حمله هستهای آمریکا به ایران؛ بررسی واکنش چین و روسیه و مزایای این حمله برای قدرتگرفتن ایران
نویسنده:
فوآد شعبانی
پژوهشگر حوزه علوم راهبردی
مقدمه
با انقضای مهلت ۶۰ روزه تفاهمنامه موقت بین آمریکا و ایران در ۱۷ اوت ۲۰۲۶,و همزمان با ادعای «مارجوری تیلور گرین»، نماینده سابق کنگره آمریکا، مبنی بر بحث درباره استفاده از سلاح هستهای علیه ایران در جلسات راهبردی کاخ سفید,این پرسش مطرح میشود که اگر آمریکا چنین گام بیسابقهای بردارد، واکنش قدرتهای بزرگ ـ بهویژه چین و روسیه ـ چه خواهد بود؟ و آیا این حمله میتواند بر خلاف ظاهر، به سود ایران تمام شود؟
این مقاله بهعنوان یک تحلیل راهبردی، سه محور را بررسی میکند: ابعاد و پیامدهای حمله هستهای آمریکا به ایران، واکنش احتمالی چین و روسیه، و مزایای غیرمنتظرهای که ممکن است از دل این فاجعه برای ایران متولد شود.
۱. حمله هستهای آمریکا به ایران؛ سناریویی دور از ذهن اما قابل تأمل
۱-۱. بستر نظامی: از بمباران تا حمله هستهای
از فوریه ۲۰۲۶، آمریکا و اسرائیل حملات گستردهای را علیه تأسیسات هستهای ایران آغاز کردهاند. تأسیسات اصلی مانند فردو، نطنز هدف حملات هوایی قرار گرفتهاند، اما گمانهزنیها حاکی از آن است که ایران بخش قابلتوجهی از تجهیزات و مواد غنیشده خود را به تأسیسات جدیدی به نام «کوه سرب» (Gahvareh) —که در عمق سنگ بستر گرانیتی کنده شده—منتقل کرده است.
حمله به این تأسیسات عمیقترین، با بمبهای غولپیکر زمینشکاف GBU-57 توسط بمبافکنهای B-2 امکانپذیر است، اما حتی در این صورت نیز نابودی کامل تضمینشده نیست. برخی منابع نظامی معتقدند که تنها سلاح هستهای تاکتیکی میتواند تأسیسات زیرزمینی عمیق ایران را از کار بیندازد.
۱-۲. هزینههای یک حمله هستهای
حمله هستهای —حتی با کلاهکهای کوچک تاکتیکی—پیامدهای فاجعهباری به همراه دارد:
· بارش هستهای (Fallout) بر سر کشورهای همسایه از جمله عربستان، امارات و حتی نیروهای آمریکایی در منطقه
· شکستن تابوی هستهای پس از جنگ جهانی دوم و ایجاد سابقهای خطرناک در عرصه بینالملل
· واکنش جهانی که میتواند آمریکا را در انزوای بیسابقهای قرار دهد
· و مهمتر از همه، تهدید به گسترش جنگ به سطحی که هیچکس نمیتواند پایان آن را پیشبینی کند
با این حال، کارشناسان معتقدند که طرح چنین گزینهای بیش از آنکه یک تصمیم عملیاتی باشد، بازی روانی برای افزایش فشار بر ایران و وادار کردن آن به عقبنشینی است.
۲. واکنش چین و روسیه؛ حمایت محدود در سایه منافع ملی
۲-۱. چین: حمایت دیپلماتیک، نه نظامی
چین در طول بحران ایران، موضعی محتاطانه و دوگانه داشته است. پکن در نهادهای بینالمللی مانند آژانس بینالمللی انرژی اتمی، رسماً خواستار توقف فوری عملیات نظامی و بازگشت به گفتوگو شده و بر احترام به حق ایران در استفاده صلحآمیز از انرژی هستهای تأکید کرده است.
سخنگوی وزارت خارجه چین نیز در پاسخ به این پرسش که «اگر آمریکا به ایران حمله کند، چین آیا همراه با روسیه از ایران حمایت خواهد کرد؟» اعلام کرد: «ما همواره مخالف استفاده یا تهدید به استفاده از زور در روابط بینالملل هستیم و از مردم ایران برای حفظ ثبات و حقوق مشروع خود حمایت میکنیم».
