
فقر، شاخص فلاکت و جمعیت در معرض فقر در ایران
تصویری از اقتصاد معیشتی ایران در ۲۲ مرداد ۱۴۰۵؛ از جهش تورم تا فرسایش طبقه متوسط
فواد شعبانی
پژوهشگر علوم راهبردی
۲۲ مرداد ۱۴۰۵
---
چکیده
تا ۲۲ مرداد ۱۴۰۵، اقتصاد ایران در وضعیتی قرار گرفته است که در آن تورم بسیار بالا، کاهش قدرت خرید، افزایش بیکاری، کاهش مشارکت اقتصادی و گسترش آسیبپذیری خانوارها همزمان یکدیگر را تقویت میکنند.
برای فهم این وضعیت، سه مفهوم باید از یکدیگر تفکیک شوند: فقر، شاخص فلاکت و هزینه زندگی. هیچیک از این سه شاخص معادل دیگری نیست.
آخرین دادههای مرکز آمار ایران نشان میدهد تورم نقطهبهنقطه در تیر ۱۴۰۵ به ۸۷.۹ درصد و تورم سالانه به ۶۶ درصد رسیده و شاخص قیمت مصرفکننده نیز نسبت به خرداد ۳.۱ درصد افزایش یافته است.
در بازار کار نیز نرخ بیکاری جمعیت ۱۵ ساله و بیشتر در بهار ۱۴۰۵ به ۹.۱ درصد رسیده است. بنابراین اگر برای سنجش فشار اقتصادی، تعریف ساده «تورم نقطهبهنقطه + نرخ بیکاری» را به کار ببریم، با استفاده از آخرین دادههای موجود، عددی در حدود ۹۷ درصد به دست میآید. این عدد را باید شاخص فلاکت ترکیبی بر پایه آخرین دادههای در دسترس دانست، نه یک رقم رسمی و یگانه برای «فلاکت» در ایران.
در زمینه فقر، آخرین برآوردهای داخلی نشان میدهد نرخ فقر در سالهای اخیر در محدوده ۳۰ درصد تثبیت شده بود؛ مرکز پژوهشهای مجلس نرخ فقر سال ۱۴۰۲ را ۳۰.۱ درصد اعلام کرده و پیشبینی کرده بود که در ۱۴۰۳ نیز در همین محدوده باقی بماند. با این حال، در مهر ۱۴۰۴ سخنگوی دولت خط فقر سال ۱۴۰۳ را ۶ میلیون و ۱۲۸ هزار و ۷۳۹ تومان به ازای هر نفر در ماه اعلام کرد و برخی گزارشها بر مبنای همین داده، نرخ فقر ۱۴۰۳ را حدود ۳۶ درصد برآورد کردند. این دو عدد باید با توجه به تفاوت روش و منبع از یکدیگر تفکیک شوند.
در سطح بینالمللی نیز بانک جهانی در گزارش Poverty & Equity Brief، با خط فقر ۸.۳۰ دلار در روز بر مبنای PPP سال ۲۰۲۱، نرخ فقر ایران را ۳۳.۲ درصد در ۲۰۲۴ برآورد کرده و برای ۲۰۲۵ رقم ۳۵.۴ درصد و برای ۲۰۲۶ رقم ۳۸.۸ درصد را پیشبینی کرده است؛ یعنی در سناریوی بانک جهانی، نزدیک به چهار نفر از هر ده ایرانی در سال ۲۰۲۶ زیر این خط فقر قرار خواهند گرفت. بانک جهانی همچنین از ورود حدود سه میلیون نفر دیگر به فقر در سال ۲۰۲۶ سخن گفته است.
بنابراین مسئله ایران در مرداد ۱۴۰۵ را نمیتوان صرفاً با یک «نرخ فقر» توضیح داد. مسئله اصلی، گسترش یک طیف پیوسته از فقر مطلق تا فقر شاغلان، آسیبپذیری اقتصادی و فرسایش طبقه متوسط است.
---
۱. فقر، فلاکت و هزینه زندگی؛ سه مفهوم متفاوت
یکی از مهمترین خطاها در تحلیل اقتصاد ایران، استفاده از واژههای «فقر»، «فلاکت» و «هزینه زندگی» به جای یکدیگر است.
فقر
فقر به وضعیت فرد یا خانواری اشاره دارد که درآمد یا مصرف آن از یک خط مشخص پایینتر است.
شاخص فلاکت
شاخص فلاکت در شکل ساده و متداول خود از جمع:
تورم + بیکاری
به دست میآید.
این شاخص برای سنجش فشار اقتصاد کلان بر خانوارها مفید است، اما درصد فقرا را اندازهگیری نمیکند.
هزینه زندگی
هزینه زندگی مقدار منابعی است که یک خانوار برای تأمین مجموعهای از نیازها، از جمله خوراک، مسکن، حملونقل، درمان، آموزش و سایر خدمات، نیاز دارد.
بنابراین:
«شاخص فلاکت ۹۷ درصد به معنای فقیر بودن ۹۷ درصد ایرانیان نیست.»
همچنین یک خانوار ممکن است بالاتر از خط فقر رسمی قرار داشته باشد، اما در عمل توان پرداخت اجاره، درمان، آموزش یا پسانداز را از دست داده باشد.
این تمایز، کلید فهم اقتصاد معیشتی ایران در ۱۴۰۵ است.
