
عدالت آموزشی با کنکور چگونه در ایران به فنا رفت
نویسنده:
فوآد شعبانی
پژوهشگر حوزه علوم راهبردی
۱۱ مهرماه ۱۴۰۵
تهران/ایران
کنکور سراسری در ایران، که روزگاری بهعنوان «عادلانهترین بیعدالتی آموزشی» شناخته میشد، امروز به یکی از مظاهر بارز نابرابری ساختاری در نظام آموزشی کشور تبدیل شده است. آمار منتشرشده از کنکور ۱۴۰۵ نشان میدهد تهران با ۲۱ رتبه از ۴۰ رتبه برتر، سهم ۵۲.۵ درصدی را به خود اختصاص داده، در حالی که هیچ یک از شهرهای مناطق محروم در این فهرست حضور ندارند.
۱. تصویری از نابرابری در آمار
بررسی توزیع جغرافیایی ۴۰ رتبه برتر کنکور ۱۴۰۵ در پنج گروه آزمایشی نشان میدهد استان تهران با ۲۱ رتبه رکورددار است و پس از آن مازندران با چهار رتبه در جایگاه دوم قرار دارد. استانهای قم، همدان، آذربایجان شرقی و یزد هرکدام با دو رتبه در ردههای بعدی هستند و رتبههای برتر این پنج گروه تنها از ۱۳ استان کشور به دست آمده است. سهم تهران در برخی گروهها حتی چشمگیرتر است؛ در گروه هنر تمام پنج رتبه برتر به داوطلبان تهرانی اختصاص یافته و در گروه زبانهای خارجی چهار نفر از پنج رتبه برتر از تهران هستند. در گروه علوم انسانی نیز تهران ۶۰ درصد رتبههای برتر را در اختیار دارد. در مقابل، هیچ یک از شهرهای مناطق کمبرخوردار در فهرست رتبههای برتر حضور ندارند.
۲. سمپاد؛ عصارهای که عدالت را به چالش میکشد
آمار مدارس نیز تصویر نابرابری را عمیقتر میکند. بر اساس دادههای منتشرشده، ۷۸ درصد رتبههای برتر کنکور در اختیار دانشآموزان مدارس سمپاد (استعدادهای درخشان)، ۱۰ درصد در مدارس غیرانتفاعی و ۸ درصد در مدارس نمونه دولتی بوده است. مدارس دولتی عادی هیچ سهمی از میان ۳۷ رتبه اول کنکور نداشتهاند. در گروه علوم تجربی، ۹۰ درصد رتبههای برتر از مدارس سمپاد و ۱۰ درصد از مدارس نمونه دولتی بودهاند و حتی یک نفر هم از مدارس غیرسمپادی در میان نفرات برتر حضور نداشته است. این آمار نشاندهنده رشد ۴ درصدی سهم مدارس سمپاد نسبت به سال گذشته است; در آزمون سال قبل، ۷۳ درصد نفرات برتر از مدارس سمپاد بودند که این رقم امسال به ۷۸ درصد رسیده است.
رئیس کمیسیون آموزش مجلس، این تمرکز را «طبیعی» میداند، چراکه به گفته او دانشآموزان سمپاد «از فیلترها و آزمونهای متعددی عبور کرده و با بهرهمندی از بهترین امکانات و کیفیت آموزشی بالاتر، توانستهاند جایگاه برتری در کنکور کسب کنند». اما همین منطق، دقیقاً همان چیزی است که عدالت آموزشی را به چالش میکشد: وقتی نخبگان در مدارس خاص جمع میشوند و بهترین امکانات به آنها اختصاص مییابد، طبیعی است که عملکرد بهتری داشته باشند — اما این «طبیعی بودن» خود محصول یک ساختار ناعادلانه است.
۳. اقتصاد؛ دست نامرئی که سرنوشت کنکور را تعیین میکند
یکی از مهمترین عوامل نابرابری، وضعیت اقتصادی خانوادههاست. بر اساس گزارش دادههای صندوق رفاه دانشجویان، سهم سه دهک پایین درآمدی از میان بیش از ۵۰۰ هزار دانشجوی دانشگاههای دولتی تنها ۵.۶ درصد (معادل ۲۵ هزار و ۹۸۶ نفر) است، در حالی که دهکهای هشتم تا دهم ۶۲ درصد این جمعیت را تشکیل میدهند. بررسی درصد دهکهای مختلف از کل شرکتکنندگان در آزمون سراسری ۱۴۰۲ نشان میدهد در استان تهران، سهم دهک اول تنها ۱.۶ درصد بوده، در حالی که این میزان در دهک دهم به ۱۷.۵ درصد رسیده است. این در حالی است که در استان محرومی مانند سیستان و بلوچستان، ۱۹.۷ درصد از شرکتکنندگان از دهک اول بودهاند و سهم دهک دهم تنها ۴.۷ درصد اعلام شده است.
یک جامعهشناس اقتصادی در این باره میگوید: «نابرابری در ورود به دانشگاه نتیجه زنجیرهای از تفاوتهای آموزشی و اقتصادی است که از سالهای پیش از کنکور آغاز میشود». خانوادههای برخوردارتر امکان استفاده از مدارس باکیفیتتر، کلاسهای تقویتی و کنکور، معلمان خصوصی، آزمونهای آزمایشی و مشاوره تحصیلی را دارند، در حالی که بسیاری از دانشآموزان طبقات پایینتر ناچارند تنها به امکانات مدرسه خود متکی باشند. همان کنکوری که قرار بود میدان رقابت برابر باشد، در عمل به عرصهای تبدیل شده که در آن «درآمد خانوار به تدریج به نوعی سرمایه آموزشی تبدیل میشود».
