نویسنده: فوآد شعبانی
پژوهشگر حوزه علوم راهبردی
۶ اکتبر ۲۰۲۶ برابر با ۱۴ مهرماه ۱۴۰۵
پس از بیش از ۵۵ ماه از آغاز تهاجم تمام‌عیار روسیه به اوکراین، جنگ بیش از آنکه یک رقابت برای تصرف سریع سرزمین باشد، به رقابتی بر سر ظرفیت بازسازی، تولید، تأمین مالی، نیروی انسانی و تحمل سیاسی تبدیل شده است. روسیه همچنان از مزیت‌های مهمی در مقیاس صنعتی، منابع انسانی، تولید پهپاد و توان حملات دوربرد برخوردار است؛ اما هم‌زمان با فرسایش نیروی انسانی، فشار مالی، کاهش درآمدهای انرژی، کاهش کیفیت بخشی از نیروی رزمی و دشواری در انجام عملیات مانوری در مقیاس بزرگ مواجه است. در مقابل، اوکراین با کمبود نیروی انسانی و فشار مالی شدید روبه‌روست، اما توانایی خود را برای سازگاری فناورانه، تولید پهپاد، جنگ دوربرد و بازسازی سازمانی حفظ کرده است.
تز اصلی این مقاله آن نیست که ولادیمیر پوتین «پیروز شده» یا حتی پیروزی نظامی او قطعی است. استدلال مقاله محدودتر و در عین حال قابل‌دفاع‌تر است: مسکو در حال تلاش برای تغییر معیار سنجش جنگ است؛ از «چه کسی سریع‌تر پیشروی می‌کند؟» به «چه کسی دیرتر خسته می‌شود؟». این تغییر، به‌ویژه با توجه به ارزیابی‌های تابستان و پاییز ۲۰۲۶ مؤسسه مطالعه جنگ، از اهمیت زیادی برخوردار است. ISW معتقد است پوتین در پی تغییر نظریه پیروزی خود و تکیه بیشتر بر کارزار حملات موشکی و پهپادی دوربرد در زمستان ۲۰۲۶–۲۰۲۷ است؛ با این محاسبه که فشار بر انرژی، اقتصاد و زندگی شهری اوکراین، همراه با فشار بر حمایت غرب، می‌تواند موضع مذاکره‌ای کی‌یف را تضعیف کند.
در این معماری، ایران اهمیت دارد؛ اما نه به‌عنوان «ابزار روسیه». رابطه تهران و مسکو را باید نوعی وابستگی متقابل نامتقارن دانست. ایران در انتقال فناوری پهپادی و تجربه جنگ نامتقارن به روسیه نقش داشته و روسیه نیز بخشی از فناوری و تجربه انباشته‌شده خود را به ایران بازتاب داده است. با وجود این، جنگ خاورمیانه برای روسیه بیش از آنکه یک تضمین راهبردی باشد، یک اهرم فرصت‌طلبانه است. معاهده ۲۰ ساله ایران و روسیه همکاری امنیتی و نظامی را عمیق‌تر کرده، اما بند دفاع متقابل کلاسیک ندارد.
از این رو، زمستان ۲۰۲۶–۲۰۲۷ نه لزوماً «زمستان پیروزی پوتین»، بلکه آزمون نظریه فرسایش روسیه خواهد بود.
گری کاسپاروف در کتاب Winter Is Coming که در سال ۲۰۱۵ منتشر شد، «زمستان» را پیش‌بینی یک عملیات نظامی مشخص نمی‌دانست؛ این واژه در دستگاه فکری او استعاره‌ای از بازگشت اقتدارگرایی، ضعف سیاسی غرب و هزینه‌ای بود که از ناتوانی دموکراسی‌ها در شناخت به‌موقع تهدید ناشی می‌شود. کاسپاروف استدلال می‌کرد که غرب پس از پایان جنگ سرد، به جای استفاده از موقعیت برتر خود، بیش از اندازه به سازش، منافع کوتاه‌مدت و عادی‌سازی رابطه با حکومت‌های اقتدارگرا گرایش پیدا کرده است. او همچنین بر اهمیت مؤلفه اخلاقی در سیاست خارجی تأکید داشت.
اما نباید به کاسپاروف چیزی نسبت داد که او پیش‌بینی نکرده بود. او در سال ۲۰۱۵ مشخصاً زمستان ۲۰۲۶–۲۰۲۷ یا چنین کارزار پهپادی و موشکی خاصی را پیش‌بینی نکرد. آنچه این مقاله انجام می‌دهد، استفاده از «زمستان» به‌عنوان چارچوبی تفسیری برای بررسی نحوه‌ای است که روسیه در پاییز ۲۰۲۶ تلاش می‌کند فصل سرد را به یک متغیر نظامی، اقتصادی و روانی تبدیل کند.