---
۲. تورم تیر ۱۴۰۵؛ نقطه آغاز بحران معیشتی
بر اساس آخرین گزارش مرکز آمار ایران، در تیر ۱۴۰۵:
- تورم ماهانه: ۳.۱ درصد
- تورم نقطهبهنقطه: ۸۷.۹ درصد
- تورم سالانه: ۶۶ درصد
ثبت شده است.
تورم نقطهبهنقطه ۸۷.۹ درصد یعنی سطح عمومی قیمت سبد مصرفی خانوار نسبت به تیر سال گذشته تقریباً ۸۸ درصد افزایش یافته است.
اما یک نکته مهم وجود دارد:
این افزایش برای همه خانوارها یکسان نیست.
در تیر ۱۴۰۵، تورم سالانه دهکهای هزینهای از ۶۳.۹ درصد برای دهک دهم تا ۷۳.۵ درصد برای دهک دوم متغیر بود و فاصله تورمی میان دهکها به ۹.۶ واحد درصد رسید.
این مسئله اهمیت زیادی دارد، زیرا خانوارهای کمدرآمد سهم بیشتری از درآمد خود را صرف نیازهای ضروری میکنند.
در نتیجه، یک تورم کلان واحد میتواند برای دو خانوار، دو تجربه اقتصادی کاملاً متفاوت ایجاد کند.
---
۳. تورم رسمی با تورم تجربهشده خانوار یکسان نیست
یکی از نکات مهم روششناختی این مقاله همینجاست.
شاخص قیمت مصرفکننده یک شاخص میانگین است. اما خانوارها سبد مصرفی یکسانی ندارند.
یک خانوار پردرآمد ممکن است سهم بزرگی از هزینه خود را به کالاهای بادوام، خدمات تفریحی، سفر یا سرمایهگذاری اختصاص دهد؛ در حالی که خانوار کمدرآمد بیشتر درآمد خود را صرف:
- خوراک؛
- اجاره؛
- حملونقل؛
- انرژی؛
- درمان؛
- آموزش
میکند.
از همین رو، تورم تجربهشده دهکهای پایین میتواند از تورم متوسط کل اقتصاد متفاوت باشد؛ و دادههای تیر ۱۴۰۵ درباره فاصله تورمی دهکها نیز همین ناهمگونی را نشان میدهد.
بنابراین استفاده از CPI رسمی برای اندازهگیری فشار معیشتی ضروری است، اما به تنهایی کافی نیست.
---
۴. خوراک؛ جایی که فقر سریعتر خود را نشان میدهد
تورم مواد غذایی اهمیت ویژهای دارد، زیرا امکان حذف آن از سبد مصرف تقریباً وجود ندارد.
در تیر ۱۴۰۵، تورم ماهانه گروه «خوراکیها، آشامیدنیها و دخانیات» ۲.۵ درصد بود، در حالی که تورم ماهانه کالاهای غیرخوراکی و خدمات ۳.۶ درصد گزارش شد.
حتی زمانی که تورم ماهانه خوراکیها از تورم عمومی ماهانه پایینتر باشد، سطح قیمتهای انباشتهشده همچنان میتواند فشار بسیار شدیدی بر خانوار وارد کند.
برای خانوار کمدرآمد، کاهش قدرت خرید معمولاً از مسیرهای زیر اتفاق میافتد:
کاهش کیفیت مواد غذایی → حذف اقلام گرانتر → کاهش تنوع غذایی → حذف درمان و آموزش → افزایش بدهی
بنابراین اثر تورم بر فقرا صرفاً «گرانتر شدن کالاها» نیست؛ بلکه تغییر ساختار مصرف خانوار است.
---
۵. بازار کار؛ بیکاری ۹.۱ درصدی تنها بخشی از داستان است
در بهار ۱۴۰۵، نرخ بیکاری جمعیت ۱۵ ساله و بیشتر به ۹.۱ درصد رسید.
اما برای تحلیل فقر نباید فقط به نرخ بیکاری نگاه کرد.
نرخ مشارکت اقتصادی نیز اهمیت دارد.
کاهش مشارکت میتواند نشان دهد بخشی از جمعیت در سن کار، اساساً وارد بازار کار نشده یا از جستوجوی شغل خارج شده است.
به همین دلیل، یک اقتصاد میتواند همزمان با افزایش بیکاری و کاهش مشارکت مواجه شود؛ در چنین شرایطی، نرخ رسمی بیکاری الزاماً تمام ظرفیت بیکار یا کماستفاده اقتصاد را نشان نمیدهد.
---
۶. شاخص فلاکت ایران؛ چرا حدود ۹۷ درصد؟
تعریف ساده مورد استفاده در این مقاله:
«شاخص فلاکت = تورم نقطهبهنقطه + نرخ بیکاری»
آخرین دادههای در دسترس:
تورم نقطهبهنقطه تیر ۱۴۰۵: ۸۷.۹٪
بیکاری بهار ۱۴۰۵: ۹.۱٪
بنابراین:
۸۷.۹ + ۹.۱ = ۹۷ درصد
اما اینجا باید یک اصلاح روششناختی مهم انجام دهیم.
این دو متغیر مربوط به دو دوره زمانی متفاوت هستند. بنابراین عدد ۹۷ درصد را نباید به عنوان یک شاخص همزمان و رسمی مرداد ۱۴۰۵ معرفی کرد.