۴. تمرکز جغرافایی؛ شکاف مرکز و حاشیه
استانهای تهران، اصفهان، البرز، خراسان رضوی و یزد بهعنوان نمایندگان خوشه «برخورداری بالا» از بهترین شرایط نسبی آموزشی برخوردارند و دارای بالاترین سطح امکانات و زیرساختهای آموزشی و نسبتهای مناسبتر دانشآموز به معلم و کلاس هستند. در مقابل، بسیاری از استانها از این امکانات محرومند. یک نماینده مجلس در این باره میگوید: «تهران بهعنوان شهری برخوردار، مدارس مجهز و معلمان باتجربه دارد. اما بسیاری از استانها از این امکانات محرومند. هدف ما تضعیف تهران نیست، بلکه تقویت سایر نقاط کشور است».
پدیده «مهاجرت تحصیلی» نیز این شکاف را تشدید میکند؛ خانوادههایی که توان مالی دارند، در سالهای پایانی دبیرستان فرزندان خود را از شهرهای کوچک به تهران یا سایر کلانشهرها منتقل میکنند تا از امکانات آموزشی بهتر بهرهمند شوند. این چرخه، هر ساله سهم پایتخت را از رتبههای برتر تثبیت میکند و شهرهای کوچک را از سرمایه انسانی خود محروم میسازد.
۵. تربیت سایه؛ وقتی آموزش رسمی عقب میماند
گسترش «تربیت سایه» — کلاسهای خصوصی، مؤسسات کنکور و آموزشهای خارج از مدرسه — یکی دیگر از عوامل کلیدی نابرابری است. پژوهشی که با روش پدیدارشناسی و مصاحبه با ۱۵ نفر از رتبههای برتر کنکور انجام شده، نشان میدهد هرچند استفاده از این کلاسها احتمال موفقیت در آزمونهای چندگزینهای را افزایش میدهد، اما «به شکلگیری و تشدید نابرابری اجتماعی انجامیده است». این پژوهش چهار مضمون اصلی را شناسایی کرده است: افت سواد دانشآموختگان، نخبههای کمدرآمد، تضعیف تربیت رسمی و نابرابری اجتماعی. به عبارت دیگر، ترویج بیمارگونه کلاسهای کنکور، زمینه را برای ناکارآمدتر شدن آموزشوپرورش رسمی فراهم کرده و در نتیجه، استعدادهای بسیاری که به دلایل مادی، اجتماعی و فرهنگی توانایی استفاده از این آموزشها را ندارند، نادیده گرفته میشوند.
۶. سیاستهایی که خود بخشی از مسئله شدند
پارادوکس تلخ ماجرا اینجاست که برخی سیاستهای اصلاحی خود به تشدید نابرابری انجامیدهاند. یکی از اعضای کمیسیون آموزش مجلس درباره تأثیر قطعی معدل در کنکور میگوید: «تأثیر قطعی معدل در کنکور، نه تنها عدالت آموزشی را تقویت نمیکند، بلکه آن را عمیقتر به چالش میکشد»، چراکه نمره ۲۰ در مدرسهای که «همهچیز در خدمت تولید معدل بالا طراحی شده» با نمره ۲۰ در مدرسهای در منطقه محروم قابل مقایسه نیست. همچنین عضو کمیسیون آموزش مجلس با انتقاد از سهم اندک مدارس دولتی در میان برترینهای کنکور، تأکید میکند: «ضعف زیرساختها، توزیع ناعادلانه معلمان و تمرکز بر تستزنی، عدالت آموزشی و جنسیتی را تهدید میکند».
جمعبندی
عدالت آموزشی در ایران با کنکور به فنا رفت، نه به این دلیل که کنکور ذاتاً ناعادلانه است، بلکه به این دلیل که کنکور نابرابریهایی را که در طول ۱۲ سال تحصیل انباشته شدهاند، به نتایج متفاوت در پذیرش دانشگاه تبدیل میکند. زمانی که ۷۸ درصد رتبههای برتر از مدارس سمپاد میآیند، زمانی که سه دهک پایین جامعه تنها ۵.۶ درصد از دانشجویان دانشگاههای دولتی را تشکیل میدهند و زمانی که تهران بیش از نیمی از رتبههای برتر را در اختیار دارد، سخن گفتن از «عدالت آموزشی» در کنکور بیش از یک طنز تلخ نیست.
راهحل، حذف کنکور نیست؛ تقویت مدارس دولتی عادی، توزیع عادلانه معلمان کارآمد و اختصاص اعتبارات ویژه به مناطق محروم است. همانطور که رئیس کمیسیون آموزش مجلس تأکید کرده: «اگر مدارس دولتی تقویت نشوند، عدالت آموزشی در کشور تحقق نخواهد یافت». تا آن روز، کنکور همچنان آینهای خواهد بود که نابرابریهای جامعه را در قالب فهرست رتبههای برتر بازتاب میدهد — فهرستی که در آن، نام شهرهای محروم غایب است.