
شهر هوشمند، شهر امنتر؟
تبیین مشروط امنیت شهری در پارادایم هوشمند و آزمون تطبیقی آن در ۹ کلانشهر جهان، اکتبر ۲۰۲۶
نویسنده: فوآد شعبانی
پژوهشگر حوزه علوم راهبردی
۴ اکتبر ۲۰۲۶
---
چکیده
آیا شهری که هوشمندتر است، الزاماً شهری امنتر نیز هست؟
پاسخ این مقاله منفی است؛ اما این نفی به معنای رد نقش فناوری در امنیت شهری نیست. مسئله اصلی، رابطه میان ظرفیت فناورانه، کیفیت حکمرانی، تابآوری، امنیت سایبری و اعتماد عمومی است.
شهر هوشمند را نباید صرفاً شهری دانست که دوربین بیشتر، حسگر بیشتر، داده بیشتر یا الگوریتمهای پیچیدهتری دارد. شهر هوشمند، در معنای راهبردی، شهری است که بتواند داده و فناوری را برای حل مسائل واقعی، افزایش کیفیت خدمات، کاهش ریسک و ارتقای ظرفیت تصمیمگیری به کار گیرد.
از این منظر، فناوری یک ضریب قدرت است؛ اما ضریب قدرت میتواند هم امنیت را افزایش دهد و هم آسیبپذیری ایجاد کند.
این مقاله چهار لایه اصلی امنیت هوشمند شهری را بررسی میکند:
1. پیشگیری دادهمحور؛
2. کشف و واکنش بلادرنگ؛
3. تابآوری سایبری و امنیت زیرساختهای حیاتی؛
4. تابآوری در برابر بحرانها و بلایا.
در کنار این چهار لایه، دو متغیر میانجی اهمیت اساسی دارند: ظرفیت حکمرانی و اعتماد عمومی.
بر این اساس، یک شهر ممکن است از نظر فناوری بسیار پیشرفته باشد، اما در صورت ضعف حکمرانی، تمرکز بیش از حد داده، نظارت افراطی، خطای الگوریتمی یا وابستگی شدید به زیرساخت دیجیتال، به جای امنیت بیشتر، با شکل جدیدی از آسیبپذیری مواجه شود.
برای آزمون این چارچوب، وضعیت ۹ کلانشهر جهان ــ زوریخ، لندن، دبی، سنگاپور، سئول، پکن، نیویورک، پاریس و مسکو ــ بررسی میشود.
شاخص Smart City Index مؤسسه IMD در این مقاله بهعنوان شاخص امنیت شهری استفاده نمیشود؛ بلکه بهعنوان یکی از دادههای مربوط به ظرفیت ساختاری و فناورانه شهرها مورد استفاده قرار میگیرد.[1][2]
نتیجه اصلی مقاله این است:
شهر هوشمند لزوماً شهر امنتر نیست؛ اما شهر هوشمندِ برخوردار از حکمرانی مؤثر، تابآوری، امنیت سایبری و اعتماد عمومی، ظرفیت بیشتری برای تبدیل فناوری به امنیت دارد.
---
۱. مقدمه: مسئله واقعاً چیست؟
در دو دهه گذشته، مفهوم «شهر هوشمند» از یک ایده فناورانه به یکی از مهمترین پارادایمهای حکمرانی شهری تبدیل شده است.
دوربینهای هوشمند، اینترنت اشیا، شبکههای حسگر، هوش مصنوعی، دوقلوهای دیجیتال، تحلیل کلانداده، سامانههای حملونقل هوشمند، مراکز عملیات شهری و زیرساختهای ابری، اکنون بخشی از معماری شهرهای بزرگ جهان هستند.
اما یک سؤال اساسی کمتر از خود فناوری پرسیده شده است:
آیا هوشمندتر شدن شهر الزاماً به معنای امنتر شدن آن است؟
در نگاه نخست، پاسخ باید مثبت باشد.
اگر یک شهر بتواند وقوع یک حادثه را سریعتر تشخیص دهد، مسیر آمبولانس را بهینه کند، آتشسوزی را زودتر شناسایی کند، الگوهای غیرعادی ترافیکی را کشف کند، حملات سایبری را سریعتر تشخیص دهد و منابع پلیس و امداد را دقیقتر تخصیص دهد، انتظار میرود امنیت افزایش یابد.
اما مسئله در همینجا پایان نمییابد.
هرچه شهر دیجیتالیتر میشود، وابستگی آن نیز به شبکهها، مراکز داده، نرمافزارها، ارتباطات و سامانههای کنترل افزایش مییابد.
هرچه شهر بیشتر دیده میشود، امکان نظارت بیشتر نیز ایجاد میشود.
هرچه تصمیمگیری بیشتر به الگوریتمها واگذار شود، خطر خطای الگوریتمی و سوگیری نیز افزایش مییابد.
و هرچه زیرساختهای بیشتری به یکدیگر متصل شوند، یک اختلال واحد میتواند پیامدهایی زنجیرهای ایجاد کند.
از همینجا میتوان به مفهوم اصلی این مقاله رسید:
پارادوکس امنیت هوشمند
هرچه ظرفیت دیجیتال شهر برای مشاهده، پیشبینی و کنترل بیشتر شود، ظرفیت آن برای ایجاد نظارت، وابستگی و آسیبپذیری نیز میتواند افزایش یابد.
بنابراین رابطه میان هوشمندی و امنیت، رابطهای خطی نیست.
---
۲. شهر هوشمند چیست؟
شهر هوشمند را نمیتوان صرفاً با تعداد فناوریهای مورد استفاده تعریف کرد.
وجود هزاران دوربین، میلیونها حسگر یا یک مرکز داده بزرگ بهتنهایی یک شهر را هوشمند نمیکند.