تعریف دقیقتر چنین است:
««برآورد شاخص فلاکت ترکیبی بر پایه آخرین دادههای رسمی در دسترس، با جمع تورم نقطهبهنقطه تیر ۱۴۰۵ و نرخ بیکاری بهار ۱۴۰۵، حدود ۹۷ درصد است.»»
این عبارت از نظر علمی قابل دفاعتر است.
---
۷. آیا شاخص فلاکت ۱۲۰ درصدی استانها به معنای فقر ۱۲۰ درصدی است؟
خیر.
اگر برای یک استان مجموع تورم و بیکاری به بیش از ۱۰۰ درصد برسد، از نظر ریاضی مشکلی وجود ندارد؛ زیرا شاخص فلاکت سقف ۱۰۰ درصدی ندارد.
اما:
۱۲۰ درصد شاخص فلاکت ≠ ۱۲۰ درصد فقر
شاخص فلاکت صرفاً شدت فشار ترکیبی تورم و بیکاری را نشان میدهد.
از همین رو، ارقام استانی مانند رقم حدود ۱۲۰ درصدی گزارششده برای ایلام باید به عنوان شاخص فشار اقتصادی منطقهای خوانده شوند، نه درصد جمعیت فقیر آن استان.
---
۸. خط فقر ایران؛ چرا یک عدد واحد نداریم؟
در ایران چند مفهوم متفاوت در بحث خط فقر به کار میرود:
- فقر مطلق؛
- فقر شدید؛
- فقر نسبی؛
- خط فقر مبتنی بر هزینه خانوار؛
- خطوط فقر بینالمللی بانک جهانی.
این تفاوت باعث میشود دو نهاد بتوانند برای یک سال، اعداد متفاوتی ارائه کنند بدون اینکه الزاماً یکی از آنها «اشتباه» باشد.
سخنگوی دولت در مهر ۱۴۰۴ خط فقر سال ۱۴۰۳ را ۶ میلیون و ۱۲۸ هزار و ۷۳۹ تومان به ازای هر نفر در ماه اعلام کرد.
این عدد باید در جایگاه خود استفاده شود:
خط فقر سال ۱۴۰۳، نه خط فقر مرداد ۱۴۰۵.
در اقتصادی با تورم بسیار بالا، انتقال مستقیم خط فقر سال ۱۴۰۳ به سال ۱۴۰۵ میتواند گمراهکننده باشد.
---
۹. آیا نرخ فقر ایران ۳۰ درصد است یا ۳۶ درصد؟
اینجا باید میان دو مجموعه داده تمایز قائل شویم.
مرکز پژوهشهای مجلس، نرخ فقر سال ۱۴۰۲ را ۳۰.۱ درصد گزارش کرده و در گزارشهای مرتبط، نرخ فقر در چند سال اخیر در محدوده حدود ۳۰ درصد توصیف شده است.
از سوی دیگر، پس از اعلام خط فقر سال ۱۴۰۳، برخی گزارشهای تحلیلی بر اساس دادههای جدید، نرخ فقر ۱۴۰۳ را حدود ۳۶ درصد برآورد کردند.
بنابراین بهتر است به جای انتخاب مصنوعی یکی از این دو عدد بگوییم:
«آخرین تصویر داخلی نشان میدهد فقر در ایران دستکم در محدوده حدود ۳۰ درصد قرار داشته و برخی برآوردهای مبتنی بر دادههای ۱۴۰۳ آن را تا حدود ۳۶ درصد افزایشیافته ارزیابی کردهاند.»
این بیان از ادعای «۳۰ درصد قطعی در ۱۴۰۵» علمیتر است.
---
۱۰. بانک جهانی؛ سنجهای متفاوت برای اندازهگیری فقر
بانک جهانی از خطوط فقر بینالمللی استفاده میکند.
در گزارش Poverty & Equity Brief، خط ۸.۳۰ دلار در روز بر مبنای PPP سال ۲۰۲۱ برای کشورهای با درآمد متوسط رو به بالا مورد استفاده قرار گرفته است.
بر اساس این گزارش:
سال| نرخ فقر
۲۰۲۴| ۳۳.۲٪
۲۰۲۵| ۳۵.۴٪
۲۰۲۶| ۳۸.۸٪
بانک جهانی پیشبینی کرده است که در سال ۲۰۲۶ حدود سه میلیون نفر دیگر به جمعیت فقیر ایران افزوده شوند.
این عدد بسیار مهم است، اما باید با دقت تفسیر شود.
۳۸.۸ درصد، نرخ فقر با معیار بانک جهانی است؛ نه نرخ رسمی داخلی ایران.
---
۱۱. آیا ۳۸.۸ درصد یعنی حدود ۳۶ میلیون فقیر؟
اگر نرخ ۳۸.۸ درصد بانک جهانی را صرفاً برای تبدیل مقیاس درصد به تعداد جمعیت به جمعیت حدود ۹۲ میلیون نفری ایران تعمیم دهیم، بزرگی جمعیت متناظر با این نرخ در محدوده ۳۵ تا ۳۶ میلیون نفر قرار میگیرد.
اما این عدد:
آمار رسمی تعداد فقرا در ۲۲ مرداد ۱۴۰۵ نیست.
بلکه یک تبدیل تقریبی از نرخ پیشبینیشده بانک جهانی به مقیاس جمعیتی است.
بنابراین در یک مقاله علمی نباید نوشت:
««۳۶ میلیون ایرانی در ۲۲ مرداد ۱۴۰۵ فقیر هستند.»»
