
نویسنده :
فوآد شعبانی
(پژوهشگر و مولف مترجم علوم راهبردی)
چگونه «صلح سرد» ایران و آمریکا میتواند احتمال وقوع جنگی فراگیر را کاهش دهد؟
جهان در دهه سوم قرن بیستویکم وارد مرحلهای از رقابت قدرتها شده است که بسیاری از تحلیلگران آن را با دوران جنگ سرد مقایسه میکنند. جنگ اوکراین، رقابت راهبردی ایالات متحده و چین، بحرانهای مکرر خاورمیانه، افزایش رقابتهای سایبری، گسترش تحریمهای اقتصادی و شتاب گرفتن رقابت بر سر فناوریهای پیشرفته، همگی نشان میدهند که نظام بینالملل در حال تجربه یک دوره گذار است.
در چنین شرایطی، این پرسش بیش از هر زمان دیگری اهمیت یافته است: آیا جهان به سمت یک جنگ گسترده حرکت میکند یا به سوی الگویی جدید از «رقابت مدیریتشده»؟
یکی از پاسخهای قابل تأمل به این پرسش در کتاب «تابستان داغ؛ معماری تعادل بحران در ایران» اثر فوآد شعبانی (تهران، ۲۰۲۶) ارائه شده است. نویسنده در این اثر، چارچوبی نظری با سه مفهوم «مرگ پول»، «تابستان داغ» و «صلح سرد» پیشنهاد میکند و استدلال میکند که این سه روند، سه ضلع یک تحول بزرگ در نظم جهانی هستند.
مرگ پول؛ آغاز دگرگونی اقتصاد جهانی
در این چارچوب، «مرگ پول» به معنای حذف پول یا فروپاشی فوری دلار نیست، بلکه به فرسایش تدریجی نظم پولی پس از جنگ جهانی دوم اشاره دارد؛ نظمی که بر نقش مسلط دلار، بازارهای مالی غرب و شبکههای پرداخت بینالمللی استوار بوده است.
در سالهای اخیر، روندهایی مانند افزایش استفاده از ارزهای محلی در تجارت دوجانبه، توسعه ارزهای دیجیتال بانکهای مرکزی، گسترش سامانههای پرداخت جایگزین و تلاش برخی کشورها برای کاهش وابستگی به دلار، نشان میدهد که معماری مالی جهان در حال تغییر است. با این حال، بیشتر نهادهای اقتصادی بینالمللی همچنان دلار را مهمترین ارز ذخیره و مبادله جهانی میدانند و از گذار تدریجی، نه ناگهانی، سخن میگویند.

تابستان داغ؛ مرحله گذار ژئوپلیتیکی
در نظریه کتاب، «تابستان داغ» صرفاً یک دوره افزایش تنش نظامی نیست، بلکه مرحلهای است که بحرانهای امنیتی، اقتصادی، فناورانه و اجتماعی همزمان تشدید میشوند و دولتها را وادار به بازتعریف راهبردهای خود میکنند.
در این نگاه، خاورمیانه یکی از مهمترین میدانهای این تحول است؛ زیرا امنیت انرژی، رقابت قدرتهای بزرگ، مسیرهای تجاری و فناوریهای نوین همگی در این منطقه به یکدیگر گره خوردهاند.
صلح سرد؛ پایان جنگ یا مدیریت رقابت؟
مهمترین مفهوم کتاب، «صلح سرد» است.
بر اساس این چارچوب تحلیلی، هیچیک از بازیگران اصلی نظام بینالملل، از جمله ایران، آمریکا، چین، روسیه و قدرتهای اروپایی، منفعتی در یک جنگ فراگیر ندارند؛ زیرا هزینههای اقتصادی، انسانی، فناورانه و سیاسی چنین جنگی بسیار فراتر از منافع احتمالی آن خواهد بود.
بنابراین، رقابت بهتدریج از میدان جنگ مستقیم به حوزههایی مانند اقتصاد، فناوری، اطلاعات، فضای سایبری، دیپلماسی، تحریمها و رقابتهای منطقهای منتقل میشود.
در این معنا، «صلح سرد» به معنای دوستی یا حل اختلافات نیست، بلکه به معنای ایجاد نوعی بازدارندگی متقابل است که احتمال جنگ مستقیم را کاهش میدهد.