در تعریف راهبردی، شهر هوشمند شهری است که بتواند:
- داده تولید کند؛
- داده را به اطلاعات تبدیل کند؛
- اطلاعات را در تصمیمگیری به کار گیرد؛
- تصمیم را به اقدام تبدیل کند؛
- و از نتیجه اقدام برای بهبود تصمیم بعدی استفاده کند.
بنابراین هوشمندی را میتوان یک چرخه یادگیری نهادی ـ فناورانه دانست:
داده → تحلیل → تصمیم → اقدام → بازخورد → یادگیری
اما همین چرخه یک سؤال مهم ایجاد میکند:
چه کسی داده را کنترل میکند؟
چه کسی الگوریتم را طراحی میکند؟
چه کسی تصمیم نهایی را میگیرد؟
چه کسی مسئول خطا است؟
و مهمتر از همه:
آیا شهروند میتواند در برابر تصمیم یک سامانه هوشمند اعتراض کند؟
پاسخ به این پرسشها، مرز میان «شهر هوشمند» و «شهر دیجیتالِ صرفاً کنترلگر» را مشخص میکند.
---
۳. امنیت شهری در عصر هوشمند
امنیت شهری نیز دیگر صرفاً به معنای کاهش جرم خیابانی نیست.
در شهر قرن بیستویکم، امنیت حداقل چهار بعد دارد:
۳.۱. امنیت فیزیکی
شامل:
- پیشگیری از جرم؛
- واکنش سریع به حوادث؛
- امنیت حملونقل؛
- مدیریت تجمعات و بحرانها؛
- حفاظت از شهروندان.
۳.۲. امنیت سایبری
شامل حفاظت از:
- شبکههای شهری؛
- مراکز داده؛
- سامانههای حملونقل؛
- شبکه برق و آب؛
- بیمارستانها؛
- سامانههای ارتباطی؛
- سامانههای پرداخت و خدمات عمومی.
۳.۳. تابآوری شهری
امنیت فقط جلوگیری از حادثه نیست.
یک شهر امن باید بتواند در صورت وقوع حادثه:
ادامه دهد، بازیابی کند و دوباره سازمان یابد.
زلزله، سیل، گرمای شدید، آتشسوزی گسترده، قطع برق، حمله سایبری یا اختلال در زنجیره تأمین، همگی آزمون تابآوری شهری هستند.
۳.۴. امنیت اجتماعی و روانی
شهروند باید احساس کند که:
- در شهر دیده میشود؛ اما دائماً تحت مراقبت نیست؛
- خدمات دریافت میکند؛ اما استقلال او از بین نمیرود؛
- تصمیمها سریع هستند؛ اما غیرقابل اعتراض نیستند؛
- فناوری در خدمت اوست؛ نه اینکه او در خدمت فناوری قرار گرفته باشد.
بنابراین امنیت واقعی فقط «نبود تهدید» نیست.
امنیت، ترکیبی از حفاظت، تداوم، اعتماد و مشروعیت است.
---
۴. چهار لایه امنیت هوشمند
۴.۱. پیشگیری دادهمحور
یکی از مهمترین کاربردهای هوش مصنوعی در امنیت شهری، تحلیل داده برای شناسایی مناطق و زمانهای دارای ریسک بالاتر است.
اما یک تمایز مهم باید رعایت شود.
الگوریتم لزوماً «جرم آینده را پیشبینی نمیکند».
در بسیاری از کاربردها، آنچه الگوریتم انجام میدهد، برآورد احتمال وقوع یک نوع رویداد در یک مکان یا بازه زمانی و کمک به تخصیص منابع است.
این تفاوت بسیار مهم است.
زیرا اگر برآورد ریسک بهعنوان «حقیقت قطعی» تلقی شود، خود الگوریتم میتواند چرخهای خودتقویتکننده ایجاد کند:
منطقه پرریسک تشخیص داده میشود → نیرو بیشتر اعزام میشود → رویدادهای بیشتری ثبت میشود → داده بیشتری تولید میشود → الگوریتم منطقه را پرریسکتر ارزیابی میکند.
در نتیجه، فناوری ممکن است به جای کشف واقعیت، بخشی از واقعیت مورد اندازهگیری خود را تولید کند.
بنابراین استفاده از تحلیل پیشبینانه نیازمند:
- اعتبارسنجی مستقل؛
- بررسی سوگیری؛
- نظارت انسانی؛
- شفافیت روششناختی؛
- و امکان بازبینی تصمیمهاست.
---
۵. سئول و مسئله پیشگیری هوشمند
سئول یکی از نمونههای مهم استفاده از داده و هوش مصنوعی در مدیریت شهری است.
دولت شهری سئول در سال ۲۰۲۵ اعلام کرد که مدل «S-Map Crime-Prone Area Predictive Model» را برای شناسایی عوامل آسیبپذیری جرم در شبکهای از سلولهای ۱۰۰ متری به کار میگیرد. این مدل دادههایی مانند جرائم گذشته، تردد عابران، روشنایی معابر، کاربری ساختمانها و تراکم دوربینها را تحلیل میکند و نتایج آن با دادههای واقعی جرم مقایسه میشود.[3]
مزیت چنین سامانههایی فقط در افزایش داده نیست.
مزیت اصلی در تبدیل داده به تصمیم مکانی و زمانی است.
اما همین مدل یک خطر نیز دارد:
اگر داده سوگیری داشته باشد، هوشمندی فقط سوگیری را سریعتر و گستردهتر میکند.
بنابراین سئول نمونه مناسبی برای نشان دادن یک نکته مهم است:
فناوری میتواند ظرفیت پیشگیری را افزایش دهد؛ اما کیفیت داده و سازوکار حکمرانی تعیین میکند که این ظرفیت به امنیت تبدیل شود یا به خطای سیستماتیک.
---
۶. کشف بلادرنگ و واکنش سریع
دومین لایه امنیت هوشمند، کاهش زمان میان وقوع حادثه و واکنش به آن است.