پرسش اصلی این نیست که آیا پوتین از قبل برنده شده است.
پرسش مهم‌تر این است:
آیا روسیه توانسته جنگ را به مسابقه‌ای تبدیل کند که در آن ظرفیت تحمل مهم‌تر از سرعت پیشروی باشد؟
اگر پاسخ مثبت باشد، آنگاه حتی بدون یک پیروزی برق‌آسای نظامی، مسکو می‌تواند موقعیت مذاکره‌ای بهتری پیدا کند.
هر تحلیلی که از «پیروزی روسیه» صحبت می‌کند باید ابتدا تعریف کند که پیروزی به چه معناست.
پیروزی کامل نظامی می‌تواند به معنای فروپاشی ارتش اوکراین، تصرف بخش عمده کشور یا تحمیل تسلیم سیاسی باشد. شواهد کنونی چنین نتیجه‌ای را اثبات نمی‌کنند.
اما پیروزی سیاسی و راهبردی تعریف محدودتری دارد.
روسیه ممکن است بدون تصرف تمام اوکراین نیز بتواند خود را پیروز بداند اگر موفق شود:
بخش عمده مناطق تحت کنترل فعلی را حفظ کند؛
اوکراین را از برخی اهداف راهبردی خود بازدارد؛
هزینه حمایت غرب از جنگ را افزایش دهد؛
شکاف‌های سیاسی میان واشنگتن و اروپا را تشدید کند؛
و در نهایت توافقی را تحمیل کند که از وضعیت پیش از جنگ برای مسکو مطلوب‌تر باشد.
بنابراین، این مقاله میان سه مفهوم تفاوت می‌گذارد:
پیروزی نظامی قاطع، پیروزی سیاسی و پیروزی فرسایشی.
بحث اصلی مقاله بر مفهوم سوم متمرکز است.
اقتصاد روسیه یکی از مهم‌ترین دلایلی است که چرا تصور فروپاشی سریع این کشور تحقق پیدا نکرده است.
صندوق بین‌المللی پول در به‌روزرسانی ژوئیه ۲۰۲۶ رشد واقعی اقتصاد روسیه را برای سال ۲۰۲۶ حدود ۱.۱ درصد برآورد کرده است. این عدد رشد بالایی محسوب نمی‌شود، اما نشان می‌دهد اقتصاد روسیه، دست‌کم در سطح کلان، هنوز در وضعیت رکود فروپاشنده قرار نگرفته است.
با این حال، از این داده نباید نتیجه گرفت که اقتصاد روسیه در وضعیت مطلوب قرار دارد.
در مارس ۲۰۲۶، برآوردها درباره رشد اقتصادی حتی به حدود ۰.۸ درصد کاهش یافته بود. هم‌زمان، فشار ناشی از هزینه‌های نظامی، نرخ‌های بهره بالا، کمبود نیروی کار و کسری بودجه افزایش یافت.
جنگ ایالات متحده و اسرائیل با ایران در بهار ۲۰۲۶ به‌طور موقت یک فرصت مالی برای مسکو ایجاد کرد. رویترز در آوریل برآورد کرد که مالیات استخراج نفت روسیه در آن ماه به حدود ۹ میلیارد دلار برسد؛ بیش از دو برابر مارس. علت اصلی افزایش قیمت نفت روسیه در پی اختلال بازار جهانی انرژی بود.
بلومبرگ نیز گزارش کرد که نفت اورال در مارس به‌طور متوسط به حدود ۷۷ دلار رسید، در حالی که متوسط فوریه حدود ۴۴.۶ دلار بود و میانگین آوریل به ۹۴.۹ دلار رسید. ارزش روبل نیز در مقطعی حدود ۱۲ درصد از ابتدای آوریل تقویت شد.
اما اینجا یک دام تحلیلی وجود دارد.
افزایش قیمت نفت با افزایش پایدار ظرفیت مالی دولت روسیه یکسان نیست.
تا ۵ اکتبر ۲۰۲۶، درآمدهای مرتبط با تولید نفت و گاز روسیه در نه ماه نخست سال به ۵.۴۷ تریلیون روبل رسیده بود؛ ۱۷ درصد کمتر از ۶.۶۱ تریلیون روبل در مدت مشابه سال قبل. هم‌زمان تولید نفت روسیه در اوت به ۸.۷۱۸ میلیون بشکه در روز کاهش یافت که پایین‌ترین چشم‌انداز تولید سالانه در ۱۷ سال اخیر توصیف شد.