اما تحلیلگران تأکید دارند که حمایت چین محدود به حوزه دیپلماتیک و اقتصادی خواهد بود، نه نظامی. «نانسینی»، پژوهشگر روابط ایران و چین، معتقد است: «تصور اینکه چین بهخاطر ایران با آمریکا رویاروی شود برایم دشوار است». پکن بهدقت منافع خود در نفت ارزان ایران و ثبات منطقه را میسنجد و مسئله ایران در صدر اولویتهای راهبردی چین قرار ندارد.
در سناریوی حمله هستهای، محتملترین واکنش چین عبارت است از:
· محکومیت شدید در شورای امنیت و همکاری با روسیه برای صدور بیانیه
· تشدید روابط اقتصادی با ایران و احتمالاً کمک به بازسازی
· خودداری از هرگونه اقدام نظامی یا تحریمهای متقابل علیه آمریکا که به منافع کلان پکن لطمه بزند
۲-۲. روسیه: هشدارهای تند، اما دستهای بسته
روسیه در قبال هرگونه حمله آمریکا به ایران، لحن تندتری نسبت به چین داشته است. سرگئی لاوروف، وزیر خارجه روسیه، هرگونه حمله به تأسیسات هستهای ایران را «بازی با آتش» توصیف کرده است. یک قانونگذار ارشد روسی نیز هشدار داده که حمله نظامی آمریکا به ایران میتواند «راهی مستقیم به جنگ جهانی سوم» باشد.
با این حال، توانایی عملی روسیه برای حمایت از ایران بسیار محدود است:
· معاهده روسیه و ایران شامل تعهد نظامی متقابل نیست و صرفاً به همکاری سیاسی، دیپلماتیک و اقتصادی محدود میشود.
· روسیه خود با بحران اقتصادی و جنگ اوکراین دستوپنجه نرم میکند و اولویت اصلی کرملین، اوکراین است، نه ایران.
· تحلیلگران معتقدند روسیه در صورت حمله آمریکا «هر کاری برای حفظ بقای رژیم ایران انجام میدهد، اما گزینههایش بسیار محدود است».
در سناریوی حمله هستهای، روسیه احتمالاً:
· شدیدترین محکومیتها را در سطح بینالمللی صادر میکند
· تسلیحات متعارف بیشتری مانند سامانههای پدافندی و جنگنده به ایران میدهد
· از هرگونه درگیری نظامی مستقیم با آمریکا اجتناب میکند، زیرا «هیچکس برای ایران خود را در معرض نابودی متقابل قرار نمیدهد»
۲-۳. جمعبندی واکنش چین و روسیه
محور چین روسیه
محکومیت دیپلماتیک قوی بسیار قوی
حمایت نظامی خیر محدود (تسلیحات متعارف)
مداخله نظامی مستقیم قطعاً خیر قطعاً خیر
همکاری اقتصادی با ایران تشدید محدود
اولویت راهبردی ثبات کلی جنگ اوکراین
نتیجه کلیدی: در سناریوی حمله هستهای، نه چین و نه روسیه حاضر به رویارویی نظامی با آمریکا نخواهند شد. حمایت آنها عمدتاً در سطح دیپلماتیک، اقتصادی و تا حدی تسلیحاتی باقی میماند.
۳. مزایای غیرمنتظره برای ایران؛ قدرتگرفتن از دل فاجعه
در نگاه اول، حمله هستهای آمریکا به ایران یک فاجعه تمامعیار به نظر میرسد. اما بررسی عمیقتر نشان میدهد که چنین اقدامی میتواند مزایای راهبردی غیرمنتظرهای برای ایران به همراه داشته باشد:
۳-۱. مشروعیتزدایی کامل از آمریکا در عرصه جهانی
استفاده از سلاح هستهای علیه یک کشور بدون سلاح هستهای، تابوی ۸۰ ساله را میشکند و آمریکا را در جایگاه متجاوزی بیسابقه قرار میدهد. چنین اقدامی:
· همبستگی جهانی علیه آمریکا را —حتی در میان متحدان سنتی— برمیانگیزد
· به ایران ابزار بینظیری برای فشار دیپلماتیک در تمام نهادهای بینالمللی میدهد
· جبهه مقاومت را در سراسر منطقه با انگیزهای تازه متحد میکند
۳-۲. اتحاد داخلی و بقای رژیم
تحلیلگران معتقدند که فشار خارجی، بهویژه در سطحی فراتر از تحریم، اغلب به اتحاد داخلی و بقای نظامهای سیاسی منجر میشود. رافائل اوردوهانیان، تحلیلگر روس، تأکید کرده که با وجود سختترین شرایط اقتصادی، «جامعه ۹۰ میلیونی ایران در برابر تجاوز آمریکا و اسرائیل متحد شده است».
