فروکاستن انسان به خور و خواب و خشم و شهوت؛ نقدی بر حیات حیوانی از منظر قرآن و عترت
نویسنده:
فوآد شعبانی
پژوهشگر حوزه علوم راهبردی
۲۲ شهریور ۱۴۰۵
مقدمه
انسان موجودی است که خداوند او را در بهترین صورت آفرید و بر بسیاری از مخلوقات برتری داد. اما این برتری ذاتی، تنها در صورتی به فعلیت می‌رسد که آدمی از مرزهای حیات حیوانی فراتر رود و به مقام بندگی و قرب الهی نائل آید. قرآن کریم و احادیث معصومین (علیهم‌السلام) به روشنی هشدار داده‌اند که اگر انسان تنها به تأمین غرائز و امیال نفسانی بسنده کند، از حیوان پست‌تر خواهد بود.»
این مقاله می‌کوشد با استناد به آیات قرآن و روایات معصومین (علیهم‌السلام)، این پرسش را پاسخ دهد که آیا انسانیت انسان در گرو فراتر رفتن از این چهار غریزه است یا خیر. برخلاف تصور رایج، قرآن و حدیث این غرائز را ذاتاً مذموم نمی‌دانند، بلکه مشکل را در بندگی این غرائز و فروکاستن هدف خلقت به آن‌ها می‌دانند.
بخش اول: خور و خواب؛ ابزار یا هدف؟
قرآن کریم در آیه ۱۲ سوره مبارکه محمد (ص)، کافران را کسانی معرفی می‌کند که تنها به بهره‌گیری از لذائذ دنیوی مشغولند و می‌فرماید: «وَالَّذِينَ كَفَرُوا يَتَمَتَّعُونَ وَيَأْكُلُونَ كَمَا تَأْكُلُ الْأَنْعَامُ وَالنَّارُ مَثْوًى لَهُمْ»؛ «و کافران از متاع دنیا بهره می‌گیرند و همانند چهارپایان می‌خورند و آتش دوزخ جایگاه آنان است.» این آیه به صراحت نشان می‌دهد که خوردن به شیوه حیوانی، یعنی فروکاستن تمام همّ و غمّ به شکم، نشانه انحطاط انسان و دوری از مقام انسانی است.
نکته مهم این است که قرآن خوردن را نکوهش نمی‌کند، بلکه همانند چهارپایان خوردن را نکوهش می‌کند. قرآن خود در آیه ۳۱ سوره اعراف می‌فرماید: «وَكُلُوا وَاشْرَبُوا وَلَا تُسْرِفُوا ۚ إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ»؛ «بخورید و بیاشامید، ولی اسراف نکنید که خداوند مسرفان را دوست نمی‌دارد.» پس خوردن و آشامیدن در حد نیاز، نه‌تنها مذموم نیست بلکه مورد تأیید است؛ مشکل آنجاست که انسان از حدّ نیاز بگذرد و به اسراف و شکم‌پرستی گرفتار شود.
در مورد خواب نیز قرآن کریم آن را یکی از نشانه‌های قدرت و تدبیر خداوند می‌داند: «وَمِنْ آيَاتِهِ مَنَامُكُم بِاللَّيْلِ وَالنَّهَارِ»؛ «و از نشانه‌های او خواب شما در شب و روز است.» پس خواب ذاتاً مذموم نیست و یکی از نیازهای ضروری انسان به شمار می‌رود.
اما پرخوابی در روایات معصومین به شدت نکوهیده شده است. امام صادق (علیه‌السلام) می‌فرماید: «خواب بسیار، از خوردن آب بسیار ناشی می‌شود و خوردن آب بسیار، از خوردن غذای بسیار ناشی می‌شود.» همچنین از امام کاظم (علیه‌السلام) نقل شده که پرخوابی و بیکاری از صفاتی است که خشم الهی را برمی‌انگیزد. پیامبر اکرم (ص) نیز نگرانی خویش را چنین بیان می‌فرمایند: «بر امت خویش بیشتر از هر چیز از شکم‌پرستی و پرخوابی و بیکارگی و بی‌ایمانی بیمناکم.»
