«بقای ذات، جنگ اجتناب‌ناپذیر و دست‌بالایی راهبردی مشروط»
نویسنده:
فواد شعبانی،
پژوهشگر حوزه علوم راهبردی
سوم آبان ۱۴۰۵
۲۵ اکتبر ۲۰۲۶
چکیده اجرایی
بر اساس متن مبنای ارائه‌شده، ارزیابی راهبردی این است که درگیری نظامی اجتناب‌ناپذیر است و باید ظرف هفته‌ها تا ماه‌های آینده به‌صورت عملیاتی ارزیابی شود. زمان‌بندی به دو پارامتر بسته است: دسترسی دشمن به اهداف و توانایی او در به دست گرفتن ابتکار و کنترل دامنه جنگ. شکل جنگ، یک کمپین کوتاه‌مدت زیر یک هفته با بمباران حداکثری اهداف است—شبیه جنگ ۱۲ روزه، اما این بار با اقدام مشترک آمریکا و اسرائیل. اهداف شامل ترور سران، برنامه موشکی و هسته‌ای، برنامه نظامی و عملیات در جنوب برای تسلط بر تنگه هرمز است؛ اما متن، موفقیت دشمن در همه این اهداف را بعید می‌داند. نتیجه مورد انتظار در متن، خروج با پیروزی واضح و کوتاه‌مدت است، مشروط به آنکه شکست دشمن به نتیجه پایدار تبدیل شود و ماشین جنگی و محاسبات او منهدم گردد. در این چارچوب، قدم اول و قطعی در هر حالت، حفظ بقای ذات نظام است؛ بقا یک هدف الزامی است، نه یک نتیجه حتمی. «روز نوزدهم» در این بازنویسی، نه روز جنگ، بلکه نقطه سنجش پایداری نتیجه پس از یک کمپین کوتاه تعریف می‌شود.
---
۱. قدم اول: بقای ذات به‌عنوان یک اصل قطعی
در هر سناریو، اولین و قطعی‌ترین اولویت جمهوری اسلامی حفظ بقای ذات است: موجودیت سیاسی، تمامیت سرزمینی، هویت نظام و انسجام فرماندهی. این اصل در هر حالت قطعی است، اما باید میان دو چیز تفکیک کرد:
· قطعیت اصل: نظام در همه شرایط، بقا را بر هر هدف دیگری مقدم می‌دارد.
· عدم قطعیت نتیجه: قطعی‌بودن اولویت بقا به معنای تضمین بقا نیست. بقا یک هدف الزامی است، نه یک نتیجه حتمی.
بنابراین هر استراتژی دیگری تابع بقاست. اگر بقا در خطر باشد، نظام آماده است هزینه بالا، تمرکززدایی، فداکردن اهداف منطقه‌ای و حتی هزینه‌های اقتصادی و مشروعیتی را بپذیرد.
---
۲. اجتناب‌ناپذیری و زمان‌بندی جنگ
متن مبنا صریح است: ایران همه ظرفیت‌های خود را برای پرهیز از جنگ به کار گرفت، اما مجموعه شواهد نشان می‌دهد اراده دشمن و کارفرمایان جنگ بر درگیری است؛ شاید بیش از یک درگیری. زمان‌بندی به دسترسی دشمن به اهداف و توانایی او در گرفتن ابتکار بسته است. جنگ در لحظه‌ای شروع می‌شود که اهداف در دسترس باشند؛ ممکن است امشب، یک هفته یا یک ماه دیگر. احتمال درگیری طی همین هفته بالا است و هرچه به پایان هفته نزدیک‌تر شویم بیشتر می‌شود. بین دو انتخابات، ریسک فوق‌العاده بالاست و تا سه ماه آینده باید وضعیت را عملیاتی ارزیابی کرد. زمان‌بندی جنگ به انتخابات نتانیاهو نیز گره خورده است؛ اگر او احساس کند گزینه نظامی به بهبود شرایط انتخاباتی‌اش کمک می‌کند، از آن استفاده خواهد کرد.
این ارزیابی، برخلاف تحلیل‌های خوش‌بینانه، جنگ را یک احتمال کم‌وزن نمی‌داند؛ آن را یک روند غالب می‌بیند. اما نکته کلیدی این است که اجتناب‌ناپذیری جنگ به معنای قطعیت شکل و نتیجه آن نیست. متغیرها دائماً تغییر می‌کنند و همین عدم‌قطعیت، فضای مانور ایران را باز می‌کند.