حمله هستهای، بر خلاف قصد آمریکا، میتواند:
· پایگاه اجتماعی نظام را تحکیم بخشد
· مخالفان داخلی را به صف حامیان رژیم بکشاند
· هویت ضداستعماری ایران را در منطقه و جهان تقویت کند
۳-۳. تغییر معادلات راهبردی و خروج از انزوا
یک حمله هستهای، ایران را از جایگاه «تهدیدکننده» به جایگاه «قربانی» تبدیل میکند. این تغییر روایت میتواند:
· درهای همکاری با چین و روسیه را بیش از پیش بگشاید
· فشار تحریمها را کاهش دهد، زیرا جامعه جهانی در محکومیت اقدام آمریکا متحد میشود
· به ایران فرصت بازتعریف جایگاه خود در نظام بینالملل بهعنوان کشوری که مورد ظلم واقع شده، بدهد
۳-۴. تسریع در دستیابی به بازدارندگی هستهای (پارادوکس هستهای)
شاید متناقضنما باشد، اما حمله هستهای آمریکا قویترین انگیزه را برای ایران فراهم میکند تا هرچه سریعتر به سلاح هستهای دست یابد. بر اساس گزارشها، برنامه هستهای ایران پس از ماهها بمباران، اساساً دستنخورده باقی مانده و ایران هنوز ۹ تا ۱۲ ماه با ساخت بمب فاصله دارد.
پس از یک حمله هستهای:
· هیچ بازدارنده بینالمللی برای جلوگیری از دستیابی ایران به سلاح هستهای باقی نمیماند
· ایران میتواند با استناد به حق دفاع مشروع و شکستن پیمانهای بینالمللی توسط آمریکا، برنامه خود را علنی کند
· چین و روسیه در چنین شرایطی، امکان مخالفت مؤثر با برنامه هستهای ایران را از دست میدهند
۳-۵. افزایش نفوذ منطقهای و کنترل بر انرژی
در پی حمله هستهای، کنترل ایران بر تنگه هرمز به اهرمی بینظیر تبدیل میشود. والاستریت ژورنال گزارش داده که بخشهایی از ساختار قدرت در تهران، دورههای فروکش حملات آمریکا را فرصتی برای آمادهشدن برای رویارویی بزرگتر میبینند.
حمله هستهای میتواند:
· نفوذ ایران بر گروههای مقاومت در لبنان، سوریه، یمن و عراق را افزایش دهد
· قیمت انرژی را به سطحی بیسابقه برساند که به نفع ایران (و نیز روسیه و چینهایی که از نفت ارزان بهره میبرند) تمام شود
· موقعیت چانهزنی ایران در هرگونه مذاکره آینده را به طرز چشمگیری ارتقا دهد
۴. جمعبندی نهایی
حمله هستهای آمریکا به ایران، سناریویی است که احتمال وقوع آن اندک اما پیامدهای آن عظیم است. تحلیل راهبردی نشان میدهد که:
اولاً، چین و روسیه در چنین سناریویی از رویارویی مستقیم با آمریکا اجتناب میکنند و حمایت آنها محدود به حوزه دیپلماتیک، اقتصادی و تا حدی تسلیحاتی خواهد بود. منافع کلان این دو کشور—برای چین ثبات اقتصادی و برای روسیه جنگ اوکراین—بر هرگونه تعهد به ایران اولویت دارد.
ثانیاً و در کمال تناقض، حمله هستهای میتواند مزایای راهبردی بینظیری برای ایران به همراه داشته باشد: از مشروعیتزدایی کامل از آمریکا و اتحاد داخلی گرفته تا تغییر معادلات منطقهای و حتی تسریع در دستیابی به بازدارندگی هستهای. همانگونه که برخی تحلیلگران اشاره کردهاند، آمریکا با تهدید به چنین اقدامی، ناخواسته ممکن است ایران را قدرتمندتر از قبل تحویل بگیرد.
سخن پایانی اینکه، در دنیای سیاست، تهدید هستهای همچنان که یک گزینه نظامی است، یک ابزار چانهزنی روانی نیز محسوب میشود. اما اگر این تهدید به فعل تبدیل شود، نهتنها «بازی با آتش»——چنانکه لاوروف هشدار داده——بلکه گشودن دری به سوی نظم جهانی جدیدی است که در آن، قربانیِ امروز، ممکن است قدرتمندِ فردا باشد.