در یک شهر سنتی ممکن است زنجیره زیر وجود داشته باشد:
وقوع حادثه → گزارش شهروند → دریافت اطلاعات → تأیید → تصمیم → اعزام نیرو
در یک شهر هوشمند، این زنجیره میتواند کوتاهتر شود:
وقوع حادثه → کشف خودکار → تحلیل → هشدار → تصمیم → واکنش
اما یک نکته مهم وجود دارد.
هوش مصنوعی «حادثه را درک نمیکند» به معنای انسانی کلمه.
سیستم، الگوهای از پیش تعریفشده یا آموختهشده را در داده شناسایی و طبقهبندی میکند.
بنابراین خطای مثبت کاذب و منفی کاذب همچنان وجود دارد.
به همین دلیل، امنیت بلادرنگ نباید صرفاً به سرعت وابسته باشد.
سرعت بدون اعتبارسنجی میتواند خطرناک باشد.
---
۷. امنیت سایبری؛ نقطهای که شهر هوشمند میتواند آسیبپذیرتر شود
یکی از مهمترین تفاوتهای شهر سنتی و شهر هوشمند این است که در شهر هوشمند، بخشهای بیشتری از زندگی شهری به یکدیگر متصل هستند.
این اتصال مزیت بزرگی ایجاد میکند.
اما همزمان یک سطح حمله بزرگتر نیز به وجود میآورد.
اگر شبکه حملونقل، انرژی، آب، بیمارستانها، ارتباطات و خدمات شهری به زیرساختهای دیجیتال وابسته باشند، یک حمله سایبری موفق ممکن است از یک اختلال محدود به یک بحران شهری تبدیل شود.
اینجاست که مفهوم تابآوری سایبری اهمیت پیدا میکند.
چارچوب Zero Trust مؤسسه ملی استانداردها و فناوری ایالات متحده، NIST SP 800-207، بر این اصل استوار است که نباید صرفاً بر اساس موقعیت شبکه یا مالکیت یک دارایی، اعتماد ضمنی ایجاد شود و احراز هویت و مجوزدهی باید پیش از دسترسی به منابع انجام گیرد.[4]
در شهر هوشمند، این اصل اهمیت مضاعف دارد.
زیرا امنیت دیگر فقط حفاظت از یک رایانه نیست.
موضوع، حفاظت از یک اکوسیستم سایبر ـ فیزیکی است.
---
۸. تابآوری؛ حلقهای که اغلب فراموش میشود
شهر هوشمند اگر نتواند در زمان بحران به فعالیت خود ادامه دهد، صرفاً یک شهر دیجیتال است.
هوشمندی باید با تابآوری همراه باشد.
یک شهر تابآور باید بتواند در برابر:
- بلایای طبیعی؛
- تغییرات اقلیمی؛
- قطع برق؛
- اختلال ارتباطی؛
- حملات سایبری؛
- بحرانهای بهداشتی؛
- و اختلال در زنجیره تأمین
به فعالیت خود ادامه دهد.
در اینجا یک اصل مهم مطرح میشود:
امنیت فقط توان جلوگیری از شکست نیست؛ توان ادامه فعالیت پس از شکست نیز هست.
---
۹. نیمه تاریک شهر هوشمند
هوشمندی شهری یک وجه تاریک نیز دارد.
هر فناوری که بتواند شهروند را بهتر ببیند، میتواند امکان نظارت بیشتر را نیز فراهم کند.
هر سامانهای که بتواند رفتار را تحلیل کند، میتواند برای کنترل رفتار نیز استفاده شود.
هر پایگاه دادهای که بتواند خدمات را شخصیسازی کند، در صورت سوءاستفاده میتواند حریم خصوصی را تهدید کند.
در نتیجه، یک پرسش بنیادی مطرح میشود:
چه مقدار نظارت برای ایجاد امنیت ضروری است؟
پاسخ را نمیتوان «هرچه بیشتر، بهتر» دانست.
امنیت پایدار به حداقلی از مداخله نیاز دارد که بتوان از آن دفاع حقوقی، اخلاقی و نهادی کرد.
از اینجا میتوان یک اصل سیاستی پیشنهاد کرد:
حداقل مداخله ضروری برای حداکثر امنیت قابل دفاع
یعنی هر ابزار نظارتی باید:
- هدف مشخص داشته باشد؛
- ضرورت آن قابل توضیح باشد؛
- دامنه آن محدود باشد؛
- مدت نگهداری داده مشخص باشد؛
- امکان ممیزی وجود داشته باشد؛
- و در برابر سوءاستفاده، سازوکار پاسخگویی وجود داشته باشد.
---
۱۰. اعتماد عمومی؛ متغیر پنهان امنیت
ممکن است یک شهر از نظر فناوری بسیار پیشرفته باشد.
اما اگر شهروندان به سامانههای آن اعتماد نداشته باشند، بخشی از ظرفیت امنیتی شهر از بین میرود.
این مسئله فقط یک فرض نظری نیست.
IMD در گزارش Smart City Index 2026 نیز بر ارتباط میان عملکرد بالای شهرها، حکمرانی، شفافیت و اعتماد شهروندان تأکید کرده و اعلام کرده است که در نمونه ۱۴۸ شهری این سال، مؤلفههای مربوط به ساختارها در بسیاری از موارد نسبت به فناوری رابطه منسجمتری با عملکرد کلی شهرهای هوشمند داشتهاند.[2]
بنابراین:
اعتماد عمومی یک متغیر نرم نیست؛ بخشی از زیرساخت امنیت است.
امنیت بدون مشروعیت، امنیت ناقص است.
---
۱۱. شاخص IMD و یک هشدار روششناختی
شاخص Smart City Index مؤسسه IMD در سال ۲۰۲۶، ۱۴۸ شهر را در یک رتبهبندی جهانی بررسی کرده است.[1][2]
در رتبهبندی ۲۰۲۶:
- زوریخ رتبه ۱؛
- لندن رتبه ۴؛
- دبی رتبه ۶؛
- سنگاپور رتبه ۹؛
- سئول رتبه ۱۲؛
- پکن رتبه ۱۶؛
- نیویورک رتبه ۴۵؛
- و پاریس رتبه ۷۱
را به دست آوردهاند.[1]
اما استفاده از این شاخص باید با احتیاط انجام شود.