---
۳. شکل جنگ و اهداف دشمن
متن مبنا شکل جنگ را کمپین کوتاه‌مدت زیر یک هفته با بمباران حداکثری اهداف می‌داند؛ شبیه جنگ ۱۲ روزه، اما این بار با اقدام مشترک آمریکا و اسرائیل. اصابت به زیرساخت‌ها، اگر باشد، بیشتر نمادین و با هدف ایجاد هیجان اجتماعی و صفر کردن تاب‌آوری جامعه است. اما متن تأکید می‌کند که اصابت گسترده به زیرساخت ایران برای دشمن امکان‌پذیر نیست؛ پیش از آن، زیرساخت آمریکا، کابل‌های اینترنت، فرودگاه‌ها، چاه‌های نفت، کاخ‌های سران و بافت‌های شهری کشورهای منطقه و متحدان آمریکا ویران می‌شود. کشیده شدن جنگ به بافت مسکونی جدی دانسته نمی‌شود؛ ظرفیت عملیاتی دشمن محدود است.
اهداف دشمن در متن: ترور سران، برنامه موشکی و هسته‌ای، برنامه نظامی و عملیات در جنوب برای تسلط بر تنگه هرمز. پیش‌بینی متن، عدم موفقیت دشمن در همه این اهداف است. ادبیات هراس‌آفرین درباره ویرانی کامل ایران دقیق نیست.
---
۴. سلاح اتمی: گزینه‌ای غیرعملیاتی
متن مبنا تأکید می‌کند که دشمن خط قرمز ندارد و درباره نیت‌هایش نمی‌توان قاطع حرف زد، اما حمله اتمی را عملیاتی نمی‌داند. دلایل: یک یا دو سلاح اتمی مشکل کشوری به بزرگی ایران را حل نمی‌کند؛ خط قرمز نانوشته جهانی می‌شکند؛ آلودگی کل منطقه و متحدان آمریکا را می‌گیرد؛ و مهم‌تر اینکه ایران به سرعت سلاح اتمی می‌سازد و رژیم صهیونیستی سرزمینی به اندازه استان گلستان است و یک بمب اتم برای این رژیم کفایت می‌کند. این گزینه برای آمریکا دستاوردی جز شکست بین‌المللی ندارد. بحث اتمی بیشتر ترساندن جامعه و اثرگذاری بر تاب‌آوری ذهنی است.
---
۵. نتیجه جنگ: پیروزی کوتاه‌مدت و تبدیل شکست به نتیجه پایدار
متن مبنا نتیجه را این‌گونه می‌بیند: این بار با پیروزی واضح و کوتاه‌مدت از جنگ خارج می‌شویم؛ دشمن توان جنگ بلندمدت و سناریوی جدید ندارد. این بار همه کارهایی انجام می‌شود که در جنگ‌های قبلی انجام نشد. برنامه‌ریزی وسیع انجام شده و نیروهای مسلح آماده‌ترند. نکته کلیدی: شکست دشمن باید به نتیجه پایدار تبدیل شود؛ در دو جنگ قبلی دشمن شکست خورد اما برگشت. این بار باید ماشین جنگی و محاسبات دشمن منهدم شود.
این همان جایی است که «بقای ذات» به «پیروزی پایدار» گره می‌خورد. پیروزی کوتاه‌مدت بدون نتیجه پایدار، یک پیروزی تاکتیکی است که می‌تواند به شکست راهبردی تبدیل شود. بنابراین معیار موفقیت، نه فقط پایان کمپین، بلکه ناتوان‌سازی دائمی محاسبات و ماشین جنگی دشمن است.
---
۶. میدان و جنگ شناختی
متن مبنا وضعیت میدانی را کاملاً جنگی می‌داند: آمادگی‌ها در ایران بسیار فراتر از حد انتظار است؛ آزمایش‌های موشکی مهمی انجام شده؛ فشار بر تنگه هرمز بیشتر شده؛ قیمت نفت مماس با ۱۲۰ دلار است و نفتکش‌های بزرگ هدف قرار می‌گیرند. امکان خروج نفت از هرمز به شکل گذشته نیست و بازار تحت فشار است. استراتژی ایران: تنبیه بسیار قدرتمند و عملیاتی شگفت‌انگیز در ساعات اول؛ خلق صحنه‌ای متفاوت از جنگ‌های ۱۲ و ۴۰ روزه.
