
روز نوزدهم، نوزدهمین پایگاه
نویسنده: فوآد شعبانی
پژوهشگر حوزه علوم راهبردی
۳۰ سپتامبر ۲۰۲۶
جنگ ۲۰۲۶ میان ایران، ایالات متحده و اسرائیل، تنها آزمونی برای توان موشکی و هوایی طرفین نبود؛ این جنگ آزمونی برای یکی از قدیمیترین مفروضات معماری امنیتی آمریکا در غرب آسیا نیز بود: اینکه شبکهای از پایگاههای بزرگ، ثابت و بهشدت مجهز میتواند حضور نظامی، فرماندهی، پشتیبانی و بازدارندگی آمریکا را در منطقه تضمین کند.
پیش از آغاز جنگ، ایالات متحده دستکم ۱۹ سایت نظامی در منطقه در اختیار داشت که بخشی از آنها پایگاههای دائمی و بخشی تأسیسات موقت یا مورد استفاده مشترک بودند. در جریان جنگ، تصاویر ماهوارهای بررسیشده توسط واشنگتنپست خسارت به ۱۵ سایت آمریکایی را مستند کردند و در مجموع ۲۲۸ ساختمان یا قطعه تجهیزات آسیبدیده یا منهدمشده شناسایی شد. این رقم شامل ۲۱۷ ساختمان و ۱۱ قطعه تجهیزات بود و نباید با «۲۲۸ هدف نظامی ازکارافتاده» یکسان تلقی شود.
در بحرین، یکی از مهمترین گرههای فرماندهی دریایی آمریکا در منطقه، آسیب به تأسیسات مرتبط با ناوگان پنجم، مراکز ارتباطی، انبارها و ساختمانهای پشتیبانی، بحث بازسازی و بازآرایی عملیاتی را به مسئلهای جدی تبدیل کرد. برآورد اولیه خسارت این تأسیسات حدود ۴۰۰ میلیون دلار گزارش شد، هرچند این رقم را نباید هزینه نهایی بازسازی تلقی کرد.
از سوی دیگر، برآورد دفتر بودجه کنگره آمریکا نشان میدهد که هزینههای عملیاتی، لجستیکی و پشتیبانی وزارت دفاع آمریکا تا اول اوت ۲۰۲۶ به حدود ۳۸ میلیارد دلار رسیده بود و در صورت ادامه عملیات، هزینه ماهانه بیشتری نیز به آن افزوده میشد.
این دادهها بهتنهایی اثبات نمیکنند که آمریکا از منطقه «اخراج» شده یا عصر پایگاههای ثابت پایان یافته است. اما نشان میدهند که یک مسئله راهبردی جدید پدیدار شده است: در محیطی که موشکهای بالستیک، موشکهای کروز و پهپادهای انبوه میتوانند زیرساختهای متمرکز را بهطور مستمر تهدید کنند، ارزش راهبردی یک پایگاه دیگر صرفاً با ظرفیت رزمی آن سنجیده نمیشود؛ بلکه باید هزینه حفاظت، احتمال اختلال، هزینه بازسازی و توان دشمن برای اشباع دفاع نیز در محاسبه وارد شود.
در این مقاله، «نوزدهمین پایگاه» یک شمارش رسمی نیست؛ بلکه مفهومی تحلیلی برای اشاره به اسرائیل بهعنوان یکی از گرههای بالقوه بازآرایی حضور نظامی آمریکا در منطقه است.
۱. معماری پایگاههای آمریکا؛ شبکهای بزرگتر از یک فهرست پایگاهها
حضور نظامی آمریکا در غرب آسیا طی چند دهه به شکل یک شبکه چندلایه شکل گرفته است. این شبکه تنها از پایگاههای بزرگ تشکیل نمیشود؛ بلکه مجموعهای از فرودگاهها، مراکز فرماندهی، تأسیسات لجستیکی، مراکز ارتباطی، انبارهای تسلیحات، تأسیسات دریایی و امکانات پشتیبانی را در بر میگیرد.
