
فوآد شعبانی؛ زندگی در مرز میان کار، اندیشه و مسئولیت
زندگینامهای روایی بر پایه شناخت موجود از زندگی، دغدغهها، آثار و مسیر فکری نویسنده
من فوآد شعبانی هستم؛ نویسنده و پژوهشگر مستقل حوزه علوم راهبردی. اگر بخواهم خودم را نه با عنوانها و نه با فهرست کتابهایم، بلکه با پرسشی که در پسِ بسیاری از تلاشهایم قرار دارد معرفی کنم، باید بگویم: من در پی فهم سازوکارهایی هستم که زندگی انسانها را شکل میدهند، بحرانها را به وجود میآورند و گاهی جهان را تا آستانه جنگ، فروپاشی یا تصمیمهای برگشتناپذیر پیش میبرند.
برای من، نوشتن صرفاً فعالیتی ادبی یا وسیلهای برای بیان نظر شخصی نیست. نوشتن راهی است برای فهمیدن، آزمودن فرضیهها، ثبت آنچه ممکن است در هیاهوی روزمره فراموش شود و تلاش برای تبدیل شناخت به چیزی که بتواند در جهان واقعی کاربرد داشته باشد.
زندگی من در دو قلمرو متفاوت جریان دارد: از یک سو، جهان ملموس کار، مسئولیت خانوادگی، دستمزد و محدودیتهای اقتصادی؛ و از سوی دیگر، جهان کتابها، پژوهشها، تحلیلهای سیاسی و تلاش برای یافتن راههایی که شاید بتوانند از شدت بحرانهای انسانی بکاهند. فاصله میان این دو جهان، یکی از مهمترین ویژگیهای زندگی من است؛ فاصلهای که نه همیشه آسان بوده و نه توانستهام آن را نادیده بگیرم.
۱. زندگی در جهان واقعی
من در ایران زندگی کردهام و بخش مهمی از تجربه روزمرهام را کار در محیط صنعتی شکل داده است. بهعنوان اپراتور دستگاههای CNC در کارخانه محصولات چوبی کار میکنم؛ کاری که به تمرکز، دقت و تحمل فشار جسمی و ذهنی نیاز دارد.
این تجربه برای شناخت من اهمیت زیادی دارد. من درباره اقتصاد، معیشت، قدرت و ساختارهای اجتماعی صرفاً از فاصله یک میز مطالعه حرف نمیزنم. زندگی روزمرهام با مسئله دستمزد، هزینههای خانواده، ارزش پول و محدودیت انتخابهای اقتصادی پیوند خورده است. میدانم که برای بسیاری از مردم، داشتن ایدهای بزرگ بهتنهایی چیزی را تغییر نمیدهد؛ ایده باید در کنار زمان، انرژی، سرمایه و فرصتهای واقعی قرار بگیرد تا امکان تحقق پیدا کند.
کارم همیشه آسان یا متناسب با تواناییها و انتظاراتم نبوده است. با این حال، مسئولیت تأمین زندگی خانواده باعث شده نتوانم صرفاً بر اساس نارضایتی شغلی تصمیم بگیرم. من همسر و دو فرزند دارم و خانواده برایم بخشی از معنای مسئولیت است. نمیتوانم آینده را فقط با معیار آرزوهای شخصی خودم بسنجـم؛ تصمیمهای من پیامدهایی برای کسانی دارد که زندگیشان با زندگی من پیوند خورده است.
این وضعیت، تناقضی دائمی ایجاد میکند: بخشی از وجودم میخواهد زمان بیشتری برای مطالعه، پژوهش، ترجمه و نوشتن داشته باشد؛ بخشی دیگر میداند که زندگی واقعی منتظر تکمیل یک کتاب یا انتشار یک مقاله نمیماند.
در نتیجه، بسیاری از کارهای فکریام باید در کنار مسئولیتهای شغلی و خانوادگی پیش بروند، نه در شرایطی ایدهآل و فارغ از دغدغههای معیشتی.
شاید همین تجربه به من یادآوری کرده باشد که تحلیل اقتصاد و سیاست، اگر نتواند نسبت خود را با زندگی واقعی مردم روشن کند، در معرض تبدیل شدن به تمرینی ذهنی و بیاثر قرار میگیرد.
۲. کتاب؛ نقطه آغاز یک مسیر فکری
یکی از تجربههای مهم زندگی من، ترجمه کتاب The Death of Money، اثر جیمز ریکاردز، به فارسی است؛ اثری که با عنوان «مرگ پول؛ فروپاشی سیستمهای پولی مالی بینالمللی» شناخته میشود.
این پروژه برای من فقط انتقال متن از زبانی به زبان دیگر نبود. با جهانی از مفاهیم مرتبط با پول، نظام مالی بینالمللی، بحران و شکنندگی ساختارهای اقتصادی سروکار داشتم؛ مفاهیمی که فهم آنها مستلزم توجه به روابط میان اقتصاد، سیاست و قدرت است.