IMD شاخص امنیت شهری نیست.
این شاخص ظرفیتهای ساختاری و فناورانه شهرها و تجربه شهروندان از عملکرد آنها را بررسی میکند.
بنابراین اگر شهری در رتبه بالاتری قرار گیرد، نمیتوان از این موضوع نتیجه گرفت که آن شهر الزاماً امنتر است.
در این مقاله، IMD صرفاً بهعنوان یکی از شاخصهای سنجش ظرفیت ساختاری و فناورانه مورد استفاده قرار میگیرد.
مسئله اصلی مقاله، بررسی این است که این ظرفیت چگونه با:
- حکمرانی؛
- امنیت سایبری؛
- تابآوری؛
- و اعتماد عمومی
ترکیب میشود.
---
۱۲. چرا این ۹ شهر؟
برای آزمون چارچوب مقاله، ۹ شهر انتخاب شدهاند:
زوریخ، لندن، دبی، سنگاپور، سئول، پکن، نیویورک، پاریس و مسکو.
این انتخاب صرفاً بر اساس رتبهبندی هوشمندی نیست.
هدف، مقایسه مدلهای متفاوت حکمرانی و دیجیتالیشدن شهری است.
این ۹ شهر تقریباً طیفی از مدلهای زیر را پوشش میدهند:
- حکمرانی ساختارمحور؛
- فناوریمحور؛
- حکمرانی متمرکز؛
- حکمرانی چندلایه؛
- و مدلهای ترکیبی.
نکته مهم این است که مسکو در رتبهبندی IMD 2026 حضور ندارد.
بنابراین برای مسکو رتبه ساختگی ارائه نمیشود و این شهر صرفاً بهصورت مطالعه موردی خارج از نمونه IMD بررسی میشود.
---
۱۳. زوریخ؛ زمانی که ساختار از فناوری مهمتر میشود
زوریخ در رتبه نخست Smart City Index 2026 قرار گرفته است.[1]
اهمیت زوریخ برای این مقاله صرفاً رتبه نخست آن نیست.
زوریخ نمونهای از شهری است که توسعه دیجیتال را درون ساختار برنامهریزی شهری و زیرساخت اطلاعات مکانی دنبال میکند.
شورای شهر زوریخ در سال ۲۰۲۴ راهبرد GIS Stadt Zürich 2035 را تصویب کرد که بر توسعه دوقلوی دیجیتال، دسترسی پایدار به دادههای جغرافیایی و استفاده از فناوریهای جدید در حوزه اطلاعات مکانی تمرکز دارد.[5]
این موضوع نشان میدهد که هوشمندی الزاماً به معنای افزودن فناوریهای منفرد نیست.
فناوری باید در ساختار برنامهریزی و حکمرانی جای گیرد.
از این منظر، زوریخ نمونهای از امنیت ساختارمحور است.
---
۱۴. لندن؛ فناوری بالا در برابر پیچیدگی نهادی
لندن یکی از پیچیدهترین محیطهای شهری جهان است.
این شهر مجموعهای از:
- حملونقل؛
- خدمات شهری؛
- پلیس؛
- نهادهای محلی؛
- شبکههای ارتباطی؛
- زیرساختهای حیاتی؛
- و سامانههای خصوصی
را در خود جای داده است.
راهبرد تابآوری لندن نیز بر توانایی شهر برای مواجهه با اختلالات، همکاری میان نهادها و استفاده از رویکردهای دادهمحور برای افزایش تابآوری تأکید میکند.[6]
اما یک نمونه واقعی نشان داد که حتی سامانههای پیشرفته شهری از اختلال سایبری مصون نیستند.
Transport for London در سپتامبر ۲۰۲۴ یک حادثه سایبری را شناسایی کرد که باعث دسترسی غیرمجاز به برخی دادههای مشتریان و اختلال در برخی خدمات آنلاین شد.[7]
درس لندن روشن است:
در شهرهای بسیار پیچیده، امنیت فقط به امنیت تکسامانهها وابسته نیست؛ به توان هماهنگسازی و تابآوری مجموعه سامانهها نیز وابسته است.
---
۱۵. دبی؛ هوشمندی یکپارچه و خطر تمرکز
دبی یکی از نمونههای شاخص شهرهایی است که فناوری را در مدیریت شهری به شکل گسترده ادغام کرده است.
در ژوئیه ۲۰۲۶، پلتفرم Digital Twin دبی بهعنوان یکی از پروژههای مهم تحول دیجیتال شهری معرفی شد و هدف آن استفاده از فناوری و داده برای برنامهریزی شهری، تصمیمگیری و افزایش آمادگی آینده شهر عنوان شد.[8]
مزیت چنین مدلی، سرعت تصمیمگیری و یکپارچگی است.
اما یک خطر راهبردی نیز وجود دارد:
هرچه سیستم یکپارچهتر شود، اهمیت نقاط مرکزی آن بیشتر میشود.
اگر بخش بزرگی از تصمیمگیری شهری در تعداد محدودی از زیرساختهای دیجیتال متمرکز شود، اختلال در آن نقاط میتواند پیامد گستردهتری ایجاد کند.
بنابراین مدل دبی نمونهای از هوشمندی یکپارچه است که باید همزمان با تابآوری و سازوکارهای پاسخگویی مورد ارزیابی قرار گیرد.
---
۱۶. سنگاپور؛ ظرفیت بالا و همترازی نهادی
سنگاپور یکی از مهمترین نمونههای ترکیب فناوری، حکمرانی و امنیت سایبری است.