پس جنگ ایران برای روسیه یک باد موافق مالی ایجاد کرد، اما اقتصاد روسیه را از محدودیت‌های ساختاری نجات نداد.
سهم روبل در تسویه تجارت خارجی روسیه نیز افزایش یافته است. در سه‌ماهه دوم ۲۰۲۶، نزدیک به ۵۹.۷ درصد از تسویه تجارت خارجی روسیه به روبل انجام شد و در واردات، سهم روبل حدود ۵۵ درصد بود.
این تحول نشانه مهمی از سازگاری روسیه با محیط تحریم است.
ولی باید دقت کرد:
کاهش وابستگی به دلار ≠ بی‌اثر شدن تحریم‌ها.
تحریم می‌تواند حتی بدون فروپاشی پولی، از طریق محدود کردن فناوری، ماشین‌آلات، قطعات، سرمایه و بهره‌وری آینده، هزینه جنگ را افزایش دهد.
روس‌ها توانسته‌اند هزینه بیشتری را به حوزه دفاع منتقل کنند؛ اما این انتقال بدون هزینه نیست.
طبق اسناد بودجه‌ای که رویترز در سپتامبر بررسی کرد، روسیه برای ۲۰۲۷ حدود ۱۷.۱ تریلیون روبل هزینه دفاعی در نظر گرفته است؛ حدود ۲۷ درصد بیشتر از رقم اولیه بودجه‌ریزی‌شده. هم‌زمان اعتبارات سیاست اجتماعی، آموزش و بهداشت کاهش خواهد یافت.
این نکته برای تحلیل راهبردی بسیار مهم است.
اقتصاد جنگی روسیه را نباید فقط با پرسش «آیا پول کافی دارد؟» سنجید.
پرسش دقیق‌تر این است:
برای خرید توان جنگی، چه مقدار از ظرفیت غیرنظامی آینده خود را مصرف می‌کند؟
اقتصاد روسیه توانسته جنگ را تحمل کند، اما بهای آن افزایش فشار مالی، مصرف ذخایر، استقراض، مالیات‌های بیشتر و انتقال منابع از بخش‌های غیرنظامی به دفاع است. خود کاسپاروف در سال‌های گذشته مسئله را بیشتر از زاویه سیاسی می‌دید؛ اما اکنون داده‌های اقتصادی نشان می‌دهد «تحمل» و «سلامت» دو مفهوم متفاوت‌اند.
اگر یک حوزه وجود داشته باشد که روسیه در آن طی جنگ تغییر ساختاری کرده، آن حوزه پهپاد است.
روسیه اکنون میلیون‌ها پهپاد تاکتیکی تولید می‌کند. ولادیمیر پوتین در سال ۲۰۲۵ نیز از تولید بیش از ۱.۵ میلیون پهپاد در سال ۲۰۲۴ سخن گفته بود.
اما اهمیت واقعی فقط در تعداد نیست.
جنگ اوکراین روسیه را وارد چرخه‌ای کرده که در آن:
استفاده رزمی → بازخورد میدانی → اصلاح طراحی → تولید سریع‌تر → استفاده گسترده‌تر
به بخشی از معماری صنعتی بدل شده است.
مایکل کوفمن نیز در تحلیل سال ۲۰۲۶ بر همین نکته تأکید دارد: روسیه نه فقط تعداد بیشتری سامانه تولید می‌کند، بلکه سازمان نظامی خود را برای ترکیب پهپادها، شناسایی، آتش و حملات دقیق بازسازی کرده است. او همچنین هشدار می‌دهد که نیروهای روسی در عین افزایش توان پهپادی، بخشی از قابلیت خود برای اجرای عملیات ترکیبی بزرگ‌مقیاس را از دست داده‌اند.
این تناقض بسیار مهم است:
روسیه در برخی فناوری‌های جنگی بهتر شده، اما این لزوماً به معنای بهتر شدن همه ابعاد ارتش روسیه نیست.
یکی از روشن‌ترین نمونه‌های این سازگاری، مسیر پهپاد شاهد است.
ایالات متحده تأیید کرده است که ایران و روسیه در چارچوب قراردادی به ارزش حدود ۱.۷۵ میلیارد دلار، تولید پهپادهای یک‌طرفه ایرانی را در منطقه ویژه اقتصادی آلابوگا در روسیه توسعه دادند.
اما این رابطه در همان نقطه متوقف نشد.
مؤسسه علوم و امنیت بین‌المللی در ۲۰۲۴ استدلال کرد که روسیه پس از بومی‌سازی تولید و استفاده گسترده از این پهپادها، آن‌ها را بهبود داده و بخشی از این بهبودها احتمالاً به ایران بازگشته است.