در روایت و اسناد مربوط به این پروژه، هدف مقابله با اقتصاد رباپایه و افزایش آگاهی اقتصادی مطرح بوده است. همچنین ایده انتشار رایگان فایل کتاب بهعنوان هدیهای عمومی و نوعی وقف علمی و فرهنگی را دنبال کردهام.
برای من، ارزش کتاب تنها به فروش نسخههای آن محدود نمیشود. کتاب میتواند سرمایهای فکری باشد که حتی پس از پایان عمر نویسنده نیز در دسترس دیگران بماند. البته این نگاه به معنای بیاهمیت دانستن هزینه تولید، چاپ و انتشار نیست. نویسنده نیز برای ادامه کار به منابع مالی و امکان زیستن نیاز دارد. مسئله، یافتن تعادلی میان دسترسی عمومی به دانش و امکان پایدار ادامه دادن فعالیت فکری است.
ترجمه و انتشار کتاب، بخشی از هویت من را شکل داد: هویت کسی که میخواهد از مرزهای زبانی عبور کند، ایدهها را به مخاطبان تازه برساند و در شکلگیری گفتوگوهای عمومی سهمی داشته باشد.
در سالهای بعد، این مسیر بهتدریج از ترجمه به تألیف، از تألیف به تحلیل راهبردی و از تحلیل به طراحی چارچوبهایی برای فهم و پیشگیری از بحران گسترش یافت.
۳. از اقتصاد پولی تا مطالعه قدرت
بهتدریج، پرسشهای من از اقتصاد فراتر رفتند. میخواستم بدانم چرا بعضی نظامها با وجود برخورداری از منابع گسترده، در برابر بحران آسیبپذیر میشوند؛ چرا برخی تصمیمهای سیاسی هزینههایی بسیار بیشتر از برآورد اولیه ایجاد میکنند؛ چرا روایتهای نادرست میتوانند حتی پس از افشای حقیقت همچنان بر جامعه اثر بگذارند؛ و چرا گاهی بازیگرانی که از جنگ سخن میگویند، در عمل توانایی کنترل پیامدهای آن را ندارند.
این پرسشها مرا به حوزه علوم راهبردی نزدیکتر کردند؛ حوزهای که در آن، سیاست، اقتصاد، امنیت، فناوری، تاریخ و رفتار انسانی را نمیتوان کاملاً از یکدیگر جدا کرد.
در این مسیر، بهتدریج به رویکردی علاقهمند شدم که بهجای توضیح دادن همهچیز با یک علت واحد، چند سطح از واقعیت را همزمان بررسی میکند. فشارهای جمعیتی و معیشتی، رقابت نخبگان، ظرفیت دولت، مشروعیت سیاسی و شوکهای بیرونی، هرکدام میتوانند در پدید آمدن یک بحران نقش داشته باشند. اما اهمیت آنها در همه کشورها و همه دورهها یکسان نیست.
به همین دلیل، تلاش میکنم میان داده، تفسیر و فرضیه تمایز بگذارم. برای من، جذاب بودن یک نظریه بهتنهایی دلیل درستی آن نیست. یک توضیح راهبردی باید بتواند در برابر پرسشهای دشوار، شواهد مخالف و احتمال خطای خود مقاومت کند.
این رویکرد به معنای ادعای بیطرفی مطلق یا مصون بودن از خطا نیست. هیچ پژوهشگری بیرون از تجربهها و محدودیتهای انسانی خود قرار ندارد. آنچه اهمیت دارد، تلاش برای آشکار کردن پیشفرضها، اصلاح نتیجهگیریها و پرهیز از تبدیل تمایل شخصی به واقعیت اثباتشده است.
من میخواهم نوشتههایم، حتی هنگامی که موضوعی حساس یا مناقشهبرانگیز را بررسی میکنند، بر همین مبنا استوار باشند.
۴. آمریکا؛ مطالعه یک قدرت پیچیده
یکی از مسیرهای اصلی پژوهش من، مطالعه ساختار قدرت در ایالات متحده است. در پروژه کتاب America’s Two Faces: God, Oil, and Lust: How Religion, Petroleum, and Desire Shaped U.S. Politics، کوشیدهام رابطه میان دین، نفت، میل انسانی، بازار و سیاست را در شکلگیری ساختار قدرت آمریکا بررسی کنم.
عنوان فارسی این پروژه را میتوان «دو چهره آمریکا: خدا، نفت و شهوت» ترجمه کرد؛ عنوانی که عمداً پرسشبرانگیز است، اما هدف پژوهش نباید به جنجالسازی محدود شود.
