جنگ سرد شبکهای؛ معماری بیثباتی راهبردی و آینده نظم جهانی تا ۲۰۳۰
نویسنده:
فوآد شعبانی
پژوهشگر حوزه علوم راهبردی
جهان در سال ۲۰۲۶ وارد «جنگ سرد دوم» به معنای کلاسیک آن نشده است؛ اما وارد چیزی پیچیدهتر و بالقوه خطرناکتر شده است: جنگ سرد شبکهای.
در جنگ سرد قرن بیستم، دو ابرقدرت و دو بلوک اصلی، اگرچه با بحرانها و جنگهای نیابتی متعدد مواجه بودند، اما ساختار کلی رقابت نسبتاً قابلشناسایی بود. امروز چنین خطی وجود ندارد. آمریکا با چین رقابت میکند اما با اقتصاد آن درهمتنیده است؛ اروپا عضو ائتلاف آمریکا است اما همزمان در پی افزایش استقلال دفاعی خود است؛ هند شریک استراتژیک واشنگتن است اما روابط دیرینه خود را با مسکو حفظ کرده؛ و چین، روسیه، ایران و کره شمالی به یکدیگر نزدیک شدهاند، بدون آنکه یک پیمان دفاعی واحد تشکیل داده باشند. ناتو خود این چهار کشور را از نظر همکاری فزاینده زیر نظر دارد، اما تصریح میکند که ماهیت این همکاری با انسجام نهادی ناتو قابل قیاس نیست.
در این معماری، سه گسل اصلی اهمیت ویژه دارند: تایوان، جنگ روسیه و اوکراین، و جنگ آمریکا–اسرائیل–ایران و بحران خاورمیانه. اما خطر واقعی در خود این گسلها نیست؛ در امکان اتصال آنها به یکدیگر است.
تز اصلی این مقاله آن است که بحرانهای بزرگ تا ۲۰۳۰ نه الزاماً از «تصمیم یک قدرت برای آغاز جنگ جهانی»، بلکه از ترکیب پنج عامل میتوانند به بحران سیستمیک تبدیل شوند:
فشار ساختاری → شوک → خطای محاسباتی → قفلشدن سیاسی → تشدید خودکار.
در کنار این زنجیره، یک متغیر اغلب نادیدهگرفتهشده نیز حضور دارد: فرسایش یا بحران درونی دولتها. دولت ضعیف لزوماً دولت صلحطلب نیست؛ گاهی بحران داخلی میتواند یک حکومت را محتاطتر کند و گاهی آن را به سمت ملیگرایی، برونفکنی بحران و ریسکپذیری بیشتر سوق دهد.
بر این اساس، افق ۲۰۳۰ را نباید با یک پیشبینی خطی توضیح داد. آینده در قالب مجموعهای از سناریوهای وابسته به یکدیگر شکل خواهد گرفت؛ از رقابت کنترلشده و جنگ منجمد تا جنگ منطقهای زنجیرهای، بحران تایوان، بحران داخلی یک قدرت بزرگ یا جنگی که هیچ بازیگری واقعاً تصمیم به آغاز آن نداشته است.
پرسش اصلی آینده بنابراین این نیست که «چه کسی جنگ را آغاز میکند؟» بلکه این است:
«کدام بحران، نخستین حلقه زنجیرهای خواهد شد که قدرتهای بزرگ دیگر قادر به متوقفکردن آن نیستند؟»
---
مقدمه: مسئله امروز «جنگ جهانی» نیست؛ مسئله ناتوانی در کنترل بحران است
پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، برای مدتی طولانی چنین تصور میشد که جهان به سوی یک نظم نسبتاً باثبات حرکت کرده است؛ نظمی که در آن آمریکا قدرت غالب، جهانیشدن موتور اقتصاد، و جنگ بزرگ میان قدرتهای صنعتی پدیدهای متعلق به قرن بیستم خواهد بود.
این تصور اکنون دیگر قابل اتکا نیست.