این همان چیزی است که می‌توان از آن با مفهوم:
یاد کرد.
در این حلقه، ایران صرفاً صادرکننده فناوری نیست و روسیه صرفاً مصرف‌کننده نیست.
الگوی واقعی چنین است:
ایران → طراحی اولیه
روسیه → تولید صنعتی و آزمایش گسترده
میدان نبرد اوکراین → بازخورد
روسیه → اصلاح و ارتقا
ایران → دریافت بخشی از تجربه و فناوری ارتقایافته
در سپتامبر ۲۰۲۶ نیز مرکز مطالعات راهبردی و بین‌المللی درباره همین تحول توضیح داد که روسیه پس از دریافت طرح اولیه شاهد، سامانه گرن را از نظر ناوبری، ارتباطات، محموله و تاکتیک به‌طور مداوم تغییر داده است.
بنابراین، همکاری تهران و مسکو در حوزه پهپاد را باید فراتر از «انتقال سلاح» دید.
این یک چرخه مشترک یادگیری نظامی است.
عنوان اولیه مقاله بر مفهوم «محصل اوختا» تکیه داشت، اما بررسی تاریخی نشان می‌دهد که باید آن را اصلاح کرد.
اوختا یک «اداره بازداشت موقت» یا «مکتب عمومی امنیتی» نبود که نسل خاصی از کارگزاران در آن «پرورش یافته باشند».
آنچه مستند است، مدرسه ۴۰۱ کاگ‌ب در اوختای لنین‌گراد است که ولادیمیر پوتین پس از پیوستن به دستگاه امنیتی شوروی در آن آموزش عملی دید. منابع مختلف درباره دوره آموزشی او در اوختا و سپس آموزش‌های تکمیلی او در مسکو و مسیر بعدی‌اش به اداره اول کاگ‌ب و آلمان شرقی گزارش داده‌اند.
پوتین در سال ۱۹۷۵ از دانشکده حقوق دانشگاه دولتی لنین‌گراد فارغ‌التحصیل شد و وارد دستگاه امنیتی شد. او بعدها در آلمان شرقی خدمت کرد و در نهایت با شبکه‌ای از تجربه اطلاعاتی، امنیتی و سیاسی وارد سیاست روسیه شد.
بنابراین، «اوختا» در این مقاله نه نام یک «مکتب توطئه‌آمیز»، بلکه نشانه‌ای تاریخی از آغاز مسیر حرفه‌ای پوتین در دستگاه امنیتی شوروی است.
و استعاره واقعی مقاله اینجا شکل می‌گیرد:
اوختا = صبر، اطلاعات، آزمون، عقب‌نشینی تاکتیکی و بازگشت در زمان مناسب.
این تعبیر، یک تحلیل تفسیری است؛ نه ادعای وجود یک «مکتب واحد اوختایی» در کرملین.
مهم‌ترین ضعف اوکراین نیروی انسانی است.
در ژانویه ۲۰۲۶، وزیر دفاع جدید اوکراین میخائیلو فدوروف گفت حدود ۲۰۰ هزار سرباز در وضعیت غیبت بدون اجازه قرار دارند و حدود ۲ میلیون نفر در ارتباط با فراخوان خدمت تحت پیگرد یا جست‌وجوی وزارت دفاع قرار دارند. این اعداد به‌طور گسترده توسط AP و رسانه‌های دیگر گزارش شد.
اما این ارقام را نباید به‌صورت ساده به معنی «فروپاشی ارتش» تعبیر کرد.
زیرا اوکراین هم‌زمان در حال بازسازی سازمان نظامی خود است.
IISS در آوریل ۲۰۲۶ نوشت که اوکراین همچنان با کمبود نیروی انسانی مواجه است، اما ساختارهای جدید سپاه، نیروهای بدون‌سرنشین و سامانه‌های زمینی و هوایی بدون‌سرنشین در حال تغییر نحوه جبران این کمبود هستند. این مؤسسه همچنین تأکید کرد که با وجود فشارها، فروپاشی هیچ‌یک از دو طرف در کوتاه‌مدت محتمل نیست.
این تفاوت بسیار مهم است.
اوکراین ضعیف‌تر شده است.
اما ضعیف‌تر شدن با شکست برابر نیست.
کاهش حمایت ایالات متحده از اوکراین واقعیتی مهم در سال ۲۰۲۶ بوده است.
IISS تصریح کرده که بازگشت دولت دوم ترامپ در ژانویه ۲۰۲۵ با کاهش مهمی در حمایت مادی آمریکا همراه شد و اروپا هرچند حمایت خود را افزایش داد، نتوانسته به‌طور کامل این کاهش را جبران کند. به‌ویژه در حوزه پدافند هوایی دوربرد، اوکراین همچنان به سامانه‌های آمریکایی، مخصوصاً پاتریوت، وابستگی بالایی دارد.