بخش مهمی از این جنگ، جنگ شناختی است. ترامپ، نتانیاهو و کاتس با ادبیات رادیکال می‌خواهند ذهن جامعه ایران را پیشاپیش آماده کنند تا بترسند و ضربات معمولی ده‌چندان تفسیر شود. دشمن یک واحد عمل می‌کند و ده واحد حرف می‌زند؛ ما نباید ده واحد مصرف کنیم. وظیفه رسانه‌ها آماده‌سازی درست جامعه است، نه هراس‌آفرینی و نه بازتولید ادبیات دشمن.
---
۷. تلفیق با استراتژی‌های رابرت گرین
الف) زمین مرده: بقا به‌مثابه انگیزه ملی
«زمین مرده» در فصل چهارم ۳۳ استراتژی جنگ به این معناست که وقتی راه عقب‌نشینی بسته شود، نیروی روانی و جنگی مضاعف آزاد می‌شود. ایران این وضعیت را به کل جامعه تعمیم می‌دهد: مرز ارتش و ملت برداشته می‌شود و هر وجب از خاک به هزینه‌ای برای متجاوز تبدیل می‌شود. هدف این لایه، افزایش هزینه اشغال و جلوگیری از پیروزی سریع دشمن است، نه پیروزی متعارف.
ب) دست مرده / استراتژی خلأ: بقای فرماندهی
«دست مرده» اصطلاحاً از ادبیات بازدارندگی هسته‌ای شوروی می‌آید و مستقیماً از کتاب گرین نیست؛ اما با «استراتژی خلأ» (فصل ۲۶: دادن هیچ هدف مشخصی به دشمن) قابل تلفیق است. منطق آن این است: اگر مرکز فرماندهی از بین برود، سیستم نه فروپاشد، بلکه بر اساس محرک‌های از پیش تعیین‌شده پاسخ دهد. این لایه، بقای فرماندهی و بازدارندگی در برابر «سر بریدن» را تقویت می‌کند. هشدار گرین نیز معتبر است: این وضعیت باید کنترل‌شده و موقت باشد، نه دائمی و خودویرانگر.
ج) کشاندن دشمن به زمین خود: بقا از طریق فرسایش
ایران با جغرافیای وسیع، کوهستان‌ها، تنگه هرمز و شبکه منطقه‌ای، نبرد را به یک درگیری چندجبهه‌ای و فرسایشی تبدیل می‌کند. این همان منطق «تجارت فضا برای زمان» (فصل ۱۱) و «مانور» (فصل ۲۰) در کتاب گرین است. هدف، تحمیل هزینه غیرقابل‌قبول و جلوگیری از دستیابی دشمن به اهداف راهبردی است.
د) حملات غیرقابل‌پیش‌بینی به نقاط ضعف دشمن
این لایه، سه ستون بالا را به یک سیستم پویا تبدیل می‌کند. «غیرقابل‌پیش‌بینی» به معنای تصادفی‌بودن نیست؛ بلکه عدم‌قطعیت کنترل‌شده است که در کتاب گرین با مفاهیمی مانند «خط کمترین انتظار» (فصل ۲۴)، «استراتژی سوءادراک» (فصل ۲۳) و «مرکز ثقل» (فصل ۱۶) قابل توضیح است.
حملات غیرقابل‌پیش‌بینی به نقاط ضعف دشمن—در سطح راهبردی و بدون ورود به جزئیات عملیاتی—چهار کارکرد اصلی دارد:
1. جلوگیری از تمرکز پدافند دشمن: اگر دشمن نداند ضربه بعدی کجا و با چه ترکیبی وارد می‌شود، ناچار است منابع خود را پخش کند. این همان «دادن هیچ هدف مشخصی به دشمن» است.
2. ایجاد دوراهی: هر پاسخ دشمن یک هزینه جدید ایجاد می‌کند؛ اگر پاسخ دهد، منابعش فرسوده می‌شود و اگر پاسخ ندهد، اعتبار بازدارندگی‌اش آسیب می‌بیند.
3. هدف قرار دادن مرکز ثقل روانی-سیاسی: نقاط ضعف دشمن محدود به میدان نیست؛ انسجام اتحاد، افکار عمومی، تحمل اقتصادی و هماهنگی سیاسی نیز مرکز ثقل هستند.
4. خرید زمان برای بقا و بازتولید فرماندهی: عدم‌قطعیت، سرعت تصمیم‌گیری دشمن را کاهش می‌دهد و به ایران زمان می‌دهد تا ساختار فرماندهی و توان بازدارندگی خود را بازسازی کند.
نکته کلیدی: این حملات باید کنترل‌شده، هدفمند و متناسب با منطق بقا باشند. تشدید بی‌قاعده و خارج از کنترل، خود بقا را به خطر می‌اندازد و مشروعیت بین‌المللی را تضعیف می‌کند.