بلکه باید نوشت:
««اگر نرخ پیشبینیشده ۳۸.۸ درصدی بانک جهانی برای ۲۰۲۶ را به جمعیت حدود ۹۲ میلیون نفری تعمیم دهیم، جمعیت متناظر با این نرخ در محدوده ۳۵ تا ۳۶ میلیون نفر قرار میگیرد.»»
---
۱۲. چرا نرخ فقر داخلی و بانک جهانی متفاوت است؟
زیرا خط فقر آنها متفاوت است.
یک نهاد ممکن است فقر را بر اساس:
سبد حداقل نیازهای خانوار ایرانی
اندازهگیری کند.
بانک جهانی از:
خط فقر بینالمللی بر اساس PPP
استفاده میکند.
در نتیجه:
۳۰ یا ۳۶ درصد داخلی
و
۳۸.۸ درصد بانک جهانی
قابل مقایسه مستقیم نیستند.
این دو عدد، دو سؤال متفاوت را پاسخ میدهند.
---
۱۳. هزینه زندگی یک خانوار چهار نفره در ۱۴۰۵
یکی از برآوردهای منتشرشده بر اساس قیمتهای اردیبهشت ۱۴۰۵، هزینه یک سبد زندگی برای خانوار چهار نفره را حدود ۱۶۳ میلیون تومان در ماه برآورد کرده است؛ معادل حدود ۴۰.۷ میلیون تومان به ازای هر نفر.
اما این عدد را نباید بدون توضیح «خط فقر رسمی» نامید.
این رقم یک برآورد سبد هزینه زندگی است و به فروض مربوط به اقلام مصرفی و قیمتها وابسته است.
بنابراین:
۱۶۳ میلیون تومان = برآورد هزینه یک سبد زندگی چهار نفره
و نه:
۱۶۳ میلیون تومان = خط فقر رسمی کل ایران
این تفکیک باید در تمام استفادههای بعدی از این عدد حفظ شود.
---
۱۴. هرم فقر ایران در ۱۴۰۵
برای فهم بهتر وضعیت اجتماعی ایران، فقر را نباید به یک خط تبدیل کرد.
میتوان جامعه را به چهار لایه تقسیم کرد:
لایه اول: فقر مطلق
افرادی که درآمد یا مصرف آنها برای تأمین حداقل نیازهای تعریفشده کافی نیست.
لایه دوم: فقیران شاغل
افرادی که کار میکنند اما درآمد آنها برای تأمین هزینه پایه خانوار کافی نیست.
این گروه یکی از مهمترین تحولات ساختاری اقتصاد ایران است.
لایه سوم: جمعیت آسیبپذیر
افرادی که فعلاً بالای خط فقر قرار دارند، اما:
- پسانداز ناچیزی دارند؛
- بدهی دارند؛
- درآمدشان ناپایدار است؛
- در برابر یک شوک قیمتی یا بیکاری آسیبپذیرند.
لایه چهارم: طبقه متوسط در حال فرسایش
این گروه ممکن است هنوز از نظر آماری فقیر محسوب نشود، اما:
- قدرت خریدش کاهش یافته؛
- امکان خرید مسکن از بین رفته؛
- پساندازش کاهش یافته؛
- کیفیت مصرفش افت کرده؛
- توان سرمایهگذاری برای آینده کم شده است.
بحران واقعی زمانی رخ میدهد که لایه چهارم به لایه سوم و سپس لایه دوم منتقل شود.
---
۱۵. فقر شاغلان؛ شاید مهمترین تحول اجتماعی اقتصاد ایران
یکی از نکات مهم اظهارات وزیر رفاه نیز همین است: فقر شدید بیشتر با بیکاری ارتباط دارد، اما بخش بزرگی از فقیران مطلق شاغل و دارای درآمد هستند، اما درآمدشان کفاف زندگی را نمیدهد.
این مسئله مفهوم «شغل» را تغییر میدهد.
در اقتصاد سالم:
کار → درآمد → خروج از فقر
اما در اقتصاد تورمی:
کار → درآمد اسمی → تورم سریعتر → کاهش درآمد واقعی
بنابراین ممکن است فرد شاغل باقی بماند اما استاندارد زندگی او سقوط کند.
به همین دلیل، برای تحلیل فقر ایران، نرخ بیکاری به تنهایی کافی نیست.
---
۱۶. دستمزد واقعی؛ معیار مهمتر از دستمزد اسمی
برای تشخیص فقر شاغلان باید به دستمزد واقعی نگاه کرد.
فرمول ساده:
«رشد واقعی دستمزد ≈ رشد اسمی دستمزد − تورم»
بنابراین اگر دستمزد ۳۰ درصد افزایش یابد ولی قیمتها ۶۶ درصد بالا بروند، درآمد اسمی افزایش یافته اما قدرت خرید واقعی کاهش یافته است.
از همین منظر، بحران دستمزد در ایران صرفاً مسئله «کم بودن حقوق» نیست؛ مسئله اصلی سرعت از بین رفتن قدرت خرید حقوق است.
این یکی از دلایلی است که در شرایط تورمی شدید، حتی افزایش اسمی دستمزد نیز الزاماً بهبود رفاه ایجاد نمیکند.
---
۱۷. مسکن؛ موتور خاموش فقر
مسکن یکی از مهمترین کانالهای سقوط طبقه متوسط است.