اما از اینجا نیز نباید یک نتیجه ساده گرفت:
کاهش نقش آمریکا = سقوط اوکراین.
اروپا در حال پر کردن بخشی از شکاف است، اوکراین ظرفیت تولید داخلی خود را گسترش داده و خودِ جنگ نیز ماهیت فناوری‌محورتر پیدا کرده است.
پس سؤال آینده بیشتر از «آیا غرب حمایت می‌کند؟» به این سؤال تبدیل شده است:
غرب با چه سرعتی می‌تواند حمایت را به ظرفیت پایدار تبدیل کند؟
در سال‌های نخست جنگ، فرض اصلی روسیه این بود که فشار نظامی و پیشروی زمینی می‌تواند دفاع اوکراین را در نهایت بشکند.
اما این تصور تاکنون تحقق پیدا نکرده است.
IISS نشان می‌دهد که روسیه در سال ۲۰۲۵ با وجود برتری‌های مادی و انسانی، نتوانست یک موفقیت عملیاتی تعیین‌کننده به دست آورد. در سال ۲۰۲۶ نیز سرعت پیشروی روسیه همچنان محدود بوده است.
ارزیابی‌های ISW در تابستان و پاییز ۲۰۲۶ نشان می‌دهد که این وضعیت احتمالاً باعث تغییر در نظریه پیروزی پوتین شده است.
در ارزیابی ۲۶ سپتامبر، ISW نوشت که موفقیت‌های میدانی اوکراین احتمالاً پوتین را وادار کرده نظریه پیروزی خود را بازبینی کند و وزن بیشتری به کارزار حملات دوربرد بدهد. هدف این رویکرد، ایجاد فشار بر انرژی، زیرساخت، اقتصاد و زندگی شهری اوکراین در زمستان ۲۰۲۶–۲۰۲۷ است.
در ارزیابی ۲۷ سپتامبر نیز ISW توضیح داد که نظریه جدید بر استفاده گسترده از پهپادهای جت‌دار گرن و موشک‌های بالستیک و تلاش برای وادار کردن اوکراین به تسلیم پیش از بهار ۲۰۲۷ استوار است.
این تغییر را می‌توان چنین خلاصه کرد:
از فتح زمین به فرسایش سیستم.
زمستان برای اوکراین صرفاً یک فصل نیست.
زمستان به معنای افزایش اهمیت:
برق، گرمایش، آب، حمل‌ونقل، پدافند هوایی، ذخایر سوخت و روحیه عمومی
است.
اگر روسیه بتواند زیرساخت انرژی را به‌گونه‌ای هدف قرار دهد که هزینه بازسازی از ظرفیت اوکراین فراتر رود، اثر حملات از سطح نظامی به سطح اجتماعی منتقل می‌شود.
به همین دلیل ISW در اوت ۲۰۲۶ نیز از احتمال کارزار گسترده روسیه علیه زیرساخت انرژی کی‌یف و استفاده از کمبود رهگیرهای پاتریوت برای افزایش اثرگذاری این حملات سخن گفت.
در روزهای نخست اکتبر نیز ISW از ورود روسیه به فاز اطلاعاتی و عملیاتی کارزار پاییز–زمستان ۲۰۲۶–۲۰۲۷ خبر داد.
با این حال، مشکل اصلی روسیه همین‌جاست:
قدرت تخریب با قدرت تحمیل تسلیم یکی نیست.
تاریخ جنگ‌ها نشان داده است که بمباران زیرساخت لزوماً به فروپاشی اراده سیاسی منجر نمی‌شود.
از سوی دیگر، اوکراین اکنون نسبت به سال‌های ابتدایی جنگ تجربه بیشتری، شبکه پدافندی متنوع‌تر و ظرفیت بیشتری برای تولید سامانه‌های بدون‌سرنشین دارد.
بنابراین زمستان یک آزمایش است؛ نه حکم نهایی.
برتری روسیه در سال ۲۰۲۶ را باید در پنج متغیر دید:
مقیاس صنعتی.
روسیه توانسته بخشی از اقتصاد خود را برای تولید جنگی بسیج کند.
ظرفیت تولید پهپاد و مهمات.
این کشور دیگر به تعداد محدودی سامانه پیشرفته وابسته نیست و حجم انبوهی از سامانه‌های ارزان‌تر را وارد میدان می‌کند.
عمق انسانی بیشتر.
روسیه همچنان ظرفیت بیشتری برای تأمین نیروی نظامی نسبت به اوکراین دارد، هرچند این مزیت با هزینه بسیار بالایی به دست می‌آید. IISS نیز از افت تدریجی نرخ جذب نیرو در روسیه سخن گفته است.
