
دکترین هرمز؛ جنگ تا پایان، تنگه تا توافق
بازتعریف راهبرد ایران در ۱۹ سپتامبر ۲۰۲۶
نویسنده: فوآد شعبانی
پژوهشگر حوزه علوم راهبردی
۱۹ سپتامبر ۲۰۲۶
۲۸ شهریور ۱۴۰۵
---
مقدمه: دیگر مسئله «بستن هرمز» نیست
در ۱۹ سپتامبر ۲۰۲۶، جنگ ایران و آمریکا و اسرائیل دیگر صرفاً مجموعهای از حملات متقابل نیست.
جنگ وارد مرحلهای شده که در آن زمان، انرژی، کشتیرانی، اقتصاد جهانی و مذاکره سیاسی به یک میدان واحد تبدیل شدهاند.
تنگه هرمز در چنین شرایطی دیگر یک کارت اضطراری در دست ایران نیست؛ خودِ هرمز به یکی از مراکز ثقل جنگ تبدیل شده است.
دادههای کشتیرانی نشان میدهد که در ۱۸ سپتامبر تنها چهار کشتی کالایی از تنگه عبور کردهاند؛ رقمی بهمراتب پایینتر از میانگین روزهای اخیر. همزمان تهران اعلام کرده است که با عبور غیرمجاز برخورد خواهد کرد.
بنابراین، از این نقطه به بعد، مسئله را نباید با زبان «تهدید به بستن تنگه» توضیح داد.
تنگه در عمل از وضعیت عادی خارج شده است.
و از منظر راهبردی، سؤال جدید این نیست که:
««ایران چه زمانی هرمز را باز میکند؟»»
سؤال این است:
««چه شرایطی باید ایجاد شود تا ایران تصمیم بگیرد هرمز را دوباره به وضعیت عادی بازگرداند؟»»
پاسخ این سند روشن است:
پایان کامل جنگ، تثبیت یک چارچوب سیاسی قابل قبول و بازگشت مذاکرات به مبنای تفاهم اسلامآباد.
تا آن زمان، بازگشت هرمز به وضعیت پیش از جنگ نباید بخشی از فرض پایه راهبرد ایران باشد.
---
۱. اصل جدید: هرمز دیگر ابزار فشار نیست؛ شرط پایان جنگ است
ایران باید از یک منطق قدیمی عبور کند.
منطق قدیمی:
جنگ → فشار → مذاکره → بازگشایی هرمز
منطق جدید:
جنگ → فشار متقابل → تثبیت اهرمهای ایران → توافق سیاسی → بازگشت مرحلهای هرمز
این تفاوت کوچک نیست.
در مدل دوم، ایران هرمز را صرفاً برای وارد کردن فشار باز و بسته نمیکند.
بلکه وضعیت هرمز بخشی از معادله پایان جنگ خواهد بود.
این به معنای آن نیست که ایران باید هر کشتی غیرنظامی را هدف قرار دهد یا حملونقل جهانی را بدون تفکیک مختل کند.
برعکس.
قدرت واقعی ایران در هرمز زمانی بیشتر میشود که بتواند میان کنترل، بازدارندگی، امنیت دریایی و مذاکره سیاسی تفکیک ایجاد کند.
اما اصل سیاسی باید تغییر نکند:
«تا زمانی که جنگ بهطور کامل پایان نیافته و مسیر بازگشت به چارچوب اسلامآباد احیا نشده است، هرمز نباید به وضعیت عادی پیش از جنگ بازگردد.»
---
۲. چرا اکنون باید موضع ایران سختتر شود؟
زیرا جنگ وارد مرحلهای شده که فشار فقط متوجه ایران نیست.
آمریکا توان اعمال فشار نظامی و اقتصادی قابل توجهی دارد؛ اما جنگ برای واشنگتن نیز هزینهزا شده است.
برآورد جدید ارتش آمریکا که AP به آن دست یافته، هزینه جنگ را تا ۳ سپتامبر به حدود ۴۳.۶ میلیارد دلار رسانده است؛ هزینه تسلیحات نیز افزایش قابل توجهی داشته است.
همزمان، بحران هرمز و بابالمندب به انرژی و تجارت جهانی سرایت کرده است.
بنابراین ایران نباید صرفاً به این سؤال پاسخ دهد که:
««چگونه فشار آمریکا را تحمل کنیم؟»»
باید سؤال را به شکل دیگری مطرح کند:
««چگونه هزینه ادامه جنگ را به مسئلهای مشترک برای تصمیمگیرندگان آمریکایی، اسرائیلی و حتی متحدان آنها تبدیل کنیم؟»»
این همان نقطهای است که هرمز اهمیت پیدا میکند.