خانواری که بخش بزرگی از درآمد خود را برای اجاره پرداخت میکند، در برابر افزایش قیمت خوراک و درمان ظرفیت بسیار محدودی برای تعدیل دارد.
فرایند معمول چنین است:
افزایش اجاره
↓
کاهش بودجه خوراک
↓
کاهش هزینه آموزش و تفریح
↓
تعویق درمان
↓
افزایش بدهی
↓
فروش دارایی
↓
کاهش سرمایه خانوار
در نتیجه، بحران مسکن فقط بحران مسکن نیست؛ موتور انتقال فقر بیننسلی نیز میتواند باشد.
---
۱۸. فقر روستایی و شکاف جغرافیایی
یکی از جنبههای مهم فقر ایران، توزیع جغرافیایی آن است.
بانک جهانی نیز در برآوردهای خود اشاره میکند که خانوارهای فقیر یا نزدیک به خط فقر، بهطور نامتناسب در مناطق روستایی حضور دارند و در برابر شوکهای اقتصادی آسیبپذیرترند.
این موضوع در کنار تفاوت تورم مناطق شهری و روستایی اهمیت بیشتری پیدا میکند.
بنابراین سیاست مبارزه با فقر نمیتواند صرفاً تهرانمحور یا کلانشهرمحور باشد.
---
۱۹. علتهای ساختاری بحران
فقر موجود فقط محصول افزایش قیمتها در چند ماه اخیر نیست.
پشت آن مجموعهای از عوامل ساختاری قرار دارد.
۱۹-۱. رشد پولی و ناترازیهای مالی
دادههای بانک مرکزی نشان میدهد پایه پولی و نقدینگی در پایان ۱۴۰۴ با سرعت بسیار بالایی رشد کردهاند. در بهمن ۱۴۰۴، پایه پولی حدود ۱۹۶۹ هزار میلیارد تومان و رشد دوازدهماهه آن ۵۴.۷ درصد گزارش شده بود؛ در گزارش دیگری، رشد نقدینگی در پایان ۱۴۰۴ حدود ۵۳.۳ درصد اعلام شده است.
این ارقام نشان میدهد ادعای قبلی درباره «رشد پایه پولی بالای ۳۰ درصد» نه تنها بیش از حد ساده بود، بلکه شدت واقعی رشد پولی را دستکم میگرفت.
بنابراین نسخه اصلاحشده مقاله باید به جای آن ادعا بنویسد:
««رشد بسیار بالای پایه پولی و نقدینگی در ۱۴۰۴ یکی از مهمترین متغیرهای کلان پشت فشار تورمی سال ۱۴۰۵ است.»»
البته رابطه پول و تورم مکانیکی و یکبهیک نیست و عواملی مانند سرعت گردش پول، نرخ ارز، انتظارات تورمی، کسری بودجه و محدودیت عرضه نیز مؤثرند.
---
۲۰. کسری بودجه و تأمین مالی دولت
نسبت دادن تمام کسری بودجه به «چاپ پول» نیز بیش از حد سادهسازی است.
دولت از مجموعهای از ابزارها استفاده میکند:
- انتشار اوراق؛
- استفاده از منابع صندوقها؛
- واگذاری داراییها؛
- منابع بانکی؛
- تغییر حسابهای دولت نزد بانک مرکزی؛
- و سایر روشهای تأمین مالی.
اما نکته راهبردی این است که نحوه تأمین کسری میتواند آثار پولی و تورمی متفاوتی داشته باشد.
بنابراین مسئله فقط اندازه کسری بودجه نیست؛ بلکه:
«ساختار کسری و روش تأمین آن»
اهمیت دارد.
---
۲۱. ارز چندنرخی؛ مالیات پنهان بر تولید و مصرف
چندنرخی بودن ارز میتواند:
- رانت ایجاد کند؛
- قیمت نسبی کالاها را مخدوش کند؛
- هزینه تولید را افزایش دهد؛
- امکان برنامهریزی بنگاهها را کاهش دهد؛
- و انگیزه سرمایهگذاری بلندمدت را تضعیف کند.
اما نباید هر افزایش تورمی را صرفاً به چندنرخی بودن ارز نسبت داد.
رابطه دقیقتر این است:
شوک ارزی + انتظارات تورمی + کسری مالی + رشد پول + محدودیت عرضه
میتوانند با یکدیگر بر تورم اثر بگذارند.
---
۲۲. تحریمها؛ عامل ساختاری بیرونی
تحریمها هزینه مبادله اقتصاد ایران را افزایش داده و دسترسی کشور به:
- سرمایه خارجی؛
- فناوری؛
- سیستم مالی بینالمللی؛
- درآمدهای ارزی؛
- بازارهای صادراتی
را محدود کردهاند.
اما تحلیل علمی نباید تحریم را جایگزین همه عوامل داخلی کند.
تحریم یک شوک و محدودیت بیرونی است؛ نحوه مدیریت آن نیز یک متغیر سیاستگذاری داخلی است.
بنابراین فقر ایران حاصل برهمکنش:
ساختار داخلی + سیاست اقتصادی + محدودیت خارجی
است.
---
۲۳. چرخه فقر چگونه بازتولید میشود؟
اکنون میتوان یک حلقه بازخورد را ترسیم کرد:
رشد پول و کسریهای مالی
↓
تورم
↓
کاهش قدرت خرید
↓
کاهش مصرف واقعی
↓
کاهش تقاضای مؤثر
↓
فشار بر بنگاهها
↓
کاهش سرمایهگذاری و اشتغال
↓
کاهش درآمد خانوار
↓
افزایش فقر
↓
کاهش سرمایه انسانی
↓
کاهش بهرهوری
↓
رشد اقتصادی ضعیفتر
↓
بازگشت به چرخه تورم و فقر
این همان چیزی است که میتوان آن را چرخه بازتولید فقر نامید.