مسئله اصلی من این است که چگونه نیروهایی با منطقهای متفاوت میتوانند در یک نظام سیاسی به هم پیوند بخورند. دین میتواند منبع مشروعیت و هویت باشد؛ نفت میتواند به قدرت مادی، تحرک و نفوذ ژئوپلیتیکی کمک کند؛ و میل، مصرف و بازار میتوانند محرکهای اقتصادی و فرهنگی ایجاد کنند. در کنار اینها، بدهی و مصرف به تعویق افتاده نیز در فهم اقتصاد سیاسی معاصر اهمیت دارند.
قصد من ارائه تصویری تکبعدی از آمریکا نیست؛ نه میخواهم آن را صرفاً تجسم آزادی و پیشرفت بدانم و نه همه تحولاتش را به توطئه یا یک انگیزه پنهان تقلیل دهم. برای شناخت یک قدرت بزرگ، باید همزمان نهادها، منافع، تضادها، محدودیتها و ظرفیت اصلاح آن را دید.
این نگاه در پروژههای دیگرم نیز ادامه یافته است؛ (پروژه ای که بزودی و پس از اتمام فرآیندهای مربوط به بازنگری و ویرایش، در قالب یک کتاب به صورت رایگان منتشر و وقف عام خواهد گردید). از جمله پژوهش درباره تبارشناسی پروتکلهای بزرگان صهیون، اثری جعلی که تاریخ انتشار و بهرهبرداری سیاسی از آن نشان میدهد یک ادعای ساختگی چگونه میتواند پس از افشای جعل نیز به حیات اجتماعی و سیاسی خود ادامه دهد.
در این پروژه، برایم مهم است که واقعیت تثبیتشده، بازسازی محتمل تاریخی و فرضیه مناقشهبرانگیز از یکدیگر تفکیک شوند. موضوعاتی مانند جعل، تبلیغات سیاسی و نفرتپراکنی، بیش از آنکه به نتیجهگیریهای شتابزده نیاز داشته باشند، به دقت تاریخی و انضباط در استناد احتیاج دارند.
آنچه این پروژهها را به یکدیگر پیوند میدهد، علاقه به سازوکارهای پنهان و آشکار قدرت است؛ نه به این معنا که پشت هر رویدادی الزاماً یک طراح مخفی وجود دارد، بلکه از این جهت که پیامدهای سیاسی معمولاً حاصل تعامل مجموعهای از منافع، نهادها، باورها و شرایط تاریخی هستند.
۵. «تابستان داغ»؛ جستوجوی الگویی برای فهم ایران
در پروژه «تابستان داغ؛ معماری تعادل بحران در ایران»، تلاش کردهام وضعیت ایران را با زبانی تحلیلی و از منظری راهبردی بررسی کنم.
ایده محوری این اثر، توجه به وضعیتی است که نه میتوان آن را ثبات کامل دانست و نه لزوماً مقدمه قطعی فروپاشی. یک نظام ممکن است در عین تحمل فشارهای متعدد، به بقای خود ادامه دهد؛ اما این بقا الزاماً به معنای کارآمدی، رضایت عمومی یا حل مشکلات بنیادین نیست.
در چارچوب مفهومی این پروژه، از تعابیری مانند «تعادل بحران»، «صلح سرد» و «پایداری ناکارا» استفاده کردهام تا میان وضعیتهای متفاوت تمایز بگذارم.
برای من، اهمیت این تمایز در آن است که تحلیلگر نباید میان دوام یک ساختار و سلامت آن اشتباه کند. همچنین، وجود بحران بهتنهایی ثابت نمیکند که فروپاشی قریبالوقوع است. نظامهای سیاسی و اجتماعی میتوانند برای مدتهای طولانی در شرایطی پرهزینه و نامطلوب دوام بیاورند؛ درست همانطور که گاهی تغییراتی سریع و غیرمنتظره میتواند محاسبات پیشین را برهم بزند.
بنابراین، بهجای پیشگویی قطعی، به شناسایی سازوکارها، محدودیتها و مسیرهای محتمل علاقهمندم.
در پژوهش درباره ایران، مسئله معیشت و قدرت خرید خانوارها نیز برایم جایگاه مهمی دارد. اعداد اقتصاد کلان، هنگامی معنا پیدا میکنند که بتوانیم نسبت آنها را با زندگی مردم بفهمیم: درآمدی که از هزینههای ضروری عقب میماند، جوانی که نمیتواند وارد زندگی مستقل شود، خانوادهای که توان برنامهریزی بلندمدت را از دست میدهد و نیروی کاری که بخش بزرگی از انرژی خود را صرف ادامه زندگی میکند.
من بهویژه به این شکاف توجه دارم: فاصله میان آنچه یک ساختار اقتصادی در آمار و گزارشهای رسمی نشان میدهد و آنچه مردم در تجربه روزمره خود احساس میکنند.