این کشور در Smart City Index 2026 رتبه نهم و در دو مؤلفه ساختار و فناوری نیز رتبهبندی بسیار بالایی دریافت کرده است.[1]
اما اهمیت سنگاپور فقط در فناوری نیست.
قانون امنیت سایبری این کشور چارچوبی برای نظارت و حفاظت از زیرساختهای اطلاعاتی حیاتی ایجاد کرده و بخشهایی مانند انرژی، آب، بانکداری، سلامت، حملونقل، ارتباطات، امنیت و خدمات اضطراری را در بر میگیرد.[9]
خود برنامه Smart Nation سنگاپور نیز امنیت و تابآوری زیرساخت دیجیتال را یکی از پایههای اصلی اعتماد به دولت دیجیتال معرفی میکند.[10]
این وضعیت نشان میدهد که فناوری هنگامی بیشترین ظرفیت امنیتی را ایجاد میکند که با چارچوب حقوقی و نهادی متناسب همراه باشد.
اما این مدل نیز بدون خطر نیست.
وابستگی شدید به زیرساخت دیجیتال میتواند نوع جدیدی از ریسک ایجاد کند:
ریسک سیستماتیک ناشی از وابستگی.
---
۱۷. سئول؛ فناوری جلوتر از ساختار؟
سئول از نظر استفاده از داده، هوش مصنوعی و زیرساختهای دیجیتال یکی از پیشرفتهترین شهرهای جهان است.
در شاخص IMD 2026، سئول رتبه ۱۲ و بالاترین درجه فناوری یعنی AAA را در ستون Technologies دریافت کرده است.[1]
اما همین وضعیت، یک پرسش مهم ایجاد میکند:
آیا ظرفیت حکمرانی همیشه با سرعت فناوری رشد میکند؟
سامانه S-Map نشان میدهد که فناوری میتواند برای تخصیص منابع امنیتی بهصورت بسیار دقیق مورد استفاده قرار گیرد.[3]
اما هرچه تصمیم بیشتر دادهمحور شود، ضرورت اعتبارسنجی، شفافیت و نظارت انسانی نیز افزایش مییابد.
سئول بنابراین نمونهای از فناوریمحوری پیشرفته است که نیازمند حکمرانی متناسب با سطح فناوری است.
---
۱۸. پکن؛ قدرت داده و تمرکز تصمیم
پکن نمونه متفاوتی ارائه میکند.
گزارش دولت شهری پکن در سال ۲۰۲۶، توسعه شهر دیجیتال و هوشمند، زیرساختهای داده، مراکز داده و استفاده آزمایشی از مدلهای بزرگ هوش مصنوعی در خدمات دولتی و حکمرانی شهری را از اهداف خود اعلام کرده است.[11]
مزیت چنین مدلی روشن است:
- سرعت تصمیمگیری؛
- هماهنگی بالا؛
- ظرفیت واکنش گسترده؛
- امکان مدیریت یکپارچه زیرساختها.
اما پرسش اصلی جای دیگری است:
چه کسی بر تصمیم الگوریتمی نظارت میکند؟
هرچه تصمیمگیری متمرکزتر شود، سرعت افزایش مییابد؛ اما اهمیت سازوکارهای پاسخگویی نیز بیشتر میشود.
پکن بنابراین نمونهای از هوشمندی همراه با تمرکز بالای داده و تصمیم است.
---
۱۹. نیویورک؛ امنیت در شهر فوقپیچیده
نیویورک با مسئلهای متفاوت روبهرو است.
مسئله این شهر کمبود فناوری نیست.
مسئله اصلی، پیچیدگی شبکهای از زیرساختها، سازمانها و خدمات است.
فرمان اجرایی شماره ۲۲ شهردار نیویورک در سپتامبر ۲۰۲۶ بر تداوم خدمات حیاتی، از جمله امنیت عمومی، سلامت، حملونقل، آب، آموزش، خدمات اجتماعی و ارتباطات حیاتی، در برابر اختلالات تأکید کرد و بر هماهنگی میان سازمانهای شهری در این زمینه تأکید گذاشت.[12]
همچنین طرحی در شورای شهر نیویورک در سال ۲۰۲۶، ایجاد برنامه واکنش اضطراری برای حوادث مرتبط با مدلهای هوش مصنوعی را در ارتباط با Cyber Command و مدیریت اضطراری شهر پیشنهاد کرده است.[13]
این روند نشان میدهد که مفهوم امنیت شهری در نیویورک در حال حرکت از «امنیت سامانه» به سمت امنیت و تداوم کل اکوسیستم شهری است.
---
۲۰. پاریس؛ هوشمندی همراه با حکمرانی داده و تابآوری
پاریس در سالهای اخیر به سمت ترکیب داده، هوش مصنوعی، دادههای باز، مدیریت شهری و سیاستهای تابآوری حرکت کرده است.
شهرداری پاریس در ارزیابی رسمی خود از وضعیت هوش مصنوعی در شهر، بر شفافیت، مشارکت شهروندی، کیفیت داده، ناشناسسازی، قابلیت پرسشگری و امکان بازبینی مدلهای الگوریتمی تأکید کرده است.[14]
شهرداری همچنین در راهبرد دیجیتال مسئولانه خود بر کاهش وابستگی به ارائهدهندگان خصوصی، قابلیت بازگشت و دسترسی به دادههای عمومی تأکید کرده است.[15]
این موضوع برای امنیت شهری بسیار مهم است.
زیرا تابآوری دیجیتال فقط به دفاع در برابر حمله سایبری محدود نمیشود.
قابلیت جایگزینی، قابلیت بازگشت و کاهش وابستگی نیز بخشی از تابآوری هستند.
پاریس بنابراین نمونهای از مدلی است که امنیت هوشمند را با حکمرانی داده و مشروعیت اجتماعی پیوند میدهد.
---
۲۱. مسکو؛ مطالعهای خارج از رتبهبندی
مسکو در شاخص IMD 2026 رتبهبندی نشده است.