---
۲۴. آیا ایران وارد «مارپیچ فقر» شده است؟
برای اعلام قطعی اینکه ایران وارد مارپیچ فقر شده، هنوز به دادههای کامل و سری زمانی فقر در سال ۱۴۰۵ نیاز داریم.
اما چند علامت هشدار همزمان وجود دارد:
- تورم نقطهای نزدیک ۸۸ درصد؛
- تورم سالانه ۶۶ درصد؛
- بیکاری ۹.۱ درصد؛
- فشار شدید بر درآمد واقعی؛
- رشد بالای پایه پولی و نقدینگی؛
- فرسایش طبقه متوسط؛
- و پیشبینی بانک جهانی برای افزایش نرخ فقر در ۲۰۲۶.
بنابراین عبارت دقیقتر:
««ایران در معرض شکلگیری یا تعمیق یک مارپیچ فقر قرار دارد.»»
است، نه اینکه بدون قید و شرط بگوییم «مارپیچ فقر قطعی شده است».
---
۲۵. چرا ممکن است مردم احساس کنند «همه فقیر شدهاند»؟
پاسخ در تفاوت میان فقر آماری و فشار معیشتی است.
فرض کنیم فردی هنوز بالاتر از خط فقر باشد.
اما اگر:
- خانه مناسب نتواند اجاره کند؛
- نتواند پسانداز کند؛
- درمان را به تعویق بیندازد؛
- خرید گوشت و لبنیات را کاهش دهد؛
- سفر و تفریح را حذف کند؛
- برای هزینههای اضطراری بدهکار شود؛
از نظر آماری ممکن است فقیر نباشد، اما از نظر رفاهی بهشدت فقیرتر شده است.
به همین دلیل، مفهوم «فرسایش طبقه متوسط» در کنار «نرخ فقر» اهمیت دارد.
---
۲۶. تصویر نهایی ایران در ۲۲ مرداد ۱۴۰۵
بر اساس دادههای موجود، میتوان تصویر زیر را ترسیم کرد:
شاخص| وضعیت
تورم ماهانه تیر ۱۴۰۵| ۳.۱٪
تورم نقطهبهنقطه| ۸۷.۹٪
تورم سالانه| ۶۶٪
بیکاری بهار ۱۴۰۵| ۹.۱٪
مشارکت اقتصادی| ۴۰.۷٪
شاخص فلاکت ترکیبی| حدود ۹۷٪
نرخ فقر داخلی سالهای اخیر| حدود ۳۰٪
برآورد برخی گزارشها برای ۱۴۰۳| حدود ۳۶٪
پیشبینی بانک جهانی برای ۲۰۲۶| ۳۸.۸٪
برآورد سبد هزینه چهار نفره در اردیبهشت ۱۴۰۵| حدود ۱۶۳ میلیون تومان
دادههای تورم رسمی از مرکز آمار ایران و دادههای فقر از منابع داخلی و بانک جهانی در این جدول از یکدیگر تفکیک شدهاند.
---
۲۷. یک نکته بسیار مهم درباره «درصد جمعیت فقیر»
اگر بخواهیم فقط یک عدد را به عنوان «نرخ فقر ایران در ۲۲ مرداد ۱۴۰۵» معرفی کنیم، مرتکب خطای آماری میشویم.
دقیقترین بیان فعلی این است:
«ایران در سالهای اخیر نرخ فقر داخلی حدود ۳۰ درصدی داشته است؛ برخی برآوردهای مبتنی بر دادههای ۱۴۰۳ این نرخ را حدود ۳۶ درصد نشان میدهند؛ و بانک جهانی در معیار متفاوت ۸.۳۰ دلار PPP، نرخ فقر ایران را برای سال ۲۰۲۶ حدود ۳۸.۸ درصد پیشبینی کرده است. هنوز نمیتوان هیچیک از این اعداد را به عنوان «سرشماری رسمی فقر در ۲۲ مرداد ۱۴۰۵» معرفی کرد.»
این جمله، به نظر من، باید مرجع اصلی مقاله باشد.
---
۲۸. پرسش راهبردی اصلی: چه کسی در حال سقوط است؟
مسئله ایران فقط این نیست که:
«چند نفر فقیرند؟»
پرسش مهمتر این است:
««چه تعداد از کسانی که امروز فقیر نیستند، در حال نزدیک شدن به خط فقر هستند؟»»
این جمعیت در آمارهای ساده کمتر دیده میشود.
اگر یک خانوار:
- خانه ملکی ندارد؛
- پسانداز ندارد؛
- بدهی دارد؛
- درآمدش فقط از یک شغل تأمین میشود؛
- و هزینه مسکن و خوراک بیش از نیمی از درآمدش را مصرف میکند،
حتی اگر امروز فقیر نباشد، در برابر یک شوک کوچک اقتصادی بسیار آسیبپذیر است.
بنابراین جمعیت در معرض فقر شاید برای سیاستگذاری حتی مهمتر از تعداد فقرا باشد.