---
۳. دکترین جدید: «جنگ تا پایان، هرمز تا توافق»
از ۱۹ سپتامبر ۲۰۲۶ میتوان یک اصل راهبردی جدید برای ایران تعریف کرد:
جنگ تا پایان؛ هرمز تا توافق.
معنای این اصل آن است که ایران اعلام کند:
بازگشت هرمز به وضعیت پیش از جنگ، پاداشی برای پایان واقعی جنگ خواهد بود، نه امتیازی که در میانه جنگ برای خریدن یک وقفه موقت واگذار شود.
این تفاوت، ساختار مذاکره را تغییر میدهد.
در این مدل، هر مذاکرهکننده آمریکایی میداند که موضوع هرمز در پایان جلسه مذاکره تعیین نمیشود؛ بلکه نتیجه مجموعهای از مسائل است:
- پایان عملیات نظامی؛
- تضمین عدم تکرار حمله؛
- رفع محاصره و محدودیتهای دریایی؛
- تعیین تکلیف تحریمها؛
- ترتیبات امنیتی منطقهای؛
- مسئله هستهای؛
- بازسازی خسارتهای جنگ؛
- و بازگشت به چارچوب توافق اسلامآباد.
---
۴. اسلامآباد باید دوباره «خط شروع» شود
ایران نباید اجازه دهد مذاکرات آینده از صفر شروع شود.
این جنگ از یک خلأ دیپلماتیک آغاز نشده است.
یک چارچوب قبلی وجود داشته است.
تفاهم اسلامآباد در ژوئن ۲۰۲۶، پایان عملیات نظامی، رفع محاصره دریایی آمریکا، بازگشت تدریجی تردد در هرمز و حرکت به سمت توافق نهایی را در خود جای داده بود.
بنابراین موضع ایران باید چنین باشد:
«مذاکره جدید ممکن است؛ اما مذاکره از صفر نیست.»
اسلامآباد نقطه صفر نیست.
اسلامآباد نقطه بازگشت است.
این تفاوت، یک اهرم دیپلماتیک مهم ایجاد میکند.
ایران بهجای آنکه برای شروع مذاکره امتیاز بدهد، میتواند بگوید:
««چارچوب مذاکره قبلاً وجود داشته است. اگر واشنگتن خواهان پایان جنگ است، مسیر بازگشت مشخص است.»»
---
۵. هرمز نباید با یک آتشبس موقت عادی شود
این مهمترین تغییر در دکترین جدید است.
آتشبس موقت نباید بهصورت خودکار به بازگشت کامل وضعیت هرمز منجر شود.
زیرا در این صورت، هرمز از یک اهرم راهبردی به یک امتیاز مصرفشده تبدیل میشود.
در مقابل، ایران میتواند میان چند مرحله تمایز بگذارد:
توقف حملات
↓
تثبیت آتشبس
↓
پایان رسمی جنگ
↓
آغاز مذاکرات بر مبنای اسلامآباد
↓
توافق درباره تضمینها
↓
بازگشت مرحلهای وضعیت دریایی
این ترتیب، هرمز را به یک اهرم مذاکرهای قابل اندازهگیری تبدیل میکند.
---
۶. پیام به واشنگتن
پیام ایران در این مرحله نباید مبهم باشد.
نه تهدیدهای روزانه.
نه وعدههای متناقض.
نه پیشنهادهای متعدد.
بلکه یک پیام:
«اگر جنگ ادامه پیدا کند، وضعیت هرمز نیز ادامه پیدا میکند. اگر جنگ پایان یابد، مسیر بازگشت به وضعیت عادی از طریق توافق اسلامآباد باز خواهد شد.»
این پیام یک ویژگی مهم دارد:
شرط پایان جنگ را به مسئلهای قابل فهم برای اقتصاد آمریکا تبدیل میکند.
---
۷. پیام به اروپا و آسیا
ایران نباید اجازه دهد مسئله هرمز فقط بهصورت «ایران در برابر جهان» روایت شود.
چنین روایتی میتواند ائتلافی علیه تهران ایجاد کند.
پیام ایران به اروپا، چین، هند، ژاپن، کره جنوبی و کشورهای خلیج فارس باید متفاوت باشد:
««ایران خواهان جنگ دائمی با تجارت جهانی نیست. ایران خواهان پایان جنگ است. اما عادیسازی کامل مسیرهای دریایی نمیتواند قبل از پایان جنگ و ایجاد چارچوب امنیتی پایدار اتفاق بیفتد.»»
این موضع از نظر دیپلماتیک با یک تهدید کور متفاوت است.
ایران باید نشان دهد که دشمن اصلی آن، جنگ است؛ اما تا زمانی که جنگ ادامه دارد، هزینه جنگ نیز باید برای آغازکنندگان آن قابل مشاهده باشد.