قرآن کریم در سوره فرقان، آیه ۴۳ و ۴۴، کسانی که هوای نفس خود را معبود خویش قرار داده‌اند، به چهارپایان تشبیه کرده و حتی گمراه‌تر از آنان خوانده است: «أَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلَٰهَهُ هَوَاهُ... إِنْ هُمْ إِلَّا كَالْأَنْعَامِ ۖ بَلْ هُمْ أَضَلُّ سَبِيلًا»؛ «آیا دیدی کسی که هوای نفس خود را معبود خود گرفته است؟... آنان جز مانند چهارپایان نیستند، بلکه گمراه‌ترند.» دلیل «گمراه‌تر بودن» چیست؟ حیوان فاقد عقل و اختیار است و به حکم غریزه عمل می‌کند. اما انسان با داشتن عقل، فطرت و اختیار، اگر باز هم خود را به سطح حیوان تنزل دهد، در حقیقت علیه امکانات وجودی خویش طغیان کرده است. حیوان معذور است؛ نه انسانِ عاقلِ مختار.
بخش دوم: خشم و شهوت؛ مهار یا بندگی؟
قرآن کریم در آیه ۱۴ سوره آل‌عمران، محبت به شهوات را زینتی برای مردم می‌داند اما آن را متاع زندگی دنیا می‌شمارد و می‌فرماید: «زُيِّنَ لِلنَّاسِ حُبُّ الشَّهَوَاتِ مِنَ النِّسَاءِ وَالْبَنِينَ وَالْقَنَاطِيرِ الْمُقَنطَرَةِ مِنَ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ... ذَٰلِكَ مَتَاعُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا ۖ وَاللَّهُ عِندَهُ حُسْنُ الْمَآبِ»؛ «محبت به شهوات از زنان و فرزندان و اموال و... برای مردم آراسته شده است. اینها متاع زندگی دنیا است و بازگشت نیکو نزد خداست.» تعبیر «مَتَاعُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا» (متاع زندگی دنیا) نشان می‌دهد که این امور ابزار هستند، نه هدف. اگر ابزار، هدف شود، انسان در دام دنیاگرایی گرفتار می‌آید.
درباره خشم، امام صادق (علیه‌السلام) می‌فرماید: «الْغَضَبُ مِفْتَاحُ كُلِّ شَرٍّ»؛ «خشم، کلید هر بدی است.» منبع: الکافی، ج ۲، ص ۳۰۳. همچنین ایشان می‌فرماید: «کسی که غضب خود را نتواند کنترل کند، مالک عقل و خرد خود هم نیست.» منبع: الکافی، ج ۲، ص ۳۰۵.
در روایتی دیگر، مرد بادیه‌نشینی از پیامبر اکرم (ص) درخواست موعظه‌ای جامع کرد. حضرت فرمود: «به تو دستور می‌دهم که عصبانی نشو.» مرد سه بار درخواست خود را تکرار کرد و همین پاسخ را شنید تا اینکه گفت: «بعد از این دیگر چیزی درخواست نمی‌کنم، رسول خدا (ص) به غیر از خیر به چیزی دستور نمی‌دهد.»
امام صادق (علیه‌السلام) در روایتی می‌فرماید: «مَنْ مَلَكَ نَفْسَهُ إِذَا رَغِبَ وَ إِذَا رَهِبَ وَ إِذَا اِشْتَهَى وَ إِذَا غَضِبَ وَ إِذَا رَضِيَ وَ إِذَا سَخِطَ حَرَّمَ اللَّهُ جَسَدَهُ عَلَى النَّارِ»؛ «هر کس نفس خود را هنگام میل و ترس و شهوت و خشم و خشنودی و ناخشنودی حفظ کند، خداوند جسم او را بر آتش دوزخ حرام گرداند.» منبع: وسائل الشيعة، ج ۱۵، ص ۱۶۱، أبواب جهاد النفس، باب ۱؛ تحف العقول، باب حکمت‌های امام صادق (ع).
دقت در این حدیث: شش موقعیت ذکر شده است: رغبت، ترس، شهوت، خشم، رضا و سخط. نکته کلیدی این است که نفس باید در همه این موقعیت‌ها «مالک» باشد، نه «مملوک». یعنی انسان باید بر این غرائز حاکم باشد، نه اینکه آن‌ها بر او حاکم شوند.
