief,” 24 June 2025.
[۸] EFE. “Kremlin rechaça acusações europeias de que Navalny foi envenenado na prisão,” 16 February 2026; RTVE. “La viuda de Navalni asegura que varios exámenes médicos demuestran que su marido fue 'envenenado',” 17 September 2025.
[۹] گزارش رسمی تحقیق بریتانیا (گزارش اوون، ۲۰۱۶) و رأی دیوان اروپایی حقوق بشر در پرونده «کارتر علیه روسیه» (۲۰۲۱).
---