---
۸. «روز نوزدهم»: نقطه سنجش پایداری نتیجه
«روز نوزدهم» در این بازنویسی یک نقطه عطف تحلیلی است، نه یک پیش‌بینی قطعی و نه روز جنگ. چون متن مبنا کمپین را کوتاه‌مدت (زیر یک هفته) می‌داند، روز نوزدهم را باید پس از پایان کمپین و به‌عنوان آزمون پایداری نتیجه تعریف کرد:
· آیا شکست دشمن به نتیجه پایدار تبدیل شده است یا او در حال بازسازی محاسبات و ماشین جنگی خود است؟
· آیا انسجام فرماندهی و ارتباطات راهبردی ایران حفظ شده است؟
· آیا شکاف در اتحاد آمریکا–اسرائیل و کاهش تحمل سیاسی دشمن پایدار است؟
· آیا مشروعیت داخلی و بین‌المللی ایران حفظ شده است؟
· آیا توان فرسایش و بازدارندگی ایران بدون فروپاشی اقتصادی و اجتماعی تداوم دارد؟
اگر پاسخ این شاخص‌ها مثبت باشد، دست‌بالایی نسبی—به معنای انتقال ابتکار راهبردی و افزایش هزینه دشمن، نه شکست قطعی او—تثبیت می‌شود. اگر کنترل تشدید از دست برود، انسجام داخلی ترک بردارد، یا حملات غیرقابل‌پیش‌بینی به اقدامات بی‌قاعده و مشروعیت‌زدایی‌کننده تبدیل شود، همان روز نوزدهم می‌تواند به نقطه ضعف تبدیل شود.
---
۹. ریسک‌ها و شروط موفقیت
· «دست مرده» و «زمین مرده» نباید دائمی و رادیکال شوند. گرین هشدار می‌دهد که این وضعیت باید کنترل‌شده و موقت باشد؛ در غیر این صورت به فرسایش داخلی و خودویرانگری می‌انجامد.
· حملات غیرقابل‌پیش‌بینی بدون کنترل، خطر تشدید ناخواسته و از دست رفتن مشروعیت را افزایش می‌دهد.
· «دست‌بالایی» به معنای پیروزی قطعی نیست. ایران در نبرد متعارف همچنان در موضع فرودست است؛ دست‌بالایی فقط در چارچوب بازدارندگی، فرسایش و تغییر معادله هزینه-فایده معنا دارد.
· بقای ذات، هدف الزامی است، نه نتیجه حتمی. هیچ استراتژی‌ای نمی‌تواند بقا را تضمین کند؛ فقط می‌تواند احتمال آن را افزایش دهد.
· جنگ شناختی یک جبهه اصلی است. دشمن یک واحد عمل می‌کند و ده واحد حرف می‌زند؛ جامعه و رسانه‌ها نباید ده واحد مصرف کنند. آماده‌سازی درست جامعه، نه هراس‌آفرینی و نه بازتولید ادبیات دشمن، شرط بقای روحی و راهبردی است.
---
جمع‌بندی برای اندیشکده نظامی
قدم اول در این جریان، قطعی است: بقای ذات، اصل غیرقابل‌مذاکره و اولین اولویت در هر حالت است. متن مبنا جنگ را اجتناب‌ناپذیر و کمپین را کوتاه‌مدت می‌بیند، اما نتیجه را مشروط به تبدیل شکست دشمن به نتیجه پایدار و انهدام ماشین جنگی و محاسبات او می‌داند. ایران می‌کوشد با ترکیب «زمین مرده»، «خلأ/دست مرده»، «مانور در زمین خود» و حملات غیرقابل‌پیش‌بینی به نقاط ضعف دشمن، معادله هزینه-فایده را تغییر دهد و از فروپاشی جلوگیری کند. در روز نوزدهم—اگر شرایط کنترل‌شده بماند—انباشت هزینه‌ها و اختلال در تصمیم‌گیری دشمن می‌تواند ابتکار راهبردی را تثبیت کند. اما این تحلیل باید بقا-محور، هزینه-محور و مشروط باشد، نه پیروزی-محور و قطعیت‌گرا.
تذکر روش‌شناختی: این بازنویسی، ادعاهای متن مبنا را به‌عنوان فرض‌های تحلیلی بازتاب می‌دهد و آن‌ها را تأیید قطعی نمی‌کند. برای استفاده اندیشکده‌ای، باید هر ادعا با شاخص‌های عینی، منابع مستقل و سناریوهای جایگزین اعتبارسنجی شود.