برآوردهای پیش از جنگ ۲۰۲۶، از وجود دستکم ۱۹ سایت نظامی مورد استفاده آمریکا در منطقه حکایت داشت. در میان آنها، العدید در قطر، تأسیسات ناوگان پنجم در بحرین، پایگاه الظفره در امارات، پایگاه شاهزاده سلطان در عربستان سعودی و کمپ عریفجان در کویت از مهمترین گرههای شبکه محسوب میشدند.
این شبکه برای آمریکا فقط مجموعهای از ساختمانها نبود. ارزش اصلی آن در اتصال جغرافیایی میان فرماندهی، اطلاعات، نیروی هوایی، نیروی دریایی، لجستیک و پشتیبانی قرار داشت.
به همین دلیل، آسیب به یک پایگاه الزاماً به معنای از بین رفتن کامل ظرفیت نظامی آن نیست. اما اگر یک گره کلیدی فرماندهی یا لجستیکی برای مدتی طولانی از ظرفیت عملیاتی خود خارج شود، اثر آن میتواند در سراسر شبکه منتشر شود.
از این منظر، مسئله اصلی جنگ ۲۰۲۶ نه تعداد ساختمانهای منهدمشده، بلکه تابآوری شبکه بود.
۲. مسئله اصلی پایگاه ثابت: ظرفیت در برابر تمرکز
پایگاه نظامی ثابت یک مزیت اساسی دارد: تمرکز.
هزاران نفر نیروی نظامی، هواپیماها، سامانههای ارتباطی، انبارهای مهمات، سوخت، تجهیزات تعمیر و نگهداری و مراکز فرماندهی را میتوان در یک نقطه مستقر کرد.
اما همین تمرکز یک ضعف نیز ایجاد میکند.
هرچه تعداد قابلیتهای حیاتی در یک نقطه بیشتر باشد، ارزش آن نقطه برای دشمن نیز افزایش مییابد.
در جنگهای قرن بیستم، این تمرکز تا حد زیادی با برتری هوایی، فاصله جغرافیایی و محدودیت تسلیحات دشمن قابل مدیریت بود. اما محیط عملیاتی قرن بیستویکم متفاوت است.
پهپادهای ارزانقیمت، موشکهای بالستیک، موشکهای کروز و سامانههای شناسایی ماهوارهای، هزینه حمله به زیرساختهای ثابت را کاهش دادهاند.
در نتیجه، یک معادله جدید شکل میگیرد:
هرچه ظرفیت یک پایگاه بیشتر شود، ارزش نظامی آن افزایش مییابد؛ اما همزمان، در صورت کشف و هدفگیری، ارزش آن بهعنوان یک هدف نیز بیشتر میشود.
این تناقض یکی از مسائل اصلی معماری نظامی جدید است.
۳. دفاع موزاییکی و مسئله تابآوری فرماندهی
یکی از مفاهیمی که در مطالعات نظامی درباره ساختار دفاعی ایران مطرح شده، مفهوم دفاع موزاییکی است.
این مفهوم به ساختاری اشاره دارد که در آن بخشی از ظرفیت فرماندهی و عملیات در سطح محلی توزیع میشود تا ضربه به مرکز نتواند الزاماً کل شبکه را از کار بیندازد.
مطالعات مؤسسه صلح ایالات متحده و منابع نظامی آمریکا سابقه این مفهوم را در سازماندهی دفاعی ایران به دهه ۲۰۰۰ بازمیگردانند. ساختار فرماندهی نیروی زمینی سپاه نیز در قالب ۳۱ حوزه فرماندهی، شامل تهران و ۳۰ استان، سازمان یافته است.
هدف چنین ساختاری لزوماً ایجاد یک ارتش کاملاً مستقل در هر استان نیست؛ بلکه افزایش تابآوری، پراکندگی و انعطاف فرماندهی است.
این مسئله در برابر حملاتی که میکوشند با یک ضربه بزرگ، سلسلهمراتب فرماندهی را مختل کنند، اهمیت پیدا میکند.
بنابراین، تفاوت اساسی میان دو مدل را میتوان چنین بیان کرد:
تمرکز قابلیتها → کارآمدی بالا در شرایط عادی، اما آسیبپذیری بیشتر در برابر ضربه متمرکز
در مقابل:
توزیع قابلیتها → پیچیدگی بیشتر مدیریت، اما افزایش احتمال بقا پس از ضربه اولیه
جنگ ۲۰۲۶ این مسئله را دوباره در مرکز توجه مطالعات راهبردی قرار داد.