تجربه جنگ طولانی.
روس‌ها اکنون چهار سال و نیم تجربه مداوم در جنگ پهپادی، جنگ الکترونیک، آتش دوربرد و حمله به عمق دارند.
توانایی تحمل سیاسی.
حکومت روسیه ساختار سیاسی متمرکزتری دارد و قادر است هزینه‌هایی را که حکومت‌های دموکراتیک ممکن است در برابر آن با فشار انتخاباتی مواجه شوند، مدت بیشتری تحمل کند.
روسیه یک امپراتوری صنعتی بدون محدودیت نیست.
نقاط ضعف مهم عبارت‌اند از:
کاهش درآمدهای انرژی در مقیاس سالانه؛
کسری بودجه؛
افزایش هزینه‌های دفاعی؛
فشار بر هزینه‌های غیرنظامی؛
کمبود نیروی کار؛
فرسایش افسران و نیروهای باتجربه؛
اتکای قابل توجه به ذخایر قدیمی تجهیزات؛
وابستگی به واردات برخی فناوری‌ها و ماشین‌آلات؛
و دشواری در بازسازی توان عملیات ترکیبی بزرگ‌مقیاس.
کوفمان دقیقاً بر همین تضاد تأکید می‌کند: روسیه توانایی‌های جدیدی ایجاد کرده، اما این توانایی‌ها به معنای بازگشت کامل ارتش روسیه به ظرفیت عملیات مانوری بزرگ پیش از جنگ نیست.
پس جمله دقیق‌تر این است:
روسیه قوی‌تر از تصویر فروپاشی‌شده‌ای است که گاه در تحلیل‌های غربی ترسیم می‌شود، اما ضعیف‌تر از تصویری است که تبلیغات کرملین از یک ماشین نظامی شکست‌ناپذیر ارائه می‌کند.
همکاری تهران و مسکو از زمان جنگ اوکراین عمیق‌تر شده است.
در ۱۷ ژانویه ۲۰۲۵، دو کشور معاهده مشارکت راهبردی جامع ۲۰ ساله امضا کردند که شامل همکاری دفاعی، امنیتی، تبادل اطلاعات، آموزش نظامی، رزمایش‌های مشترک و همکاری نظامی–فنی است.
اما یک نکته باید به‌طور جدی حفظ شود:
این معاهده پیمان دفاع متقابل به سبک ناتو نیست.
متن توافق دو کشور را متعهد می‌کند که به متجاوز علیه طرف دیگر کمک نکنند و برای مقابله با تهدیدات مشترک همکاری کنند، اما بند دفاع متقابل کلاسیک در آن وجود ندارد.
از این رو، رابطه تهران و مسکو را بهتر است:
نامید.
روسیه از ایران می‌تواند فناوری، تجربه تحریم، ظرفیت‌های نامتقارن، مسیرهای تجاری و برخی همکاری‌های نظامی را دریافت کند.
ایران نیز از روسیه می‌تواند فناوری، تجربه سازمانی، سامانه‌های نظامی و ظرفیت دیپلماتیک دریافت کند.
اما هیچ‌یک تمام منافع راهبردی خود را به دیگری واگذار نکرده است.
چاتم‌هاوس نیز در مارس ۲۰۲۶ تأکید کرد که روسیه ضمن حفظ نزدیکی راهبردی با ایران، از گرفتار شدن در تعهدات نظامی بی‌پایان پرهیز کرده است. از نگاه مسکو، ارزش ایران تا حد زیادی در ایجاد اهرم و افزایش هزینه برای آمریکا و غرب است، بدون آنکه روسیه مجبور شود در هر بحران منطقه‌ای مستقیماً وارد جنگ شود.
بنابراین:
ایران برای روسیه مهم است، اما روسیه برای ایران نیز فقط یک حامی نیست؛ یک منبع قدرت و در عین حال یک شریک محدودکننده و فرصت‌طلب است.
این پیوند را نباید به صورت یک زنجیره ساده علت و معلولی ترسیم کرد.
مدل دقیق‌تر چنین است:
بحران ایران
↓
افزایش ریسک بازار انرژی
↓
افزایش موقت قیمت نفت روسیه
↓
بهبود کوتاه‌مدت جریان درآمدی مسکو
↓
افزایش فضای مانور مالی روسیه
↓
ادامه تولید نظامی و حملات دوربرد
در سمت دیگر:
درگیری آمریکا در خاورمیانه
↓
فشار بر منابع سیاسی و نظامی واشنگتن
↓
رقابت میان چند اولویت امنیتی
↓
افزایش اهمیت اروپا در تأمین هزینه جنگ اوکراین
اما اینجا باید یک علامت سؤال بزرگ گذاشت.