بنابراین مقایسه عددی آن با سایر شهرهای نمونه از نظر روششناختی معتبر نیست.
با این حال، توسعه Digital Twin Moscow نمونهای مهم برای مطالعه مدلهای متمرکز هوشمندی شهری است.
مرکز تحلیل شهر مسکو اعلام کرده است که دوقلوی دیجیتال شهر یک نسخه سهبعدی از پایتخت روسیه است که ساختمانها، سازهها و شبکههای مهندسی و حملونقل را در یک محیط دیجیتال نمایش میدهد و برای برنامهریزی و تصمیمگیری مدیریتی مورد استفاده قرار میگیرد.[16]
این مدل نمونهای از ادغام داده، تصویرسازی شهری و تصمیمگیری مدیریتی است.
اما همان پرسش بنیادی همچنان باقی است:
چه مقدار تمرکز برای افزایش امنیت مفید است و از چه نقطهای به آسیبپذیری نهادی تبدیل میشود؟
---
۲۲. مقایسه تطبیقی ۹ شهر
شهر| رتبه IMD 2026| ظرفیت فناوری| ظرفیت ساختاری| معماری امنیتی غالب| ریسک غالب
زوریخ| ۱| بالا| بسیار بالا| حکمرانی و تابآوری| وابستگی دیجیتال
لندن| ۴| بسیار بالا| بالا| تابآوری و امنیت سایبری| پیچیدگی نهادی
دبی| ۶| بالا| بالا| عملیات یکپارچه و سایبری| تمرکز و نظارت
سنگاپور| ۹| بسیار بالا| بسیار بالا| زیرساخت و امنیت سایبری| وابستگی سیستماتیک
سئول| ۱۲| بسیار بالا| بالا| هوش مصنوعی و داده| خطای الگوریتمی
پکن| ۱۶| بالا| بالا| مدیریت یکپارچه| تمرکز داده و تصمیم
نیویورک| ۴۵| بالا| بالا| تداوم خدمات و سایبری| پیچیدگی زیرساختی
پاریس| ۷۱| بالا| بالا| داده، AI و تابآوری| شکاف اجرا در مقیاس بزرگ
مسکو| —| بالا| متمرکز| Digital Twin و مدیریت داده| تمرکز نهادی
تذکر روششناختی: ستونهای «ظرفیت فناوری»، «ظرفیت ساختاری»، «معماری امنیتی غالب» و «ریسک غالب» در این جدول رتبهبندی رسمی امنیت شهری نیستند؛ بلکه کدگذاری تحلیلی نویسنده بر اساس شواهد و اسناد بررسیشدهاند. رتبههای IMD فقط برای شهرهایی درج شدهاند که در گزارش ۲۰۲۶ این مؤسسه حضور دارند.[1]
---
۲۳. نتیجه اول: فناوری بیشتر، امنیت بیشتر نیست
اگر تنها فناوری را افزایش دهیم، در مرحله نخست امنیت افزایش مییابد.
اما پس از یک نقطه، مسئله تغییر میکند.
میتوان این رابطه را بهصورت مفهومی چنین نشان داد:
فناوری ↑ → ظرفیت امنیتی ↑
اما پس از افزایش شدید وابستگی:
فناوری ↑ → وابستگی ↑ → سطح حمله ↑ → ریسک سیستماتیک ↑
بنابراین رابطه خطی نیست.
---
۲۴. آستانه آسیبپذیری هوشمند
میتوان این مفهوم را «آستانه هوشمندی ـ آسیبپذیری» نامید.
در مرحله اول:
مرحله اول
فناوری افزایش مییابد و امنیت نیز افزایش مییابد.
در مرحله دوم:
مرحله دوم
فناوری افزایش مییابد، امنیت افزایش مییابد، اما وابستگی نیز افزایش پیدا میکند.
در مرحله سوم:
مرحله سوم
اگر حکمرانی، تابآوری و امنیت سایبری همپای فناوری رشد نکنند، افزایش فناوری میتواند به افزایش آسیبپذیری منجر شود.
به بیان ساده:
هوشمندی بدون تابآوری میتواند یک شهر بسیار کارآمد اما بسیار شکننده ایجاد کند.
---
۲۵. مدل مفهومی امنیت هوشمند
برای تبدیل این بحث به یک چارچوب تحلیلی میتوان پنج متغیر اصلی را در نظر گرفت:
- T = ظرفیت فناورانه
- G = ظرفیت حکمرانی
- C = تابآوری سایبری
- R = تابآوری شهری
- P = اعتماد و مشروعیت عمومی
در نتیجه:
ISA = f(T, G, C, R, P)
که در این مقاله با عنوان:
Intelligent Security Alignment
یا همترازی امنیت هوشمند
تعریف میشود.
این مدل در مرحله فعلی یک مدل مفهومی و تحلیلی است، نه یک شاخص تجربی نهایی.
اما یک نکته مهم را نشان میدهد:
امنیت هوشمند تابع فناوری بهتنهایی نیست.
اگر T بسیار بالا باشد اما G، C یا R پایین باشد، نتیجه الزاماً امنیت بالاتر نیست.
به همین دلیل:
فناوری قوی + حکمرانی ضعیف = امنیت تضمینشده نیست.
و:
فناوری قوی + حکمرانی قوی + تابآوری قوی = ظرفیت بالاتر برای امنیت.
---
۲۶. چهار الگوی اصلی شهر هوشمند
مطالعه ۹ شهر نشان میدهد که میتوان چهار الگوی اصلی را از یکدیگر تفکیک کرد.
الگوی اول: ساختارمحور
نمونه برجسته:
زوریخ
در این مدل، فناوری در خدمت ساختار نهادی قرار میگیرد.
الگوی دوم: فناوریمحور
نمونه برجسته:
سئول
در این مدل، فناوری و داده نقش بسیار مهمی دارند و مسئله اصلی، همگامسازی حکمرانی با سرعت فناوری است.