این علاقه به معنای آن نیست که هر روایت شخصی را جایگزین دادههای آماری بدانم. برعکس، میخواهم دادهها را تا جایی که ممکن است به تجربه انسانی نزدیک کنم و از آنها برای توضیح بهتر واقعیت استفاده کنم.
۶. جنگ؛ مسئلهای فراتر از پیروزی و شکست
یکی از مهمترین دغدغههای فکری من، پیشگیری از تشدید بحرانها و جلوگیری از تبدیل خطاهای محاسباتی به جنگ است.
در نگاه من، جنگ فقط حاصل تصمیم آگاهانه برای حمله نیست. گاهی مجموعهای از اطلاعات ناقص، برداشتهای اشتباه، فشار سیاسی، رقابتهای داخلی، عملیات سایبری یا خروجیهای نادرست سامانههای هوش مصنوعی میتوانند مسیری ایجاد کنند که در آن، تصمیمگیرندگان بهتدریج گزینههای مسالمتآمیز خود را از دست بدهند.
در چنین وضعیتی، مسئله فقط این نیست که کدام طرف قدرت نظامی بیشتری دارد. پرسش مهمتر این است که آیا سازوکارهایی برای توقف چرخه تشدید، راستیآزمایی اطلاعات و بازگشت از تصمیمهای پرخطر وجود دارد یا نه.
در چارچوب پژوهشی Global Framework for the Prevention of Escalation و ایده مرتبط با Golden Window Covenant، تلاش کردهام به همین مسئله بپردازم: چگونه میتوان میان وقوع یک حادثه، شکلگیری برداشت سیاسی از آن و اتخاذ تصمیمی برگشتناپذیر، فاصلهای امن ایجاد کرد؟
در این چارچوب، ارتباط اضطراری، گزارشدهی استاندارد، راستیآزمایی مستقل، فرصت بیشتر برای تصمیمگیری و ایجاد مسیر خروج از بحران اهمیت دارند.
من این ایده را صرفاً یک بحث نظری نمیدانم. اگر بتوان سازوکاری طراحی کرد که حتی در یک مورد از تبدیل سوءتفاهم به جنگ جلوگیری کند، ارزش آن را باید با جانهای حفظشده و خسارتهای رخنداده سنجید؛ نه فقط با میزان توجهی که دریافت میکند.
هدفم از این کار، کسب شهرت یا تصاحب یک جایگاه سیاسی نیست. میخواهم ایدهای که احتمالاً میتواند به کاهش خطر کمک کند، به شکلی روشن، قابل ارزیابی و قابل استفاده در اختیار دیگران قرار گیرد.
البته میان تدوین یک چارچوب پیشنهادی و پذیرش یا اجرای آن از سوی دولتها و نهادهای بینالمللی فاصله وجود دارد. من این فاصله را نادیده نمیگیرم. یک پیشنهاد زمانی از مرحله نوشته فراتر میرود که بتواند از آزمون نقد تخصصی عبور کند، برای بازیگران مختلف قابل فهم باشد و راهی برای تبدیل شدن به رویه عملی پیدا کند.
اما دشواری اجرا، دلیل کافی برای کنار گذاشتن تلاش فکری نیست.
اگر بخش بزرگی از سیاست بینالملل صرف مدیریت خطرهای جنگ میشود، چرا نباید بخشی از این انرژی به طراحی سازوکارهایی اختصاص یابد که احتمال وقوع جنگ را کاهش میدهند؟
این یکی از پرسشهایی است که میخواهم در سالهای آینده نیز دنبال کنم.
۷. از «عملیات سایه سرخ» تا فهم روانشناسی قدرت
در کنار پژوهشهای غیرداستانی، به ادبیات داستانی نیز پرداختهام. رمان «عملیات سایه سرخ» یکی از پروژههایی است که در آن، امکان بررسی قدرت، نظارت، ترس، اطاعت و مقاومت را در قالب روایت ادبی دنبال کردهام.
در طراحی این اثر، به روایت اولشخص محدود و تجربه ذهنی شخصیتها توجه داشتهام. تأثیر ادبیات پادآرمانشهری، بهویژه سنتی که با آثاری مانند «ما» اثر یوگنی زامیاتین شناخته میشود، در علایق روایی من جایگاه دارد.
برای من، داستان امکان دیگری برای شناخت انسان فراهم میکند. پژوهش راهبردی میپرسد یک ساختار قدرت چگونه عمل میکند؛ ادبیات میتواند نشان دهد که زندگی کردن درون آن ساختار چه معنایی دارد.
نظریهها از نهادها، تصمیمها و روندها سخن میگویند، اما داستان میتواند اضطراب فردی را که زیر فشار آنها زندگی میکند، به تجربهای ملموس تبدیل کند. از این نظر، داستاننویسی و پژوهش راهبردی، با وجود تفاوتهای روششناختی، برای من کاملاً بیارتباط نیستند.