جنگ اوکراین نشان داد که جنگ صنعتی و فرسایشی در قلب اروپا هنوز امکانپذیر است. جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران نشان داد که یک بحران خاورمیانهای میتواند مستقیماً بازار انرژی و کشتیرانی جهانی را مختل کند. در ۲۰ اوت ۲۰۲۶، Reuters گزارش کرد که جنگ نزدیک به شش ماه طول کشیده، عبور از تنگه هرمز بهشدت پایین آمده و این بحران همچنان بر بازارهای جهانی انرژی فشار وارد میکند.
در همان زمان، تایوان بودجه دفاعی ۲۰۲۷ خود را ۱۸ درصد افزایش داده و به رکوردی بیش از ۳ درصد تولید ناخالص داخلی رسانده است؛ اقدامی که خود نشانهای از درک تایپه از افزایش ریسک محیط امنیتی است.
در اروپا نیز ناتو در نشست آنکارا بر تعهد ماده ۵، افزایش ظرفیت صنعتی و مسیر رساندن هزینههای دفاعی و امنیتی به ۵ درصد GDP تا ۲۰۳۵ تأکید کرد.
اینها رویدادهای جداگانه نیستند.
آنها اجزای یک تغییر ساختاریاند.
اما این تغییر را نمیتوان صرفاً با عبارت «جنگ سرد جدید» توضیح داد؛ زیرا جنگ سرد کلاسیک، در مقایسه با امروز، دو قطب منسجمتر، قواعد روشنتر و زنجیرههای اتصال متفاوتی داشت.
معماری جدید بیشتر شبیه یک شبکه است:
«بحرانها مستقل آغاز میشوند، اما از طریق انرژی، فناوری، تجارت، سلاح، سیاست داخلی و اطلاعات به یکدیگر متصل میشوند.»
---
۱. جنگ سرد شبکهای چیست؟
«جنگ سرد شبکهای» یک اصطلاح توصیفی است، نه نام رسمی یک نظم جهانی.
منظور از آن ساختاری است که در آن:
- رقابت قدرتهای بزرگ ادامه دارد؛
- اما جهان به دو بلوک کامل تقسیم نشده است؛
- متحدان میتوانند منافع متفاوتی داشته باشند؛
- قدرتهای منطقهای میتوانند بر محاسبات قدرتهای بزرگ اثر بگذارند؛
- جنگ اقتصادی با جنگ نظامی درهمتنیده شده؛
- و یک بحران محلی میتواند از طریق شبکههای جهانی به بحران فرامرزی تبدیل شود.
در این جهان، دیگر مرز روشنی میان «جنگ منطقهای» و «بحران جهانی» وجود ندارد.
جنگ خاورمیانه میتواند از طریق هرمز به نفت و از نفت به تورم برسد.
جنگ تایوان میتواند از طریق نیمههادیها به صنایع دیجیتال جهان برسد.
جنگ اوکراین میتواند از طریق انرژی، تسلیحات و فناوری پهپادی به اروپا و آسیا منتقل شود.
از این رو، قدرت دیگر فقط قابلیت تخریب نظامی نیست؛ قابلیت ایجاد اختلال در شبکههای حیاتی نیز هست.
---
۲. سه گسل اصلی؛ اما نه سه جنگ یکسان
۲.۱. تایوان: گسل قدرت بزرگ
تایوان خطرناکترین محل تماس مستقیم میان آمریکا و چین است.
برای پکن، تایوان بخشی از مسئله وحدت ملی و پروژه «احیای بزرگ ملت چین» است. گزارش سالانه تهدیدات جامعه اطلاعاتی آمریکا در ۲۰۲۶ میگوید چین همچنان در پی ایجاد شرایط لازم برای وحدت است، اما پکن در حال حاضر برنامهای برای اجرای تهاجم به تایوان در سال ۲۰۲۷ ندارد و جدول زمانی ثابتی نیز برای تحقق وحدت تعیین نکرده است. در همان گزارش آمده که PLA همزمان قابلیتهای نظامی خود برای تصرف تایوان و بازداشتن یا شکست مداخله آمریکا را توسعه میدهد.
این دو گزاره باید با هم دیده شوند.
آمادگی برای جنگ، تصمیم برای جنگ نیست.
چین میتواند برای یک جنگ احتمالی آماده شود تا لزوماً جنگ نکند.