الگوی سوم: یکپارچه و متمرکز
نمونهها:
دبی، پکن و مسکو
مزیت این مدل، سرعت و هماهنگی است.
ریسک آن، تمرکز داده، تصمیم و زیرساخت است.
الگوی چهارم: چندلایه و پیچیده
نمونهها:
لندن، نیویورک و پاریس
در این مدل، مشکل اصلی معمولاً کمبود فناوری نیست.
مشکل، هماهنگی میان مجموعه بزرگی از بازیگران، زیرساختها و سازمانهاست.
---
۲۷. سنگاپور؛ یک حالت ویژه
سنگاپور را نمیتوان کاملاً در یکی از این چهار گروه قرار داد.
زیرا این شهر نمونهای از ترکیب:
ظرفیت فناوری بالا + ظرفیت حکمرانی بالا + امنیت سایبری نهادینهشده
است.
به همین دلیل، سنگاپور اهمیت نظری ویژهای دارد.
این شهر نشان میدهد که مسئله اصلی «چه مقدار فناوری» نیست.
مسئله این است که:
چه مقدار ظرفیت نهادی برای کنترل فناوری وجود دارد؟
---
۲۸. اصل «حق توقف»
هرچه هوش مصنوعی از مرحله تحلیل به مرحله اقدام نزدیکتر شود، یک پرسش جدید شکل میگیرد.
اگر سامانهای بتواند:
- یک تهدید را شناسایی کند؛
- تصمیم بگیرد؛
- و مستقیماً اقدام کند،
چه کسی حق دارد آن را متوقف کند؟
این پرسش در آینده شهرهای هوشمند اهمیت بیشتری پیدا خواهد کرد.
یک سامانه امنیتی هوشمند باید حداقل سه قابلیت داشته باشد:
1. قابلیت ممیزی
2. قابلیت توقف
3. قابلیت بازگشت به وضعیت ایمن
به بیان دیگر:
هر سامانه هوشمندی که میتواند بر امنیت، آزادی یا زیرساخت حیاتی اثر بگذارد، باید قابل ممیزی، قابل توقف و قابل بازگشت باشد.
---
۲۹. از «انسان در حلقه» به «انسان در معماری»
در گذشته، مسئله اصلی این بود که انسان در تصمیمگیری حضور داشته باشد.
اما در شهرهای آینده این کافی نیست.
انسان باید در معماری تصمیم حضور داشته باشد.
یعنی سیستم باید از ابتدا برای:
- نظارت انسانی؛
- اعتراض؛
- بازبینی؛
- توقف؛
- و مسئولیتپذیری
طراحی شود.
مدل آینده نباید چنین باشد:
انسان → سیستم → تصمیم
بلکه باید به سمت معماری پیچیدهتری حرکت کند:
انسان → سیستم → تحلیل → تصمیم → اقدام → بازبینی انسانی → یادگیری
این تفاوت، یکی از مهمترین خطوط مرزی میان «شهر هوشمند» و «شهر خودکار» خواهد بود.
---
۳۰. آینده امنیت شهری؛ از دوربین به معماری
در دهه آینده، رقابت شهرها فقط بر سر تعداد دوربینها، حسگرها یا مدلهای هوش مصنوعی نخواهد بود.
رقابت اصلی بر سر معماری خواهد بود.
شهری موفقتر خواهد بود که بتواند:
- داده را جمعآوری کند؛
- بدون سوءاستفاده از آن استفاده کند؛
- تصمیم را سریع اتخاذ کند؛
- خطا را تشخیص دهد؛
- سیستم را متوقف کند؛
- خدمات را در زمان بحران ادامه دهد؛
- و اعتماد شهروندان را حفظ کند.
این همان جایی است که مفهوم «امنیت هوشمند» از «نظارت هوشمند» جدا میشود.
---
۳۱. بحث نهایی: آیا شهر هوشمند، شهر امنتر است؟
پاسخ این مقاله چنین است:
نه بهصورت خودکار.
شهر هوشمند ظرفیت بیشتری برای امنیت دارد؛ اما همین ظرفیت میتواند به ظرفیت بیشتری برای نظارت، وابستگی و آسیبپذیری نیز تبدیل شود.
بنابراین باید میان سه مرحله تمایز گذاشت.
مرحله اول
فناوری → افزایش ظرفیت امنیتی
مرحله دوم
فناوری → افزایش امنیت + افزایش وابستگی
مرحله سوم
فناوری بدون حکمرانی و تابآوری → افزایش آسیبپذیری سیستماتیک
در نتیجه، سؤال درست دیگر این نیست که:
«کدام شهر هوشمندتر است؟»
بلکه سؤال مهمتر این است:
کدام شهر بهتر میتواند هوشمندی خود را به امنیت تبدیل کند؟
---
۳۲. نتیجهگیری
شهر آینده شهری نیست که فقط بیشتر ببیند.
شهری است که بهتر ببیند.
شهری نیست که فقط سریعتر تصمیم بگیرد.
شهری است که بتواند تصمیم خود را توضیح دهد.
شهری نیست که فقط بیشتر داده جمع کند.
شهری است که بداند چه دادهای را چرا جمع میکند و چه زمانی باید آن را حذف کند.
شهری نیست که فقط الگوریتمهای بیشتری داشته باشد.
شهری است که بداند چه زمانی نباید به الگوریتم اعتماد کند.
از مقایسه زوریخ، لندن، دبی، سنگاپور، سئول، پکن، نیویورک، پاریس و مسکو میتوان یک نتیجه کلی استخراج کرد:
هوشمندی، امنیت نیست؛ هوشمندی ظرفیت تولید امنیت است.
اما این ظرفیت تنها زمانی بالفعل میشود که فناوری با حکمرانی، تابآوری، امنیت سایبری و اعتماد عمومی همتراز شود.