---
۲۹. سه سناریو برای آینده فقر ایران
سناریوی اول: تثبیت
اگر تورم کاهش یابد، رشد اقتصادی مثبت شود و دستمزد واقعی بهبود یابد، بخشی از جمعیت آسیبپذیر میتواند از سقوط به فقر جلوگیری کند.
سناریوی دوم: فرسایش ادامهدار
اگر تورم بالا بماند اما اقتصاد کاملاً فرو نریزد، نتیجه احتمالاً کوچک شدن تدریجی طبقه متوسط و افزایش فقر شاغلان خواهد بود.
این سناریو از نظر اجتماعی شاید خطرناکتر از یک بحران کوتاهمدت باشد، زیرا فرسایش آن تدریجی و انباشتی است.
سناریوی سوم: شوک جدید
اگر اقتصاد با یک شوک بزرگ ارزی، مالی، تحریمی یا امنیتی مواجه شود، خط فقر میتواند بسیار سریعتر از درآمد خانوار افزایش یابد.
در این حالت:
فقر مطلق + فقر شاغلان + طبقه متوسط آسیبپذیر
همزمان رشد خواهند کرد.
---
۳۰. راه خروج چیست؟
راه خروج از چرخه فقر صرفاً افزایش یارانه نیست.
یارانه میتواند بخشی از فشار را جبران کند، اما اگر تورم ادامه داشته باشد، ارزش واقعی آن به سرعت کاهش مییابد.
راهحل پایدار به مجموعهای از سیاستها نیاز دارد:
۱. مهار تورم
بدون تثبیت پولی و مالی، هر سیاست حمایتی در نهایت بخشی از اثر خود را از دست میدهد.
۲. افزایش رشد واقعی
فقر بدون رشد پایدار و افزایش بهرهوری کاهش پایدار نخواهد یافت.
۳. حمایت هدفمند
حمایت باید بر فقرا و خانوارهای آسیبپذیر متمرکز شود، نه اینکه منابع محدود را به صورت عمومی و ناکارآمد توزیع کند.
۴. سیاست دستمزد واقعی
دستمزد باید با هزینه زندگی و تورم واقعی سنجیده شود، نه فقط با افزایش اسمی سالانه.
۵. اصلاح بازار مسکن
بدون حل بحران اجاره و مسکن، امکان تثبیت طبقه متوسط بسیار محدود است.
۶. اصلاح ساختار بودجه
کسری مزمن باید از ریشه اصلاح شود، نه اینکه هر سال به روش دیگری تأمین شود.
۷. کاهش هزینه تحریم و انزوا
بهبود روابط اقتصادی خارجی میتواند هزینه تجارت، انتقال فناوری و تأمین ارز را کاهش دهد.
---
۳۱. پنج پرسش راهبردی که هنوز پاسخ داده نشدهاند
اقتصاد ایران اکنون با پنج سؤال اساسی مواجه است:
اول: آیا میتوان تورم را بدون ایجاد رکود شدید کاهش داد؟
دوم: چگونه میتوان قدرت خرید دستمزد را احیا کرد؟
سوم: چگونه میتوان طبقه متوسط را از سقوط به فقر نجات داد؟
چهارم: چگونه میتوان کسری بودجه و رشد پول را بدون شوک اجتماعی کنترل کرد؟
پنجم: آیا اقتصاد ایران میتواند بدون افزایش سرمایهگذاری، بهرهوری و دسترسی به بازارهای جهانی از چرخه فقر خارج شود؟
پاسخ به این پرسشها مشخص میکند که ۱۴۰۵ صرفاً یک سال دشوار اقتصادی خواهد بود یا آغاز مرحلهای طولانیتر از بازآرایی اجتماعی ناشی از فقر.
---
۳۲. نتیجه نهایی
اقتصاد ایران در ۲۲ مرداد ۱۴۰۵ در نقطهای قرار گرفته که دیگر نمیتوان بحران معیشتی را فقط با یک عدد توضیح داد.
تورم نزدیک ۹۰ درصد به معنای سقوط سریع قدرت خرید است.
بیکاری ۹.۱ درصدی نشان میدهد بازار کار نیز تحت فشار است.
شاخص فلاکت ترکیبی حدود ۹۷ درصد نشاندهنده شدت کمسابقه فشار همزمان قیمت و اشتغال است.
اما مهمتر از همه، فقر در حال تبدیل شدن از یک وضعیت محدود به یک طیف اجتماعی گسترده است.
در پایین این طیف، فقیران مطلق قرار دارند.
در لایه بعدی، فقیران شاغل قرار دارند.
پس از آنها، خانوارهای آسیبپذیر قرار گرفتهاند.
و در بالاترین لایه، طبقه متوسطی قرار دارد که اگرچه هنوز فقیر محسوب نمیشود، اما قدرت خرید، پسانداز و امنیت اقتصادی آن در حال فرسایش است.
به همین دلیل، مسئله ایران در مرداد ۱۴۰۵ را بهتر است چنین تعریف کنیم:
«بحران اصلی فقط افزایش تعداد فقرا نیست؛ بلکه گسترش جمعیت در معرض فقر و فرسایش ظرفیت اقتصادی طبقه متوسط است.»
بر اساس دادههای داخلی، ایران در سالهای اخیر با نرخ فقر حدود ۳۰ درصد یا بیشتر مواجه بوده و برخی برآوردهای مبتنی بر دادههای ۱۴۰۳ آن را حدود ۳۶ درصد نشان میدهند. در معیار متفاوت بانک جهانی، نرخ فقر برای ۲۰۲۶ حدود ۳۸.۸ درصد پیشبینی شده است.