از طرف دیگر، تایوان نیز اکنون خود را برای سناریوهای محاصره، حمله دریایی، اختلال ارتباطات و جنگ پهپادی آماده میکند. رزمایش هان کوانگ در ۲۰۲۶ چنین سناریوهایی را بهطور جدی تمرین کرد و دربرگیرنده مقابله با محاصره دریایی و حتی اختلال اینترنت و ارتباطات متحرک بود.
این روند یک پیام مهم دارد:
بحران تایوان ممکن است پیش از جنگ، سالها در قالب «شبیهسازی جنگ» ادامه داشته باشد.
---
۳. اشتباه محاسباتی؛ متغیری که هیچ مدل اقتصادی بهتنهایی توضیح نمیدهد
یکی از ضعفهای تحلیلهای ژئوپلیتیکی این است که بیش از حد بر این فرض تکیه میکنند:
«چون جنگ برای طرفین بسیار پرهزینه است، پس طرفین از جنگ اجتناب خواهند کرد.»
این گزاره همیشه درست نیست.
دولتها تصمیمهای خود را با اطلاعات کامل نمیگیرند.
آنها ممکن است:
- توان دشمن را اشتباه ارزیابی کنند؛
- نیت دشمن را اشتباه تفسیر کنند؛
- اطلاعات غلط دریافت کنند؛
- تصور کنند طرف مقابل عقب خواهد نشست؛
- به فشار افکار عمومی داخلی تن دهند؛
- یا در اثر ترس از عقبنشینی سیاسی، هزینهای را بپذیرند که در محاسبه اقتصادی عادی پذیرفتنی نیست.
در چنین شرایطی، هزینه جنگ دیگر عامل بازدارنده مطلق نیست.
ترس از هزینه شکست میتواند از ترس از هزینه جنگ بیشتر شود.
این تفاوت برای تایوان، اوکراین و خاورمیانه حیاتی است.
---
۴. مدل پنجمرحلهای بحران
برای فهم مسیر تبدیل بحران محدود به بحران سیستمیک، میتوان یک مدل پنجمرحلهای ارائه کرد:
مرحله نخست: فشار ساختاری
اقتصاد، رقابت قدرت، بحران انرژی، جمعیت، بدهی، تغییرات فناوری یا کاهش اعتماد داخلی.
↓
مرحله دوم: شوک
حمله، ترور، سقوط بازار، حادثه نظامی، حمله سایبری، سقوط هواپیما یا تغییر سیاسی ناگهانی.
↓
مرحله سوم: خطای محاسباتی
یک طرف نتیجه میگیرد که دیگری قصد حمله دارد یا عقبنشینی نخواهد کرد.
↓
مرحله چهارم: قفلشدن سیاسی
افکار عمومی، رسانهها، انتخابات، ملیگرایی و فشار نخبگان اجازه عقبنشینی نمیدهند.
↓
مرحله پنجم: تشدید خودکار
اقدامات متقابل، بسیج، تحریم، عملیات سایبری، ورود متحدان و حملههای بیشتر.
در این مرحله، مسئله از «تصمیم» به «دینامیک» تبدیل میشود.
هیچ بازیگری الزاماً نمیخواهد جنگ بزرگ شود؛ اما ساختار بحران طوری عمل میکند که همه را به سمت تشدید سوق میدهد.
---
۵. جنگی که هیچکس شروع نکرد، اما همه در آن گیر افتادند
این خطر، شاید مهمتر از سناریوی «جنگی که از قبل طراحی شده» باشد.
فرض کنید در تنگه تایوان یک حادثه دریایی رخ دهد.
واشنگتن آن را اقدام تهاجمی تلقی کند.
پکن تصور کند آمریکا به دنبال ایجاد پوشش برای مداخله است.
هر دو نیروی بیشتری وارد منطقه کنند.
یک هواپیما یا کشتی هدف قرار گیرد.
بازارهای مالی سقوط کند.
کنگره آمریکا خواستار پاسخ شود.
افکار عمومی چین خواستار واکنش شود.