---
۸. عربستان و کشورهای خلیج فارس؛ نقطه حساس
در روزهای اخیر، جنگ از هرمز به بابالمندب نیز گسترش یافته و عربستان و حوثیها وارد چرخه جدیدی از حملات شدهاند. پاکستان نیز درباره احتمال گرفتارشدن در این چرخه هشدار داده است.
ایران باید در اینجا یک خط قرمز راهبردی داشته باشد:
تبدیل جنگ ایران و آمریکا به جنگ ایران با کل جهان عرب.
این میتواند بزرگترین اشتباه راهبردی باشد.
بنابراین، تهران باید میان دو مسئله تفاوت بگذارد:
فشار بر معماری جنگ
و
دشمنسازی از تمام کشورهای منطقه.
هدف راهبردی باید اولی باشد، نه دومی.
هرچه جنگ بیشتر منطقهای شود، امکان ایجاد ائتلاف گستردهتر علیه ایران افزایش مییابد.
---
۹. اسرائیل؛ جنگ نباید بدون پایان سیاسی ادامه پیدا کند
اسرائیل میتواند جنگ را از منظر نظامی ادامه دهد؛ اما استمرار جنگ برای هیچ طرفی معادل پیروزی سیاسی نیست.
از اینجا به بعد، معیار ایران نباید «تعداد حملات» باشد.
معیار باید این باشد:
آیا اسرائیل و آمریکا هنوز میتوانند جنگ را با اهداف اولیه خود ادامه دهند؟
اگر پاسخ منفی شود، جنگ وارد مرحلهای متفاوت شده است.
در این مرحله، ایران باید از ظرفیت نظامی خود برای ایجاد اهرم سیاسی استفاده کند، نه اینکه خود را در چرخهای بیپایان از واکنشهای متقابل گرفتار کند.
---
۱۰. اصل طلایی: هیچ پیروزی تاکتیکی بدون خروج سیاسی
خطر اصلی در جنگ طولانی، شکست نظامی نیست.
گاهی خطر بزرگتر، موفقیتهای تاکتیکی بدون مسیر خروج سیاسی است.
ممکن است یک طرف در یک روز مشخص موفقیت نظامی قابل توجهی به دست آورد.
اما اگر روز بعد جنگ ادامه پیدا کند، هزینه اقتصادی افزایش یابد، متحدان بیشتری وارد جنگ شوند و امکان مذاکره کاهش یابد، آن موفقیت تاکتیکی میتواند از نظر راهبردی بیاثر شود.
بنابراین هر اقدام نظامی باید با یک سؤال سیاسی همراه باشد:
«این اقدام چگونه ما را به پایان جنگ نزدیک میکند؟»
نه فقط:
««این اقدام چقدر به دشمن آسیب میزند؟»»
---
۱۱. هرمز؛ اهرم نهایی، نه کارت مصرفی
هرمز سه کارکرد دارد:
انرژی
اقتصاد
دیپلماسی
قدرت واقعی ایران در هرمز زمانی به حداکثر میرسد که هر سه کارکرد همزمان حفظ شوند.
اگر هرمز صرفاً به یک میدان درگیری نظامی تبدیل شود، بخش مهمی از ارزش سیاسی آن از بین میرود.
اما اگر وضعیت هرمز به شکل یک شرط روشن برای پایان جنگ تعریف شود، هر روز ادامه جنگ معنای اقتصادی و سیاسی پیدا میکند.
در این صورت، هرمز تبدیل میشود به:
«ساعت سیاسی جنگ.»
هرچه ساعت جلوتر برود، فشار برای یافتن راه خروج افزایش مییابد.
---
۱۲. خط قرمز جدید ایران
از ۱۹ سپتامبر ۲۰۲۶، میتوان موضع راهبردی ایران را در یک جمله خلاصه کرد:
«ایران تا پایان کامل جنگ و بازگشت مذاکرات به چارچوب اسلامآباد، هرمز را به وضعیت پیش از جنگ بازنخواهد گرداند.»
این جمله باید دقیقاً با یک اصل دیگر همراه باشد:
«بازگشت هرمز به وضعیت عادی، بخشی از فرایند پایان جنگ خواهد بود؛ نه پیششرطی برای آغاز مذاکره.»
این تفاوت بسیار مهم است.
ایران نباید برای اینکه آمریکا حاضر شود مذاکره کند، مهمترین اهرم اقتصادی خود را پیشاپیش واگذار کند.