در پروژههای ادبیام، به ترجمه و گسترش دسترسی زبانی نیز توجه داشتهام و کار روی نسخههای انگلیسی و دیگر زبانها را دنبال کردهام. این جهتگیری، بخشی از علاقه گستردهتر من به رساندن آثار فراتر از مرزهای جغرافیایی و زبانی است.
در نهایت، نمیخواهم ادبیات را به ابزاری برای اثبات نظریههای سیاسی تقلیل دهم. داستان زمانی ارزشمند است که بتواند به شخصیتها، تضادهای انسانی و پیامدهای اخلاقی تصمیمها فضایی برای نفس کشیدن بدهد؛ حتی هنگامی که پرسشهای سیاسی و اجتماعی در مرکز آن قرار دارند.
۸. استراتژی؛ هنر دیدن آنچه در نگاه نخست دیده نمیشود
مطالعه آثار راهبردی و کتابهای مربوط به قدرت، بخشی دیگر از مسیر فکری من است. در کار روی کتاب The 33 Strategies of War اثر رابرت گرین، به تهیه خلاصههای تحلیلی فصلبهفصل به زبان فارسی پرداختهام؛ کاری که هدف آن صرفاً کوتاه کردن متن نیست، بلکه استخراج منطق استراتژیها و فهم کاربرد و محدودیت آنهاست. (این کتاب نیز هم به شکل نسخه کامل و هم بصورت خلاصه پس از بازنگري های لازم و ویرایش نهایی در دو مجلد مجزا به رایگان منتشر و وقف عام خواهد گردید. )
علاقه من به این حوزه از این باور ناشی میشود که بسیاری از شکستها، چه در سیاست و چه در زندگی فردی و سازمانی، فقط به کمبود منابع مربوط نیستند. گاهی مسئله در تشخیص نادرست موقعیت، انتخاب زمان نامناسب، ناتوانی در شناخت انگیزههای طرف مقابل یا گرفتار شدن در چارچوبی ذهنی است که اجازه دیدن گزینههای دیگر را نمیدهد.
بااینحال، استراتژی را نباید مترادف با فریب، سلطه یا پیروزی به هر قیمت دانست. یک راهبرد خوب باید با هدف، محیط، منابع، محدودیتها و پیامدهای تصمیم متناسب باشد. راهبردی که در ظاهر موفق است اما هزینههای بلندمدت آن از دستاوردهایش بیشتر میشود، لزوماً راهبرد موفقی نیست.
برای من، مطالعه استراتژی زمانی ارزش واقعی پیدا میکند که بتوان از آن برای بهتر اندیشیدن استفاده کرد؛ نه اینکه نسخهای ثابت برای تمام موقعیتها ساخت.
همین نگاه در پروژههای پژوهشی دیگرم نیز حضور دارد: تلاش برای یافتن الگوها، بدون آنکه الگوها را جایگزین واقعیت کنم.
۹. روش کار من؛ میان شک، سند و نتیجهگیری
اگر بخواهم یکی از اصول مشترک در پروژههایم را مشخص کنم، آن اصل، تلاش برای تفکیک آن چیزی است که میدانیم از آنچه تصور میکنیم یا احتمال میدهیم.
در موضوعات تاریخی، سیاسی و راهبردی، یک ادعا ممکن است بارها تکرار شده باشد، اما تکرار آن را به واقعیت تبدیل نمیکند. یک عدد ممکن است در چند گزارش دیده شود، اما بدون بررسی منشأ دادهها، روش محاسبه و زمان انتشار، نمیتوان با اطمینان از آن استفاده کرد.
به همین دلیل، در نوشتههایم به منابع قابل بررسی، ارجاعات روشن، پیوندهای مستقیم و تطبیق ادعاها با اسناد اهمیت میدهم. در تحلیل موضوعات مناقشهبرانگیز نیز تلاش میکنم میان واقعیت تثبیتشده، استنباط محتمل و فرضیه مورد اختلاف تمایز بگذارم.
این رویکرد برایم بهویژه در موضوعاتی اهمیت دارد که احساسات عمومی، هویت ملی، منازعات سیاسی یا ترس از جنگ میتوانند بر قضاوت اثر بگذارند.
من نمیخواهم صرفاً متنی تولید کنم که خواننده از ابتدا با نتیجه آن موافق باشد. ترجیح میدهم متنی بنویسم که حتی خواننده مخالف نیز بتواند مسیر استدلال را دنبال کند، منابع را بررسی کند و درباره نتیجهگیریها داوری کند.
این معیار آسانی نیست. گاهی به معنای بازنویسی بخش بزرگی از یک متن، کنار گذاشتن یک ادعای جذاب یا پذیرفتن این واقعیت است که شواهد برای نتیجهگیری قطعی کافی نیستند.