در این نقطه، حتی اگر رهبران اولیه قصد جنگ نداشته باشند، هزینه سیاسی عقبنشینی چنان بالا میرود که جنگ از «انتخاب» به «اجبار ادراکشده» تبدیل میشود.
این همان پدیدهای است که میتوان نام آن را گذاشت:
««جنگ ناشی از قفلشدن بحران»»
و این سناریو در جهان شبکهای خطرناکتر از گذشته است، زیرا سرعت انتقال اطلاعات و عملیات نظامی بسیار بالاتر رفته است.
---
۶. هوش مصنوعی؛ افزایش سرعت تصمیم، کاهش زمان تأمل
یکی از متغیرهای کممطالعهشده در این نظم جدید، هوش مصنوعی است.
AI فقط یک ابزار نظامی جدید نیست.
میتواند سرعت:
- شناسایی هدف؛
- تحلیل اطلاعات؛
- عملیات سایبری؛
- تولید اخبار و اطلاعات جعلی؛
- تصمیمگیری نظامی؛
- و واکنش متقابل
را افزایش دهد.
در نتیجه یک تناقض شکل میگیرد:
هرچه سامانههای جنگی سریعتر شوند، زمان لازم برای تشخیص خطا کمتر میشود.
این موضوع برای بازدارندگی هستهای بسیار حساس است.
اگر یک سامانه هوشمند یک حمله سایبری یا جابهجایی موشکی را بهعنوان نشانه آغاز حمله تفسیر کند، زمان انسان برای بررسی و تصمیمگیری میتواند کاهش یابد.
بنابراین فناوری میتواند همزمان:
توان بازدارندگی را افزایش دهد
و
خطر محاسبه اشتباه را نیز افزایش دهد.
---
۷. ایران–اسرائیل؛ از جنگ منطقهای به بحران سیستمیک
جنگ اول در ژوئن ۲۰۲۵ با حملات گسترده اسرائیل به ایران آغاز شد و آمریکا نیز در ادامه همان جنگ مستقیماً وارد عملیات شد.
کمتر از نه ماه بعد، در ۲۸ فوریه ۲۰۲۶، آمریکا و اسرائیل حمله گسترده جدیدی را آغاز کردند.
اما این جنگ دوم تنها ادامه جنگ اول نیست؛ زیرا دامنه آن بسیار وسیعتر شده است.
بحران اکنون نه فقط میان ایران و اسرائیل، بلکه میان:
ایران ↔ آمریکا ↔ اسرائیل ↔ کشورهای خلیج فارس ↔ بازار انرژی ↔ اقتصاد جهانی
در جریان است.
در اوت ۲۰۲۶، کشمکش بر سر تنگه هرمز به یکی از مهمترین متغیرهای جنگ تبدیل شده است. Reuters در ۲۰ اوت گزارش کرد که عبور کشتیهای کالایی از هرمز بهشدت کاهش یافته و تنها تعداد بسیار محدودی از کشتیها در روز از این گذرگاه عبور میکنند.
همزمان، نفت برنت در ۲۰ اوت به بیش از ۹۳ دلار رسید و اختلال پالایش و حملونقل ناشی از جنگ، خطر تداوم فشار انرژی را افزایش داده است.
این یعنی یک اقدام نظامی در خلیج فارس اکنون قادر است:
امنیت منطقهای → انرژی → تورم → بازارهای مالی → سیاست پولی → سیاست داخلی
را به یک زنجیره واحد تبدیل کند.
این، ذات جنگ شبکهای است.
---
۸. هرمز و تایوان؛ دو گلوگاه تمدن دیجیتال و صنعتی
شاید یکی از مهمترین مفاهیم آیندهپژوهانه این مقاله این باشد که جهان به دو نوع گلوگاه راهبردی وابسته شده است:
هرمز؛ گلوگاه انرژی
تهدید هرمز، انرژی، حملونقل و تورم را تحت فشار میگذارد.
تایوان؛ گلوگاه فناوری
اختلال در تایوان میتواند زنجیره تولید نیمههادی، هوش مصنوعی، خودرو، تجهیزات پزشکی و صنایع دفاعی را تحت تأثیر قرار دهد.