امام سجاد (علیه‌السلام) در دعای هشتم صحیفه سجادیه از «إِلْحَاحِ الشَّهْوَةِ» (پافشاری شهوت) به خداوند پناه می‌برد: «اللَّهُمَّ إِنيِّ أَعُوذُ بِكَ مِنْ... إِلْحَاحِ الشَّهْوَةِ»؛ «خدایا! به تو پناه می‌برم از... پافشاری شهوت.» نکته مهم: امام از خود «شهوت» به خدا پناه نمی‌برد، بلکه از «إِلْحَاحِ» آن، یعنی پافشاری و اصرار بر آن، پناه می‌برد. شهوت در لغت به معنای میل، رغبت و درخواست دل است و از نیازهای ضروری انسان به شمار می‌رود که باید تعدیل شود، نه تعطیل. مشکل آنجاست که شهوت از حد نیاز بگذرد و به «الحاح» تبدیل شود؛ یعنی انسان دیگر بر آن حاکم نباشد، بلکه آن بر انسان حاکم شود.
بخش سوم: هدف خلقت انسان بالاتر از تأمین غرائز است
قرآن کریم در آیه ۵۶ سوره ذاریات، هدف از خلقت جن و انس را عبادت خداوند معرفی می‌کند: «وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ»؛ «و من جن و انس را نیافریدم جز برای اینکه مرا بپرستند.» این آیه بیانگر آن است که غایت آفرینش انسان، رسیدن به مقام بندگی و قرب الهی است، نه فروکاستن خود به تأمین خور و خواب و شهوات.
حضرت امیرالمؤمنین علی (علیه‌السلام) در این باره می‌فرماید: «فَمَن غَلَبَ عَقلُهُ شَهوَتَه فَهُوَ خَیرٌ مِنَ المَلَائِکَةِ وَ مَن غَلَبَ شَهوَتُهُ عَقلَهُ فَهُوَ شَرٌّ مِنَ البَهَائِمِ»؛ «هر کس عقل خود را بر شهوات غالب گرداند، پس او بهتر از ملائکه است، و هر کس شهوات خود را بر عقلش مسلط نماید، پس او بدتر و پست‌تر از حیوانات است.» این حدیث شریف بیانگر این حقیقت است که عقل و نفس درگیر یک تنازع و کشمکش دائمی هستند. اگر عقل غالب شود، انسان از ملائکه برتر می‌گردد و اگر شهوت غالب شود، از حیوانات پست‌تر می‌شود.
امام علی (علیه‌السلام) در حکمت ۴۷ نهج‌البلاغه می‌فرماید: «قَدْرُ الرَّجُلِ عَلَى قَدْرِ هِمَّتِهِ»؛ «ارزش هر کس به اندازه همت اوست.» همچنین در غررالحکم آمده است: «مَا رَفَعَ امْرَءًا کَهِمَّتِهِ وَ لَا وَضَعَهُ کَشَهْوَتِهِ»؛ «هیچ چیز انسان را به مانند همت او بلند مقام نمی‌کند و هیچ چیز، او را مانند شهوتش پست نمی‌سازد.»
این تقابل «همت» و «شهوت» کلید فهم بحث است. همت، نیروی درونی انسان برای رسیدن به اهداف والاست؛ شهوت، نیروی درونی برای ارضای امیال پست. هر کدام که غالب شود، مسیر زندگی انسان را تعیین می‌کند.
نتیجه‌گیری
بر اساس آنچه از قرآن کریم و احادیث معصومین (علیهم‌السلام) گذشت، انسانیت انسان در گرو حاکمیت بر چهار غریزه خور، خواب، خشم و شهوت است، نه حذف آن‌ها. قرآن خود خوردن و آشامیدن را در حد اعتدال مجاز می‌داند و خواب را از نشانه‌های الهی می‌شمارد، اما اسراف در خوردن و پرخوابی را نکوهش می‌کند. همچنین خشم را کلید هر بدی معرفی می‌کند و شهوت را تا حدی که از مرز اعتدال نگذرد، از نیازهای ضروری انسان می‌داند.