آیا جنگ ایران واقعاً باعث پیروزی روسیه در اوکراین می‌شود؟
هنوز هیچ داده‌ای چنین نتیجه‌ای را ثابت نمی‌کند.
چون در همان زمان، جنگ خاورمیانه می‌تواند باعث افزایش هزینه‌های انرژی برای اروپا و در نتیجه ایجاد انگیزه بیشتر برای سرمایه‌گذاری در امنیت و دفاع شود.
بنابراین، یک بحران می‌تواند هم‌زمان:
به روسیه فرصت بدهد
و
غرب را مجبور به سازگاری سریع‌تر کند.
در این سناریو، روسیه نمی‌تواند ارتش اوکراین را نابود کند، اما می‌تواند:
زیرساخت انرژی را به‌شدت تحت فشار قرار دهد؛
پدافند هوایی اوکراین را فرسوده کند؛
هزینه اقتصادی جنگ را افزایش دهد؛
و شکاف‌های سیاسی غرب را تشدید کند.
نتیجه، احتمالاً یک پیروزی نظامی کامل برای مسکو نخواهد بود.
اما روسیه می‌تواند وارد مذاکره از موضعی قوی‌تر شود.
این مهم‌ترین شکل پیروزی احتمالی روسیه است.
اوکراین زمستان را تحمل می‌کند.
اروپا شکاف مالی و نظامی را تا حد قابل‌قبولی پر می‌کند.
پدافند هوایی به تدریج با فناوری‌های ارزان‌تر و سامانه‌های جدید تکمیل می‌شود.
روسیه همچنان حملات زیادی انجام می‌دهد اما نمی‌تواند آن‌ها را به فروپاشی سیاسی تبدیل کند.
در این سناریو، زمستان فقط یک دور دیگر از چرخه فرسایش خواهد بود.
روسیه هزینه زیادی برای حملات دوربرد می‌پردازد، اما:
تلفات و هزینه اقتصادی ادامه می‌یابد؛
تولید انرژی و صادرات همچنان آسیب می‌بیند؛
اوکراین پدافند و پهپادهای رهگیر خود را سریع‌تر توسعه می‌دهد؛
و حمایت اروپایی پایدارتر می‌شود.
در این حالت، حملات زمستانی نه موجب تسلیم، بلکه موجب افزایش انگیزه اوکراین برای ادامه جنگ می‌شود.
در جنگ‌های فرسایشی، تعداد تانک‌ها یا هواپیماها به تنهایی تعیین‌کننده نیست.
مسئله اصلی ترکیب پنج ظرفیت است:
تولید، نیروی انسانی، پول، فناوری و مشروعیت سیاسی.
روسیه در تولید و مقیاس برتری دارد.
اوکراین در برخی حوزه‌های نوآوری و سازگاری تاکتیکی مزیت‌هایی دارد.
غرب در سرمایه و فناوری دست بالا را دارد.
اما روسیه در تمرکز سیاسی تصمیم‌گیری مزیت دارد.
به همین دلیل جنگ همچنان ادامه دارد.
پاسخ دقیق من این است:
این تفاوت کوچک نیست؛ کل تحلیل را تغییر می‌دهد.
روسیه تاکنون نتوانسته هدف حداکثری خود را از طریق یک پیروزی سریع نظامی محقق کند.
از سوی دیگر، تحریم‌ها نیز نتوانسته‌اند اقتصاد روسیه را فروبپاشانند.
پس جنگ وارد منطقه‌ای بین این دو شکست شده است:
نه شکست روسیه، نه تسلیم اوکراین.
در چنین وضعیتی، برنده کسی نیست که الزاماً بیشترین زمین را تصرف می‌کند.
برنده می‌تواند کسی باشد که بتواند:
هزینه بیشتری تحمل کند، چرخه تولید را حفظ کند، حمایت خارجی را مدیریت کند و طرف مقابل را وادار کند زودتر از خود برای پایان جنگ تصمیم بگیرد.
در پایان ۲۰۲۶، روسیه در این مسابقه موقعیت قدرتمندی دارد.
اما هنوز برنده قطعی نیست.
آنچه در پاییز ۲۰۲۶ در حال شکل‌گیری است، یک تغییر مهم در نظریه جنگ روسیه است.
مسکو ظاهراً بیش از گذشته به این نتیجه رسیده که ممکن است نتواند اوکراین را از طریق سرعت پیشروی زمینی شکست دهد.