۴. اقتصاد عدم تقارن؛ وقتی هزینه دفاع از هزینه حمله بیشتر میشود
یکی از ویژگیهای جنگ موشکی ـ پهپادی جدید، عدم تقارن اقتصادی است.
دشمن میتواند از یک سامانه نسبتاً ارزان برای تهدید زیرساختی استفاده کند، در حالی که مدافع ممکن است مجبور شود از سامانههای بسیار گرانقیمت برای رهگیری آن استفاده کند.
البته این به معنای آن نیست که هر پهپاد ارزانقیمت الزاماً یک سامانه چندمیلیوندلاری را شکست میدهد. مسئله در مقیاس بزرگتر ظاهر میشود:
هزینه تولید تهدید، هزینه کشف تهدید، هزینه رهگیری و هزینه بازسازی باید در یک معادله واحد دیده شوند.
اگر مهاجم بتواند با حجم زیادی از سامانههای نسبتاً ارزان، مدافع را مجبور به مصرف مداوم سامانههای گرانقیمت کند، حتی بدون انهدام کامل هدف، میتواند فشار اقتصادی و عملیاتی ایجاد کند.
به همین دلیل، جنگ ۲۰۲۶ را باید بخشی از تحول بزرگتر جنگهای فرسایشی و اشباعی دانست.
۵. ۲۲۸؛ عددی که باید درست خوانده شود
یکی از مهمترین دادههای منتشرشده در جریان جنگ، بررسی تصاویر ماهوارهای توسط واشنگتنپست بود.
این بررسی در ۱۵ سایت آمریکایی در منطقه، مجموعاً ۲۲۸ ساختمان یا قطعه تجهیزات آسیبدیده یا منهدمشده را شناسایی کرد.
از این تعداد:
۲۱۷ مورد ساختمان بودند؛
۱۱ مورد تجهیزات بودند.
این ساختمانها و تجهیزات شامل مجموعهای از زیرساختهای اقامتی، انبارها، تأسیسات پشتیبانی، آشیانهها، تجهیزات ارتباطی، سوخت و سایر عناصر عملیاتی میشدند.
اهمیت این رقم در تعداد مطلق آن نیست.
اهمیت آن در این است که نشان میدهد حمله به پایگاهها تنها به باند پرواز یا ساختمانهای نظامی محدود نمیشود.
در یک جنگ شبکهای، هرچه تعداد اجزای حیاتی یک شبکه بیشتر باشد، تعداد بیشتری از نقاط میتواند برای ایجاد اختلال مورد استفاده قرار گیرد.
بنابراین ۲۲۸ مورد آسیب را باید نه بهعنوان ۲۲۸ «پیروزی مستقل»، بلکه بهعنوان نشانهای از آسیبپذیری مجموعهای از زیرساختهای متمرکز تحلیل کرد.
۶. بحرین؛ نمونهای از مسئله گره شبکه
بحرین از این جهت اهمیت ویژهای دارد که مقر ناوگان پنجم نیروی دریایی آمریکا و NAVCENT در آن قرار دارد.
بر اساس گزارشهای کنگره آمریکا، حملات ۲۰۲۶ به تأسیسات این منطقه به مرکز فرماندهی، ارتباطات ماهوارهای، انبارها و ساختمانهای پشتیبانی آسیب وارد کرد.
برآورد اولیه خسارت حدود ۴۰۰ میلیون دلار گزارش شد.
اما مهمتر از رقم مالی، مسئله زمان بازگشت قابلیت عملیاتی بود.
اگر یک ساختمان در چند روز بازسازی شود، خسارت آن عمدتاً فیزیکی است.
اگر یک گره فرماندهی برای مدت طولانی از وضعیت عادی خارج شود، خسارت آن شبکهای است.
این همان تفاوت میان:
Damage
و
Operational Disruption
است.
جنگ ۲۰۲۶ نشان داد که تحلیل دوم برای فهم اثر واقعی حمله اهمیت بیشتری دارد.