آیا شواهد امروز با این نظریه همخوانی دارد؟
تحولات چند سال اخیر تا حدی با این چارچوب قابل مقایسه است. قدرتهای بزرگ، با وجود رقابت شدید، عمدتاً تلاش کردهاند از رویارویی مستقیم نظامی با یکدیگر اجتناب کنند. ابزارهای اصلی رقابت، بیش از گذشته شامل تحریمهای اقتصادی، جنگ سایبری، رقابت فناورانه، عملیات اطلاعاتی، فشارهای دیپلماتیک و جنگهای نیابتی بوده است.
این روند به خودی خود اثباتکننده نظریه «صلح سرد» نیست، اما با برخی مؤلفههای آن همخوانی دارد و نشان میدهد که مدیریت بحران، دستکم در بسیاری از موارد، بر جنگ مستقیم ترجیح داده شده است.
ایران و آمریکا؛ از تقابل تا بازدارندگی؟
روابط ایران و آمریکا همچنان با اختلافات عمیقی در حوزه هستهای، امنیت منطقهای، تحریمها و مسائل ژئوپلیتیکی همراه است.
با این حال، تجربه سالهای اخیر نیز نشان داده است که حتی در دورههای افزایش تنش، دو طرف در بسیاری از موارد تلاش کردهاند از گسترش بحران به یک جنگ تمامعیار جلوگیری کنند.
اگر چنین الگویی در آینده نیز ادامه یابد، پیامدهای آن میتواند فراتر از روابط دوجانبه باشد؛ از جمله کاهش ریسک اختلال در بازار انرژی، افزایش امنیت مسیرهای دریایی، کاهش احتمال درگیر شدن سایر قدرتها و فراهم شدن فضای بیشتر برای مدیریت بحران.
موانع تحقق صلح سرد
البته تحقق چنین الگویی با موانع مهمی روبهرو است:
- اختلاف بر سر برنامه هستهای ایران.
- رقابتهای منطقهای و امنیتی.
- حضور بازیگران غیردولتی.
- خطر خطاهای محاسباتی.
- تغییرات سیاسی در داخل کشورهای درگیر.
به همین دلیل، «صلح سرد» را نباید یک نتیجه قطعی دانست، بلکه باید آن را یکی از سناریوهای محتمل در برابر سناریوهای دیگر تلقی کرد.
کتاب «تابستان داغ؛ معماری تعادل بحران در ایران»، «صلح سرد» را نه بهعنوان پایان اختلافات، بلکه بهعنوان الگویی برای مدیریت رقابتهای جهانی معرفی میکند.
شواهد موجود در حوزه اقتصاد، انرژی، فناوری و امنیت بینالملل با برخی از مؤلفههای این چارچوب تحلیلی همخوانی دارد، اما این شواهد بهتنهایی اثباتکننده نظریه نیستند. از این رو، «صلح سرد» را باید یک مدل تحلیلی دانست که میتواند به فهم بهتر روندهای نوظهور در روابط بینالملل کمک کند.
اگر جهان در سالهای آینده بتواند رقابت میان قدرتهای بزرگ را در چارچوب بازدارندگی، گفتوگو و مدیریت بحران حفظ کند، احتمال گسترش بحرانهای منطقهای به جنگی فراگیر کاهش خواهد یافت. در چنین شرایطی، «صلح سرد» نه نشانه پایان رقابت، بلکه نشانه بلوغ راهبردی نظام بینالملل در مهار پیامدهای ویرانگر جنگ خواهد بود.
منابع
- Schelling, Thomas C. The Strategy of Conflict. Harvard University Press, 1960.
- Waltz, Kenneth N. Theory of International Politics. Addison-Wesley, 1979.
- Gaddis, John Lewis. The Cold War: A New History. Penguin Books, 2005.
- شعبانی، فوآد. تابستان داغ؛ معماری تعادل بحران. در ایران. تهران. ۲۰۲۶
- صندوق بینالمللی پول (IMF)، گزارشهای «چشمانداز اقتصاد جهانی».
- آژانس بینالمللی انرژی (IEA)، گزارشهای ماهانه بازار نفت.
- گزارشهای پژوهشی اندیشکده RAND درباره امنیت خاورمیانه و رقابت قدرتهای بزرگ.
- اسناد و بیانیههای رسمی منتشرشده از سوی جمهوری اسلامی ایران، ایالات متحده و نهادهای
، ۲۰۲۶.منطقه.