در نتیجه، وزن بیشتری به حملات دوربرد، پهپادهای انبوه، موشک‌ها و فشار بر زیرساخت‌های انرژی داده است. ISW این تغییر را یکی از مهم‌ترین نشانه‌های تحول نظریه پیروزی پوتین در سال ۲۰۲۶ می‌داند.
در همین حال، اقتصاد روسیه همچنان توانایی تأمین جنگ را دارد، اما این توانایی هزینه‌زا شده است. شوک نفتی ناشی از جنگ ایران در مقاطعی درآمدهای مسکو را بالا برد، ولی تا اکتبر ۲۰۲۶ درآمدهای انرژی روسیه در مجموع سال هنوز کاهش یافته و کسری بودجه و هزینه نظامی رو به افزایش است.
اوکراین نیز در بحران عمیق نیروی انسانی و مالی قرار دارد، اما ساختار نظامی آن فرو نپاشیده است. اصلاحات سازمانی، توسعه پهپادها و ظرفیت اروپایی مانع از آن شده که ضعف‌های اوکراین به‌صورت خودکار به شکست تبدیل شود.
ایران در این معادله یک متغیر مهم است.
نه «مهره روسیه».
نه «محور مستقل شکست‌ناپذیر».
بلکه شریکی است که در یک رابطه متقابل اما نامتقارن، بخشی از توان فناوری و ژئوپلیتیک خود را با روسیه به اشتراک گذاشته است.
بنابراین، زمستان ۲۰۲۶–۲۰۲۷ باید به‌عنوان یک آزمون راهبردی دیده شود.
سه سؤال تعیین‌کننده وجود دارد:
آیا روسیه می‌تواند فشار حملات دوربرد را به تغییر رفتار سیاسی اوکراین تبدیل کند؟
آیا اروپا می‌تواند کاهش حمایت آمریکا را به یک ظرفیت پایدار تبدیل کند؟
و آیا روسیه می‌تواند هم‌زمان با ادامه جنگ، هزینه‌های اقتصادی و نظامی رو به افزایش خود را تحمل کند؟
اگر پاسخ سؤال اول مثبت و پاسخ دو سؤال دیگر منفی یا ناکافی باشد، پیروزی فرسایشی روسیه محتمل‌تر می‌شود.
اگر اوکراین بتواند زیرساخت حیاتی خود را حفظ کند، پدافند خود را تطبیق دهد و اروپا شکاف مالی و نظامی را جبران کند، نظریه زمستانی پوتین ممکن است شکست بخورد.
در این صورت، «زمستان سرد» دیگر برگ برنده روسیه نخواهد بود.
بلکه به نقطه‌ای تبدیل می‌شود که نشان می‌دهد تحمل روسیه نیز حد دارد.
کاسپاروف در سال ۲۰۱۵ از «زمستان» به‌عنوان هشدار سیاسی استفاده کرد.
در سال ۲۰۲۶، مسئله دیگر این نیست که زمستان می‌آید یا نه.
زمستان آمده است.
مسئله این است:
چه کسی در پایان آن هنوز توان ادامه دادن دارد؟
Garry Kasparov, Winter Is Coming: Why Vladimir Putin and the Enemies of the Free World Must Be Stopped, PublicAffairs, 2015.
International Monetary Fund, Russian Federation Country Page, July 2026 World Economic Outlook Update.
Reuters, “Iran war doubles Russia’s main oil revenue to $9 billion in April,” April 9, 2026.
Reuters, “Russia’s oil earnings fall despite price jump as output drops, rouble rises,” October 5, 2026.
Reuters, “Russia to cut welfare, education funding in 2027 as war spending soars,” September 29, 2026.
Michael Kofman, “The Next Russia Threat: Moscow’s Military Power After Ukraine,” Foreign Affairs, July/August 2026.
IISS, “Attrition and adaptation: Ukraine’s evolving war effort,” April 2026.
Institute for the Study of War, Russian Offensive Campaign Assessments, August–September 2026.
Reuters, “Ukraine rolls out army reform plan as peace talks stall,” May 1, 2026.
Reuters, “Ukraine struggling to cover funding gap as war costs surge,” September 30, 2026.
U.S. Department of the Treasury, “Treasury Targets Networks Facilitating Illicit Trade and UAV Transfers on Behalf of Iranian Military,” 2024.
Institute for Science and International Security, “Iran/Russia Military Technology Axis,” 2024.
CSIS, “From Shahed to Geran: How Russia Continues to Reinvent the One-Way Attack Drone,” September 4, 2026.
Treaty on the Comprehensive Strategic Partnership between Iran and Russia, signed January 17, 2025.
Chatham House, “Spectator, beneficiary, player: Russia’s strategy in the Iran war, from oil to drones,” March 26, 2026.