۷. هزینه جنگ؛ مسئلهای فراتر از هزینه موشک و بمب
تا اول اوت ۲۰۲۶، دفتر بودجه کنگره آمریکا هزینههای عملیاتی، لجستیکی و پشتیبانی وزارت دفاع مرتبط با جنگ را حدود ۳۸ میلیارد دلار برآورد کرده بود.
این رقم هزینه نهایی جنگ نیست.
همچنین شامل تمام هزینههای بلندمدت ناشی از بازسازی، جایگزینی تجهیزات، استقرار مجدد نیروها و آثار اقتصادی منطقهای نمیشود.
اما یک نکته را روشن میکند:
جنگ مدرن فقط با قیمت مهمات سنجیده نمیشود.
هزینه واقعی شامل مجموعهای از موارد است:
مصرف تسلیحات؛
عملیات هوایی؛
سوخت؛
حملونقل؛
پشتیبانی لجستیکی؛
جابهجایی نیروها؛
تعمیر پایگاهها؛
جایگزینی تجهیزات؛
حفاظت از زیرساختها؛
و هزینه فرصت ناشی از استمرار عملیات.
بنابراین، استراتژی تحمیل هزینه را باید در سطح کل چرخه اقتصادی جنگ تحلیل کرد.
۸. آیا آمریکا از خلیج فارس خارج شده است؟
پاسخ دادههای موجود به این پرسش، خیر، دستکم نه به معنای خروج کامل است.
این نکته برای تحلیل علمی اهمیت دارد.
آسیب به پایگاهها به معنای پایان حضور آمریکا نیست.
حتی تخلیه موقت یا انتقال بخشی از نیروها نیز الزاماً به معنای خروج راهبردی نیست.
اما جنگ ۲۰۲۶ یک پرسش اساسی را ایجاد کرد:
آیا میتوان حضور نظامی گسترده را همچنان بر تعداد محدودی پایگاه بزرگ و ثابت بنا کرد؟
این پرسش بسیار مهمتر از ادعای «اخراج آمریکا» است.
زیرا اگر پاسخ واشنگتن به حملات، افزایش پراکندگی، استفاده از تأسیسات جایگزین، افزایش تحرک و کاهش تمرکز نیروها باشد، آنگاه بدون آنکه آمریکا منطقه را ترک کند، ماهیت حضور آمریکا در منطقه تغییر کرده است.
۹. اسرائیل؛ «پایگاه نوزدهم» یا گره جدید شبکه؟
اینجا به مفهوم اصلی عنوان مقاله میرسیم.
در فوریه ۲۰۲۶، آمریکا حدود یک دوجین جنگنده F-22 را برای نخستین بار به پایگاه عُوْدا در جنوب اسرائیل اعزام کرد.
تصاویر ماهوارهای نیز حضور ۱۱ فروند F-22 را نشان دادند.
اما این هواپیماها در ژوئیه از اسرائیل خارج شدند.
بنابراین، نمیتوان گفت اسرائیل در تمام این مدت یک «پایگاه آمریکایی» به معنای رسمی و حقوقی بوده است.
با این حال، مسئله دیگری وجود دارد.
در سال ۲۰۲۶ بحثهایی در محافل راهبردی آمریکا درباره انتقال بخشی از ظرفیتهای نظامی از برخی پایگاههای آسیبپذیر منطقهای به اسرائیل مطرح شد.
این پیشنهادها به معنای اجرای قطعی چنین انتقالی نبودند.
اما نشان میدادند که اسرائیل میتواند در بازطراحی معماری حضور آمریکا در منطقه، اهمیت بیشتری پیدا کند.
به همین دلیل، «نوزدهمین پایگاه» در این مقاله یک استعاره راهبردی است.
منظور از آن این نیست که اسرائیل رسماً نوزدهمین پایگاه نظامی آمریکا محسوب میشود.
منظور این است که اگر آمریکا در پاسخ به آسیبپذیری شبکه خلیج فارس، بخشی از ظرفیت هوایی، اطلاعاتی و عملیاتی خود را به نقاط دیگری منتقل کند، اسرائیل میتواند یکی از گرههای این بازآرایی باشد.
۱۰. چرا این مفهوم برای ایران اهمیت دارد؟
از نگاه ایران، تغییر جغرافیای استقرار نیروهای آمریکایی میتواند به همان اندازه خود حمله مستقیم اهمیت داشته باشد.