بنابراین، نزدیک شدن ایران به وضعیتی که بیش از یکسوم جمعیت آن زیر یک خط فقر بینالمللی قرار گیرند، یک هشدار جدی است؛ اما نباید آن را با آمار رسمی داخلی فقر در ۲۲ مرداد ۱۴۰۵ اشتباه گرفت.
در نهایت، مسئله اصلی اقتصاد ایران دیگر فقط «چند درصد فقیرند؟» نیست.
مسئله مهمتر این است:
«چه تعداد از ایرانیان هنوز فقیر نشدهاند، اما دیگر توان تحمل یک شوک اقتصادی بعدی را ندارند؟»
اگر پاسخ این پرسش بهطور جدی به سمت افزایش برود، آنگاه بحران فقر از یک مسئله اقتصادی به یک مسئله ساختاری درباره آینده طبقه متوسط، سرمایه انسانی و ثبات اجتماعی ایران تبدیل خواهد شد.
---
یادداشت روششناختی
این مقاله میان چهار نوع داده تفکیک قائل شده است:
۱. داده رسمی تورم و بازار کار ایران
برای تورم تیر ۱۴۰۵ از دادههای مرکز آمار و برای بیکاری از آخرین داده بازار کار بهار ۱۴۰۵ استفاده شده است.
۲. برآوردهای داخلی فقر
نرخ حدود ۳۰ درصد به گزارشها و برآوردهای مرتبط با مرکز پژوهشهای مجلس و اظهارات وزیر رفاه مربوط است؛ نرخ حدود ۳۶ درصد برای ۱۴۰۳ نیز یک برآورد مبتنی بر داده خط فقر اعلامشده در همان سال است.
۳. برآورد بانک جهانی
عدد ۳۸.۸ درصد برای ۲۰۲۶ مربوط به خط فقر ۸.۳۰ دلار در روز بر مبنای PPP سال ۲۰۲۱ است و با خط فقر داخلی قابل مقایسه مستقیم نیست.
۴. هزینه زندگی خانوار چهار نفره
عدد ۱۶۳ میلیون تومان یک برآورد سبد هزینهای برای اردیبهشت ۱۴۰۵ است و نباید به عنوان خط فقر رسمی دولت معرفی شود.
همچنین «شاخص فلاکت ۹۷ درصد» در این مقاله یک محاسبه تحلیلی از جمع تورم نقطهبهنقطه تیر ۱۴۰۵ و نرخ بیکاری بهار ۱۴۰۵ است و به دلیل تفاوت دوره زمانی دو داده، نباید به عنوان شاخص رسمی و همزمان مرداد ۱۴۰۵ معرفی شود.
---
منابع اصلی
1. مرکز آمار ایران، گزارش شاخص قیمت مصرفکننده تیر ۱۴۰۵؛ تورم ماهانه ۳.۱ درصد، نقطهبهنقطه ۸۷.۹ درصد و سالانه ۶۶ درصد.
2. مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی، گزارشهای مربوط به فقر؛ نرخ فقر ۳۰.۱ درصد در سال ۱۴۰۲ و تداوم آن در محدوده حدود ۳۰ درصد در سالهای اخیر.
3. سخنگوی دولت جمهوری اسلامی ایران، اعلام خط فقر سال ۱۴۰۳ به میزان ۶ میلیون و ۱۲۸ هزار و ۷۳۹ تومان برای هر نفر در ماه.
4. World Bank – Poverty & Equity Brief, Iran؛ نرخ فقر ۳۳.۲ درصد در ۲۰۲۴، ۳۵.۴ درصد در ۲۰۲۵ و پیشبینی ۳۸.۸ درصد در ۲۰۲۶ بر اساس خط ۸.۳۰ دلار PPP.
5. World Bank Poverty and Inequality Platform؛ دادهها و روششناسی خطوط فقر بینالمللی.
6. بانک مرکزی ایران؛ دادههای رشد پایه پولی و نقدینگی در ۱۴۰۴؛ از جمله رشد ۵۴.۷ درصدی پایه پولی در بهمن ۱۴۰۴ و گزارش رشد ۵۳.۳ درصدی نقدینگی در پایان ۱۴۰۴.
7. برآورد هزینه زندگی خانوار چهار نفره در اردیبهشت ۱۴۰۵؛ حدود ۱۶۳ میلیون تومان در ماه.
---
جمعبندی عددی نهایی
تورم نقطهای: ۸۷.۹٪
تورم سالانه: ۶۶٪
بیکاری: ۹.۱٪
شاخص فلاکت ترکیبی: حدود ۹۷٪
نرخ فقر داخلی در سالهای اخیر: حدود ۳۰٪
برآورد برخی گزارشها برای ۱۴۰۳: حدود ۳۶٪
پیشبینی بانک جهانی برای ۲۰۲۶: ۳۸.۸٪
جمعیت متناظر با ۳۸.۸٪: حدود ۳۵ تا ۳۶ میلیون نفر، صرفاً به عنوان تبدیل تقریبی نرخ به مقیاس جمعیتی
برآورد سبد هزینه خانوار چهار نفره در اردیبهشت ۱۴۰۵: حدود ۱۶۳ میلیون تومان در ماه
تاریخ مبنا: ۲۲ مرداد ۱۴۰۵ / ۱۳ اوت ۲۰۲۶