اما اگر قرار باشد پژوهش نقشی فراتر از تأیید باورهای قبلی داشته باشد، باید امکان اصلاح نظر را در خود حفظ کند.
من همچنین از کاربرد بیرویه اصطلاحات تخصصی و لحن خشک دانشگاهی پرهیز میکنم. برایم مهم است که پیچیدگی موضوع حفظ شود، اما خواننده مجبور نباشد برای فهم هر جمله از مانعی زبانی عبور کند. زبان دقیق و روشن، دشمن تفکر عمیق نیست؛ میتواند یکی از نشانههای آن باشد.
در عین حال، میدانم که این اصول بهتنهایی تضمینکننده صحت آثارم نیستند. هیچ روشی جایگزین بررسی مستقل، نقد تخصصی و بازبینی مستمر نمیشود. آنچه میتوانم بر آن تأکید کنم، تعهد به تلاش برای رعایت این معیارهاست، نه ادعای دستیابی همیشگی به آنها.
۱۰. نوشتن در شرایط محدودیت
یکی از واقعیتهای زندگی من، فاصله میان ظرفیت فکری و منابع در دسترس است.
تألیف کتاب، چاپ نسخههای محدود، انتشار بینالمللی، دسترسی به منابع و حفظ کیفیت پژوهش، همگی هزینه دارند. در شرایطی که باید همزمان از خانواده حمایت کنم و شغل روزمرهام را ادامه دهم، تأمین این هزینهها همیشه ساده نیست.
گاهی برای ادامه یک پروژه، مسئله اصلی نه فقدان ایده است و نه حتی فقدان دانش، بلکه کمبود زمان، نقدینگی یا فرصت متمرکز کار کردن است.
این محدودیتها را نمیتوان با جملات انگیزشی از میان برد. علاقه به نوشتن هزینه چاپ را پرداخت نمیکند و کیفیت یک پژوهش نیز بهخودیخود تضمین نمیکند که مخاطب یا درآمدی برای آن پیدا شود.
به همین دلیل، در سالهای اخیر به راههای مختلف انتشار آثار، دسترسی آزاد، مخازن علمی، نشر دیجیتال و ایجاد ارتباط با مخاطبان بینالمللی فکر کردهام. پروژههای مرتبط با انتشار آثار در پلتفرمهایی مانند اینترنت آرکایو و زنودو نیز در همین مسیر قرار دارند؛ هرچند وضعیت هر اثر، از انتشار نهایی تا بررسی و انتظار برای پذیرش، باید جداگانه ارزیابی شود.
من به استقلال فکری اهمیت میدهم، اما استقلال را با انکار نیازهای مادی اشتباه نمیگیرم. نویسنده برای ادامه کار به زمان، ابزار، امنیت نسبی اقتصادی و امکان برنامهریزی نیاز دارد.
یکی از پرسشهای شخصی و حرفهای من همین است: چگونه میتوان فعالیت فکری مستقل را از مرحله تلاشهای پراکنده و پرهزینه به مسیری پایدار تبدیل کرد، بدون آنکه استقلال داوری و جهتگیری پژوهش قربانی ضرورتهای مالی شود؟
هنوز نمیتوانم بگویم پاسخ نهایی این پرسش را پیدا کردهام. اما خود مسئله، بخشی از واقعیتی است که میخواهم صادقانه درباره آن بنویسم.
۱۱. من و هوش مصنوعی؛ ابزار، همکار فکری و ضرورت راستیآزمایی
در روند پژوهش و نوشتن، از ابزارهای هوش مصنوعی نیز استفاده میکنم. برای من، این ابزارها میتوانند در سازماندهی ایدهها، نقد استدلالها، بازنویسی، ترجمه، بررسی ساختار و توسعه اولیه پروژهها مفید باشند.
اما استفاده از هوش مصنوعی، مسئولیت نویسنده را از میان نمیبرد. یک پاسخ روان ممکن است نادرست باشد؛ یک منبع ظاهراً معتبر ممکن است ادعای مورد نظر را پشتیبانی نکند؛ و یک تحلیل منسجم ممکن است بر فرضی اثباتنشده بنا شده باشد.
به همین دلیل، استفاده از این ابزارها باید با همان حساسیتی همراه باشد که در سایر مراحل پژوهش ضروری است.
این موضوع با یکی دیگر از دغدغههای من پیوند دارد: خطر تبدیل ابزارهای تولید و پردازش اطلاعات به عوامل تشدید خطا در محیطهای حساس. اگر سامانههای هوش مصنوعی بتوانند در سرعت تولید اطلاعات و تصمیمسازی مؤثر باشند، باید درباره خطاهای آنها، نحوه راستیآزمایی و امکان اصلاح تصمیمهای مبتنی بر خروجی آنها نیز جدی اندیشید.