اگر یک پایگاه از نظر جغرافیایی دورتر از برد یا توان مؤثر یک سامانه قرار بگیرد، بخشی از فشار روی آن کاهش مییابد.
اما اگر همان ظرفیت به نقطهای منتقل شود که ایران آن را در محدوده تهدید خود قرار میدهد، مسئله از بین نمیرود؛ فقط جغرافیای تهدید تغییر میکند.
اینجاست که مفهوم «نوزدهمین پایگاه» شکل میگیرد.
در این معنا، «پایگاه» لزوماً یک ساختمان نیست.
پایگاه میتواند یک گره عملیاتی باشد.
یک فرودگاه.
یک مرکز فرماندهی.
یک مرکز اطلاعاتی.
یک شبکه ارتباطی.
یا حتی کشوری که امکان استفاده از زیرساخت آن برای عملیات نظامی فراهم باشد.
این تعریف شبکهای، بسیار مهمتر از تعریف سنتی پایگاه است.
۱۱. عراق؛ نشانه دیگری از تغییر معماری
در پایان سپتامبر ۲۰۲۶، خروج نیروهای آمریکایی از عراق نیز وارد مرحله نهایی شد.
این تحول به خودی خود به معنای خروج آمریکا از خاورمیانه نیست.
اما در کنار آسیب به برخی تأسیسات خلیج فارس، یک روند بزرگتر را آشکار میکند:
کاهش اتکا به برخی نقاط ثابت و بازاندیشی در جغرافیای استقرار نیروها.
بنابراین، جنگ ۲۰۲۶ را نباید صرفاً از منظر «چه کسی چه پایگاهی را زد» بررسی کرد.
پرسش بزرگتر این است:
پس از جنگ، شبکه آمریکا در منطقه چگونه بازآرایی خواهد شد؟
۱۲. از پایگاه به شبکه
در قرن بیستم، پایگاه نظامی یک نقطه بود.
در قرن بیستویکم، پایگاه بهتدریج به شبکه تبدیل شده است.
فرودگاه، کشتی، ماهواره، پهپاد، مرکز داده، رادار، ارتباطات، لجستیک و نیروی انسانی همگی بخشی از یک معماری واحد هستند.
بنابراین نابودی یک پایگاه الزاماً شبکه را نابود نمیکند.
اما اگر مهاجم بتواند همزمان چندین گره را مختل کند، شبکه مجبور میشود خود را بازآرایی کند.
این همان چیزی است که اهمیت جنگ ۲۰۲۶ را افزایش میدهد.
هدف اصلی دیگر لزوماً انهدام نیست.
هدف میتواند:
اختلال → پراکندگی → افزایش هزینه → کاهش کارایی → انتقال → بازسازی
باشد.
در این مدل، حتی پایگاهی که از نظر فیزیکی باقی مانده است، ممکن است از نظر عملیاتی ارزش پیشین خود را نداشته باشد.
۱۳. معادله جدید ارزش پایگاه
از منظر تحلیلی میتوان ارزش عملیاتی یک پایگاه را چنین تقریبی بیان کرد:
V₍b₎ = Cₒ − (E × D × P × R)
که در آن:
V₍b₎ = ارزش عملیاتی پایگاه
Cₒ = ظرفیت عملیاتی
E = میزان تمرکز قابلیتها
D = احتمال اختلال مؤثر
P = هزینه حفاظت و دفاع
R = هزینه بازسازی و بازیابی
این رابطه یک مدل تجربی کامل نیست؛ بلکه چارچوبی برای تحلیل است.
پیام آن ساده است:
هرچه یک پایگاه قابلیت بیشتری متمرکز کند، اگر دشمن توان شناسایی و ضربهزدن مؤثر داشته باشد، هزینه حفظ آن نیز افزایش پیدا میکند.
در چنین شرایطی، پراکندگی میتواند از یک انتخاب تاکتیکی به یک ضرورت راهبردی تبدیل شود.
۱۴. گسست واقعی کجاست؟
گسست راهبردی سال ۲۰۲۶ را نباید در «نابودی پایگاههای آمریکا» جستوجو کرد.
چنین ادعایی با دادههای موجود بیش از حد قطعی است.