کسی که تمام وجودش را وقف تأمین این امیال کند و هدف خلقت را به آن‌ها فروکاسته، از حیوان پست‌تر خواهد بود، چنانکه قرآن کریم کافران را به چهارپایان تشبیه کرده و حتی گمراه‌تر از آنان خوانده است. در مقابل، کسی که نفس خود را کنترل کند و همت خویش را به سوی کمالات معنوی سوق دهد، به مقام بندگی و قرب الهی نائل می‌شود و خداوند جسم او را بر آتش دوزخ حرام می‌گرداند.
پس سزاوار است که آدمی از خواب غفلت بیدار شود و بداند که «تمام بودنی» که در خور و خواب و خشم و شهوت خلاصه شود، نکبت‌بار و مذموم است و انسان را از مقام والای خویش ساقط می‌کند. همان‌گونه که امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) فرمود: «هیچ چیز انسان را مانند شهوتش پست نمی‌سازد.»
---
فهرست منابع
1. قرآن کریم، سوره محمد (ص)، آیه ۱۲.
2. قرآن کریم، سوره اعراف، آیه ۳۱.
3. قرآن کریم، سوره روم، آیه ۲۳ (آیه «وَمِنْ آيَاتِهِ مَنَامُكُم بِاللَّيْلِ وَالنَّهَارِ»).
4. قرآن کریم، سوره آل‌عمران، آیه ۱۴.
5. قرآن کریم، سوره فرقان، آیات ۴۳ و ۴۴.
6. قرآن کریم، سوره ذاریات، آیه ۵۶.
7. نهج‌البلاغه، حکمت ۴۷: «قَدْرُ الرَّجُلِ عَلَى قَدْرِ هِمَّتِهِ».
8. غررالحکم: «مَا رَفَعَ امْرَءًا کَهِمَّتِهِ وَ لَا وَضَعَهُ کَشَهْوَتِهِ».
9. الکافی، ج ۲، ص ۳۰۳: «الْغَضَبُ مِفْتَاحُ كُلِّ شَرٍّ» (امام صادق علیه‌السلام).
10. الکافی، ج ۲، ص ۳۰۵: «کسی که غضب خود را نتواند کنترل کند، مالک عقل و خرد خود هم نیست» (امام صادق علیه‌السلام).
11. وسائل الشيعة، ج ۱۵، ص ۱۶۱، أبواب جهاد النفس، باب ۱، ح ۱-۳ (شیخ حرّ العاملی).
12. تحف العقول، باب حکمت‌های امام صادق (علیه‌السلام) (ابن شعبه حرانی).
13. صحیفه سجادیه، دعای هشتم: «اللَّهُمَّ إِنيِّ أَعُوذُ بِكَ مِنْ... إِلْحَاحِ الشَّهْوَةِ».
14. حدیث امام صادق (علیه‌السلام) درباره پرخوابی و ارتباط آن با پرخوری: «خواب بسیار، از خوردن آب بسیار ناشی می‌شود و خوردن آب بسیار، از خوردن غذای بسیار ناشی می‌شود» (منبع: پایگاه حوزه، مقاله «پر خوابی و عوامل مؤثر آن»).
15. حدیث پیامبر اکرم (ص) درباره بیم از امت: «بر امت خویش بیشتر از هر چیز از شکم‌پرستی و پرخوابی و بیکارگی و بی‌ایمانی بیمناکم» (منبع: پایگاه حوزه، مقاله «پر خوابی و عوامل مؤثر آن»).
16. حدیث امام علی (علیه‌السلام) درباره غلبه عقل و شهوت: «فَمَن غَلَبَ عَقلُهُ شَهوَتَه فَهُوَ خَیرٌ مِنَ المَلَائِکَةِ وَ مَن غَلَبَ شَهوَتُهُ عَقلَهُ فَهُوَ شَرٌّ مِنَ البَهَائِمِ» (منبع: شبکه العالم، نقل از احادیث).
17. روایت پیامبر اکرم (ص) درباره توصیه به خشمگین نشدن (منبع: الکافی، ج ۲، ص ۳۰۳؛ نقل از پایگاه اهل بیت).