در نگاه من، فناوری نه ذاتاً راهحل همه مشکلات است و نه الزاماً سرچشمه همه خطرها. اهمیت آن به نحوه طراحی، استفاده، نظارت و جایگاهی بستگی دارد که در نظام تصمیمگیری به آن داده میشود.
۱۲. خانواده، مسئولیت و معنای موفقیت
در میان تمام این پروژهها، خانواده بخش مهمی از زندگی من است. من همسر و دو فرزند دارم و میدانم که هیچ روایت صادقانهای از زندگیام نمیتواند مسئولیتهای خانوادگی را از آن جدا کند.
نمیخواهم از خودم تصویری بسازم که گویی تمام زندگیام در کتابها و ایدهها خلاصه میشود. زندگی، پیش از آنکه موضوع تحلیل باشد، تجربهای روزمره است: کار کردن، رسیدگی به خانواده، تصمیمگیری درباره هزینهها، مواجهه با نگرانیها و تلاش برای حفظ امکان آیندهای بهتر.
گاهی ممکن است میان زمان مورد نیاز برای نوشتن و زمانی که خانواده به من نیاز دارد، تعارض به وجود بیاید. گاهی نیز فشارهای مالی یا شغلی میتوانند انرژی ذهنی لازم برای پژوهش را کاهش دهند. اینها نه حاشیه زندگی فکری من، بلکه بخشی از شرایط واقعی شکلگیری آن هستند.
برای من، موفقیت نمیتواند صرفاً با تعداد کتابها، میزان شهرت، جایگاه سازمانی یا درآمد سنجیده شود. البته نمیتوان اهمیت درآمد و دستاورد حرفهای را انکار کرد؛ بهویژه وقتی زندگی چند نفر به تصمیمهای یک فرد وابسته است.
اما میخواهم معیار گستردهتری داشته باشم: آیا کاری که انجام میدهم، چیزی بر دانش موجود میافزاید؟ آیا میتواند به فهم بهتر یک مسئله کمک کند؟ آیا راهی برای کاهش رنج یا جلوگیری از یک خطای پرهزینه باز میکند؟ و آیا میتوانم این کار را به شکلی ادامه دهم که مسئولیتهایم در قبال خانواده را نیز جدی بگیرم؟
پاسخ به این پرسشها همیشه روشن نیست. گاهی نتیجه کار دیر ظاهر میشود؛ گاهی اثری که برایش زمان زیادی صرف شده، مخاطب محدودی پیدا میکند؛ و گاهی باید میان چند هدف ارزشمند، یکی را در اولویت قرار داد.
بااینحال، نمیخواهم دشواری مسیر را با ارزشمند بودن آن اشتباه بگیرم. هر تلاش فکری صرفاً به دلیل دشوار بودن، مفید نیست. ارزش آن باید با کیفیت کار، صداقت روش و پیامدهای احتمالیاش سنجیده شود.
۱۳. آنچه میخواهم از خودم باقی بگذارم
اگر قرار باشد از میان پروژههایم یک خط مشترک پیدا کنم، آن خط، تلاش برای فهم قدرت و کاهش هزینههای انسانی تصمیمهای نادرست است.
در ترجمه کتابی درباره پول و نظام مالی، به سازوکارهای اقتصادی توجه کردهام. در مطالعه آمریکا، به پیوند دین، انرژی، بازار و سیاست پرداختهام. در پژوهش درباره اسناد جعلی، به دوام روایتهایی توجه کردهام که حتی پس از افشای حقیقت، میتوانند به حیات خود ادامه دهند. در «تابستان داغ»، مسئله دوام ساختارها در وضعیت بحران را بررسی کردهام. در «عملیات سایه سرخ»، امکان پرداختن ادبی به قدرت و تجربه انسانی آن را دنبال کردهام. و در چارچوبهای پیشگیری از تشدید بحران، به این پرسش پرداختهام که چگونه میتوان از تبدیل خطا و سوءتفاهم به فاجعه جلوگیری کرد.
این پروژهها یکسان نیستند و نباید تفاوت میان روش علمی، تحلیل سیاسی، ادبیات و پیشنهاد سیاستی را نادیده گرفت. بااینحال، در همه آنها نوعی کنجکاوی مشترک وجود دارد: اینکه ساختارها چگونه عمل میکنند، انسانها چگونه درون آنها تصمیم میگیرند و چه راههایی برای کاهش پیامدهای مخرب وجود دارد.
نمیدانم در نهایت کدامیک از آثارم ماندگار خواهد شد. نمیدانم کدام ایده مورد توجه قرار میگیرد، کدام پژوهش نیازمند بازنگری خواهد بود و کدام مسیر به نتیجهای که اکنون تصور میکنم نخواهد رسید.