گسست واقعی در جای دیگری قرار دارد:
پایگاه ثابت دیگر نمیتواند بهتنهایی مترادف امنیت باشد.
یک پایگاه بزرگ ممکن است ظرفیت عظیمی در اختیار آمریکا قرار دهد، اما همان تمرکز میتواند آن را به یک هدف ارزشمند تبدیل کند.
از سوی دیگر، طرف مهاجم نیز نمیتواند صرفاً با داشتن موشک و پهپاد انتظار پیروزی داشته باشد.
او نیز باید بتواند:
شناسایی کند؛
هدفگیری کند؛
اشباع ایجاد کند؛
حملات را تکرار کند؛
هزینه را تحمل کند؛
و ظرفیت خود را بازتولید کند.
به همین دلیل، جنگ ۲۰۲۶ بیش از آنکه داستان پیروزی یک «سلاح» باشد، داستان رقابت دو معماری نظامی است.
۱۵. نتیجهگیری: نوزدهمین پایگاه
«نوزدهمین پایگاه» در این مقاله یک ساختمان نیست.
حتی یک پایگاه رسمی نیز نیست.
این مفهوم، نشانه یک پرسش بزرگتر است:
اگر شبکه قدیمی پایگاههای آمریکا در غرب آسیا آسیبپذیر شده باشد، گره بعدی شبکه کجا خواهد بود؟
آمریکا همچنان ظرفیت نظامی قابلتوجهی در منطقه دارد و دادههای موجود از خروج کامل آن حکایت نمیکنند.
اما هزینه جنگ، خسارت زیرساختی، آسیب به مراکز فرماندهی و لجستیکی و ضرورت بازسازی، مسئلهای را آشکار کردهاند که پیش از این کمتر با چنین شدت و وضوحی مطرح بود:
حضور نظامی بزرگ، بدون تابآوری شبکهای، میتواند به جای مزیت مطلق، به مجموعهای از نقاط پرهزینه و آسیبپذیر تبدیل شود.
از این منظر، آینده معماری امنیتی آمریکا در غرب آسیا احتمالاً نه صرفاً با تعداد پایگاهها، بلکه با نسبت میان تمرکز و پراکندگی، ظرفیت و آسیبپذیری، هزینه دفاع و هزینه حمله، و قابلیت بقا پس از ضربه تعیین خواهد شد.
اسرائیل نیز در این معادله نه لزوماً «پایگاه نوزدهم» به معنای رسمی، بلکه میتواند یکی از مهمترین گرههای احتمالی بازآرایی این شبکه باشد.
و اینجاست که عنوان مقاله معنا پیدا میکند:
روز نوزدهم، نوزدهمین پایگاه.
نه به این معنا که یک پایگاه دیگر به فهرست اضافه شده است؛
بلکه به این معنا که پس از ضربه به شبکه قدیمی، پرسش اصلی دیگر این نیست که پایگاه بعدی کدام است.
پرسش این است که:
شبکه بعدی چگونه ساخته خواهد شد؟
و پاسخ به این پرسش، ممکن است یکی از مهمترین مسائل راهبردی غرب آسیا در سالهای پس از جنگ ۲۰۲۶ باشد.
منابع
Congressional Research Service، گزارشهای مربوط به حضور و عملیات آمریکا در منطقه، سپتامبر ۲۰۲۶.
Congressional Budget Office، برآورد هزینههای وزارت دفاع آمریکا در جنگ ۲۰۲۶، سپتامبر ۲۰۲۶.
The Washington Post، تحلیل تصاویر ماهوارهای خسارت واردشده به سایتهای نظامی آمریکا، مه ۲۰۲۶.
Council on Foreign Relations، نقشه و تحلیل حضور نظامی آمریکا در خاورمیانه.
U.S. Institute of Peace، مطالعات مربوط به ساختار فرماندهی و دفاع موزاییکی ایران.
JINSA، مطالعات مربوط به نقش اسرائیل در معماری نظامی آمریکا در خاورمیانه، ۲۰۲۶.
گزارشهای رسمی و رسانهای درباره خسارت تأسیسات آمریکا در بحرین و روند بازسازی آن، ۲۰۲۶.
گزارشهای مربوط به خروج نیروهای آمریکا از عراق، سپتامبر ۲۰۲۶.