---
۱۳. ترتیب پایان جنگ
سناریوی مطلوب از منظر این دکترین چنین است:
ادامه فشار متقابل
↓
افزایش هزینه ادامه جنگ
↓
تثبیت وضعیت هرمز
↓
افزایش فشار اقتصادی و سیاسی بر طرفین
↓
بازگشت میانجیگری
↓
بازگشت به چارچوب اسلامآباد
↓
توافق درباره پایان کامل جنگ
↓
تضمینهای امنیتی و سیاسی
↓
بازگشت مرحلهای هرمز به وضعیت عادی
این ترتیب، برخلاف مدل «آتشبس در برابر بازگشایی فوری»، به ایران اجازه میدهد تا پایان جنگ، اهرم اصلی خود را حفظ کند.
---
۱۴. مسئله اصلی از امروز دیگر «بردن جنگ» نیست
جنگ طولانی ممکن است هیچ برنده کلاسیکی نداشته باشد.
اما میتواند یک طرف را به نقطهای برساند که بتواند شرایط پایان جنگ را تعیین کند.
این هدف راهبردی ایران باید باشد.
نه نابودی آمریکا.
نه جنگ دائمی با اسرائیل.
نه درگیر کردن همه کشورهای منطقه.
بلکه:
جلوگیری از شکست راهبردی ایران و تبدیل ظرفیتهای نظامی، اقتصادی، جغرافیایی و دیپلماتیک به قدرت تعیینکننده در مذاکرات پایان جنگ.
---
۱۵. دکترین ۱۹ سپتامبر
از امروز، معماری جدید راهبرد ایران را میتوان در شش اصل خلاصه کرد:
اصل اول
جنگ تا پایان کامل متوقف نمیشود.
اصل دوم
هرمز تا پایان جنگ به وضعیت پیش از جنگ بازنمیگردد.
اصل سوم
مذاکره از صفر آغاز نمیشود؛ اسلامآباد نقطه بازگشت است.
اصل چهارم
بازگشایی هرمز بخشی از توافق پایان جنگ است، نه پیششرط مذاکره.
اصل پنجم
هدف ایران ایجاد هزینه راهبردی برای ادامه جنگ است، نه جنگ با تجارت جهانی بهعنوان یک هدف مستقل.
اصل ششم
هر اقدام نظامی باید در خدمت یک خروج سیاسی قابل تعریف قرار گیرد.
---
نتیجهگیری: «تنگه تا توافق»
در ۱۹ سپتامبر ۲۰۲۶، دیگر نمیتوان هرمز را یک موضوع فرعی در جنگ ایران و آمریکا دانست.
هرمز اکنون در مرکز معادله قرار گرفته است.
چهار کشتی در یک روز، در برابر میانگین ۱۶ کشتی در ده روز، تنها یک عدد نیست. این عدد نشان میدهد که وضعیت دریایی منطقه از حالت عادی خارج شده است.
از سوی دیگر، تفاهم اسلامآباد یک سند واقعی و موجود است که مسیر پایان جنگ و بازگشت تدریجی تردد دریایی را ترسیم کرده است.
بنابراین ایران میتواند یک اصل روشن و قابل فهم اعلام کند:
«هرمز تا پایان جنگ و بازگشت به مسیر اسلامآباد، به وضعیت پیش از جنگ بازنخواهد گشت.»
نه برای همیشه.
نه برای مجازات جهان.
بلکه تا زمانی که جنگ واقعاً پایان یابد.
در این چارچوب، هرمز دیگر صرفاً یک تنگه جغرافیایی نیست.
هرمز تبدیل به معیار پایان جنگ میشود.
واشنگتن اگر خواهان عادیشدن مسیر انرژی است، باید برای پایان جنگ راهحل سیاسی ارائه کند.
اگر خواهان بازگشت کشتیهاست، باید برای بازگشت به یک چارچوب توافقی اقدام کند.
و اگر خواهان بازگشت به وضعیت پیش از جنگ است، باید بپذیرد که ایران نیز حق دارد شرایط بازگشت به وضعیت پیش از جنگ را بخشی از توافق پایان جنگ بداند.
در این دکترین، پیام نهایی ساده است:
«جنگ، هرمز را از وضعیت عادی خارج کرد. پایان واقعی جنگ، هرمز را به وضعیت عادی بازخواهد گرداند.»

جنگ تا پایان.
هرمز تا توافق.این نسخه عمداً «تهاجمی» را در سطح دکترین، اهرم سیاسی و شروط پایان جنگ نگه داشته و وارد فهرست اهداف، مسیرهای حمله یا دستورالعمل عملیاتی نشده است. همچنین موضعی که خواستی درباره هرمز را بهصورت یک شرط سیاسی روشن و قابل مذاکره فرموله کردم، نه یک تهدید مطلق علیه کشتیرانی جهانی.