اما میدانم که نمیخواهم ارزش زندگی فکریام را فقط با میزان توجهی که در زمان حیاتم دریافت میکنم اندازه بگیرم.
اگر کتابی از من بتواند سالها بعد به دست خوانندهای برسد و به او کمک کند مسئلهای را بهتر بفهمد، اگر پژوهشی بتواند بخشی از یک خطای تحلیلی را آشکار کند، یا اگر ایدهای برای جلوگیری از تشدید یک بحران جدی گرفته شود، آن اثر میتواند ارزشی فراتر از موفقیت شخصی من داشته باشد.
این نگاه، البته، به معنای بیاعتنایی به نیازهای امروز نیست. من در همین زمان زندگی میکنم و باید برای معیشت، خانواده، کار و آیندهام پاسخ داشته باشم. نمیتوانم تمام مسئولیتهای زندگی را به امید میراثی احتمالی در آینده به تعویق بیندازم.
شاید چالش اصلی من همین باشد: چگونه میتوان در جهانی که برای بقا به منابع مادی نیاز دارد، به فعالیتی ادامه داد که ارزش نهایی آن همیشه در قالب پول و درآمد قابل اندازهگیری نیست؟
هنوز در حال یافتن پاسخ این پرسشم.
۱۴. آیندهای که میخواهم بسازم
من آینده خودم را نه بهصورت یک مسیر قطعی، بلکه مجموعهای از امکانها میبینم.
میخواهم آثارم از نظر روش، استناد، ساختار و زبان به سطحی برسند که بتوانند در معرض ارزیابی جدی قرار بگیرند. میخواهم نوشتههایم، در صورت برخورداری از کیفیت لازم، از مرزهای زبانی عبور کنند و به گفتوگویی گستردهتر راه پیدا کنند. میخواهم پژوهشهای راهبردیام از سطح توصیف رویدادها فراتر بروند و در صورت امکان، به طراحی راهحلهای عملی کمک کنند.
همچنین میخواهم امکان اقتصادی ادامه این فعالیت را افزایش دهم؛ نه از راه قربانی کردن استقلال فکری، بلکه از راه ایجاد شیوههای پایدارتر برای انتشار، دسترسی به مخاطب و تبدیل کار فکری به فعالیتی قابل تداوم.
این اهداف آسان نیستند. میان داشتن یک ایده و اثبات ارزش آن، میان نوشتن یک کتاب و یافتن مخاطب، و میان ارائه یک پیشنهاد و تبدیل آن به سیاست اجرایی، فاصله زیادی وجود دارد.
من این فاصلهها را بخشی از واقعیت مسیر میدانم، نه نشانهای قطعی از شکست یا موفقیت.
اگر بخواهم خودم را در یک جمله معرفی کنم، میگویم: من نویسنده و پژوهشگری مستقل هستم که در کنار مسئولیتهای عادی زندگی، تلاش میکند از طریق کتاب، تحلیل و طراحی چارچوبهای راهبردی، جهان پیچیده پیرامون خود را بهتر بفهمد و سهمی، هرچند محدود، در کاهش خطاها و رنجهای انسانی داشته باشد.
من ادعا نمیکنم پاسخ همه پرسشها را یافتهام. ترجیح میدهم پرسش درست را حفظ کنم، شواهد را جدی بگیرم، در برابر نقد انعطاف داشته باشم و در صورت آشکار شدن خطا، امکان اصلاح را از خودم نگیرم.
برای من، اندیشیدن زمانی ارزشمند است که به فهم دقیقتر واقعیت کمک کند؛ نوشتن زمانی ارزشمند است که چیزی بیش از تکرار باورهای موجود عرضه کند؛ و پژوهش راهبردی زمانی ارزشمند است که بتواند، دستکم در حد یک امکان، فاصله میان شناخت و تصمیم بهتر را کاهش دهد.
زندگی من هنوز یک روایت تمامشده نیست. بخشهایی از آن در کار روزمره میگذرد، بخشهایی در کتابهایی که نوشته یا ترجمه میکنم، بخشهایی در پرسشهایی که هنوز پاسخی برایشان ندارم و بخشهایی در تلاش برای ساختن آیندهای که از نظر فکری معنادارتر و از نظر اقتصادی پایدارتر باشد.
شاید بهترین توصیف برای وضعیت کنونی من همین باشد: در حال ساختن، در حال آموختن و در حال تلاش برای تبدیل اندیشه به اثری ماندگار؛ بدون آنکه فراموش کنم زندگی واقعی، با تمام محدودیتها و مسئولیتهایش، همزمان در جریان است.
فوآد شعبانی
نویسنده و پژوهشگر مستقل حوزه علوم راهبردی
6 آبان ۱۴۰۵ هجری شمسی
تهران. ایران