بنابراین میتوان گزاره اصلی مقاله را در یک عبارت خلاصه کرد:
Smart ≠ Safe
اما:
Smart + Governed + Resilient + Trusted = Safer
یا به فارسی:
هوشمند بودن به معنای امن بودن نیست؛
اما هوشمندیِ برخوردار از حکمرانی، تابآوری و اعتماد، ظرفیت بیشتری برای ایجاد امنیت دارد.
در نهایت، امنیت آینده شهری را تعداد دوربینها تعیین نمیکند.
حتی تعداد الگوریتمها نیز تعیین نمیکند.
آنچه تعیینکننده است، کیفیت رابطه میان فناوری، نهاد و شهروند است.
شهر هوشمند زمانی شهر امنتر است که هوشمندی در خدمت حکمرانی قرار گیرد؛ نه اینکه حکمرانی در خدمت هوشمندی قرار گیرد.
و شاید بنیادیترین پرسش شهر هوشمند آینده همین باشد:
چه کسی هوشمندی شهر را کنترل میکند، در برابر آن پاسخگوست و در صورت خطا میتواند آن را متوقف کند؟
پاسخ به همین سؤال تعیین خواهد کرد که شهر آینده، یک شهر هوشمند و امن خواهد بود یا فقط یک شهر هوشمند و بسیار قابلکنترل.
آینده امنیت شهری، آینده هوشمندی قابلاعتماد، قابلکنترل و قابلبازگشت است.
---
منابع
[1] IMD World Competitiveness Center. Smart City Index 2026: Results. IMD, March 2026. گزارش رتبهبندی ۱۴۸ شهر و امتیازات Structures و Technologies.
[2] IMD World Competitiveness Center. Transparency and Public Trust Are Key to Urban Success, IMD Smart City Index 2026 Finds. March 2026. تحلیل روششناختی و یافتههای مربوط به نقش ساختار، حکمرانی، شفافیت و اعتماد عمومی.
[3] Seoul Metropolitan Government. Seoul to Eliminate Blind Spots in Crime Prevention with S-Map Model, Combining AI and 3D Spatial Information. Seoul Metropolitan Government, October 2025.
[4] Rose, Scott W.; Borchert, Oliver; Mitchell, Stuart; Connelly, Sean. Zero Trust Architecture. NIST Special Publication 800-207. National Institute of Standards and Technology, 2020.
[5] Stadt Zürich. Strategie GIS Stadt Zürich 2035. City of Zurich, 2024. راهبرد توسعه اطلاعات مکانی، دوقلوی دیجیتال و زیرساخت داده شهری.
[6] Greater London Authority. London City Resilience Strategy. London City Hall. راهبرد تابآوری شهری لندن و مدیریت اختلالات، تغییرات اقلیمی و حکمرانی دادهمحور.
[7] Transport for London. Commissioner's Report – October 2024. گزارش رسمی حادثه سایبری سپتامبر ۲۰۲۴ و پیامدهای آن بر برخی خدمات دیجیتال و دادههای مشتریان.
[8] Dubai Government / Dubai Municipality. Hamdan bin Mohammed Witnesses Launch of Dubai Digital Twin Platform. 2 July 2026.
[9] Cyber Security Agency of Singapore. Cybersecurity Act. Government of Singapore. چارچوب قانونی امنیت سایبری و حفاظت از زیرساختهای اطلاعاتی حیاتی.
[10] Smart Nation Singapore. A Smart Nation That We Can Trust. Government of Singapore. چارچوب اعتماد، امنیت و تابآوری زیرساخت دیجیتال.
[11] Beijing Municipal Government. Report on the Work of the Government 2026. Government of Beijing. بخش مربوط به توسعه شهر دیجیتال و هوشمند، زیرساخت داده و استفاده از مدلهای هوش مصنوعی در حکمرانی شهری.
[12] Office of the Mayor of New York City. Executive Order No. 22: Safeguarding New York City’s Essential Services. 4 September 2026.
[13] New York City Council. Legislation File T2026-2606. 2026. پیشنهاد ایجاد برنامه واکنش اضطراری برای حوادث مرتبط با مدلهای هوش مصنوعی و نقش Cyber Command.
[14] Ville de Paris. Intelligence artificielle à Paris : où en est-on ? 28 April 2026. سند رسمی درباره حکمرانی، شفافیت، کیفیت داده، سوگیری الگوریتمی و مشارکت شهروندی در استفاده شهری از هوش مصنوعی.
[15] Ville de Paris. Stratégie numérique responsable : Paris défend un numérique plus sobre, plus démocratique et plus inclusif. 2026. راهبرد دیجیتال مسئولانه، شفافیت، مشارکت، نرمافزارهای آزاد، قابلیت بازگشت و کاهش وابستگی دیجیتال.
[16] Moscow Analytical Center. Moscow Achievements: Which Projects of the Russian Capital Have Been Recognized with International Awards. سند رسمی درباره Digital Twin of the City of Moscow و کاربرد آن در برنامهریزی و تصمیمگیری شهری.
---
یادداشت روششناختی
این مقاله میان داده، استنباط و مدل مفهومی تفکیک قائل میشود.
رتبههای IMD دادههای گزارش رسمی ۲۰۲۶ هستند. اطلاعات مربوط به سامانههای شهری از اسناد رسمی شهرها و دولتهای مربوطه گرفته شدهاند. اما مفاهیمی مانند «آستانه هوشمندی ـ آسیبپذیری» و ISA یا همترازی امنیت هوشمند چارچوبهای تحلیلی پیشنهادی این مقالهاند و نباید بهعنوان شاخصهای تجربی تثبیتشده یا روابط علّی اثباتشده تلقی شوند.
بنابراین ادعای مقاله این نیست که یک شهر مشخص «قطعاً امنتر» از شهر دیگر است؛ بلکه استدلال میکند که ظرفیت فناورانه، بدون حکمرانی، تابآوری و اعتماد، معیار کافی برای سنجش امنیت شهری نیست.