از این رو، جنگ آینده الزاماً با اشغال پایتختها تعریف نمیشود.
ممکن است کنترل یک گلوگاه از تصرف یک سرزمین اهمیت بیشتری پیدا کند.
---
۹. اوکراین؛ جنگی که اقتصاد و فناوری آن را تعریف میکنند
جنگ اوکراین ثابت کرد که جنگ قرن بیستویکم هنوز میتواند بسیار صنعتی، پرهزینه و فرسایشی باشد.
اما این جنگ همزمان یک آزمایشگاه فناوری است:
پهپادهای انبوه، جنگ الکترونیک، ماهواره، موشک، اطلاعات بلادرنگ و حملات عمقی.
در ۱۹ اوت ۲۰۲۶، روسیه حملهای گسترده شامل دهها موشک و ۱۶۸ پهپاد به کییف و مناطق اطراف انجام داد که دستکم ۱۶ نفر کشته و دهها نفر زخمی شدند.
اما آینده اوکراین صرفاً با خط مقدم تعیین نمیشود.
سه سؤال مهمتر است:
1. چه کسی ظرفیت تولید مهمات بیشتری دارد؟
2. چه کسی میتواند دفاع هوایی خود را بازسازی کند؟
3. چه کسی میتواند هزینه جنگ را برای سالهای بیشتری تحمل کند؟
این یعنی جنگ اوکراین به شکل فزایندهای جنگ اقتصادهای ملی نیز هست.
---
۱۰. قدرت فرسوده؛ آیا ضعف داخلی میتواند به جنگ بیشتر منجر شود؟
اینجا باید یکی از مفروضات کلاسیک تحلیل ژئوپلیتیک را کنار بگذاریم:
««دولت ضعیفتر، لزوماً کمتر تهاجمی است.»»
چنین قاعدهای وجود ندارد.
گاهی بحران داخلی رهبر را به مصالحه سوق میدهد.
اما گاهی بحران داخلی باعث میشود حکومت برای ایجاد مشروعیت، از بیرون دشمن بسازد.
این همان برونفکنی بحران داخلی است.
از این منظر، یک دولت ممکن است:
ضعیفتر شود → احساس تهدید بیشتری کند → ریسکپذیرتر شود.
یا:
ضعیفتر شود → منابع کمتری داشته باشد → محافظهکارتر شود.
هیچ پاسخ خطی وجود ندارد.
---
۱۱. چین؛ قدرت بزرگ با یک تناقض درونی
چین بزرگترین نمونه این پیچیدگی است.
IMF در ارزیابی ۲۰۲۶ خود، اقتصاد چین را مقاوم اما تحت فشار توصیف کرده و بر مشکلات بخش مسکن، بدهی و مالیه دولتهای محلی، ضعف تقاضای داخلی و کاهش تدریجی رشد بالقوه به دلیل جمعیت و بهرهوری تأکید کرده است. IMF رشد ۲۰۲۶ را حدود ۴.۵ درصد پیشبینی کرده و خطرات داخلی را عمدتاً متمایل به سمت نزولی دانسته است.
اما از این داده نمیتوان نتیجه گرفت که چین در آستانه فروپاشی است.
برعکس، اقتصاد چین همچنان بسیار بزرگ، صنعتی و دارای ظرفیت دولتی بالاست.
دقیقتر آن است که بگوییم:
«چین همزمان یک قدرت روبهگسترش و یک اقتصاد مواجه با فشارهای ساختاری است.»
این دو واقعیت میتوانند به دو مسیر کاملاً متفاوت منجر شوند.
مسیر اول: احتیاط
پکن برای حفظ رشد و ثبات داخلی از جنگ اجتناب کند.
مسیر دوم: فشردگی پنجره فرصت
رهبران چین تصور کنند که در صورت انتظار بیشتر، موازنه اقتصادی و جمعیتی به ضرر آنها تغییر خواهد کرد و بنابراین ریسکپذیری افزایش یابد.
به همین دلیل، بحران اقتصادی چین لزوماً خبر خوبی برای صلح نیست.
---
۱۲. روسیه؛ قدرتی که ضعفش میتواند پیشبینیناپذیریاش را افزایش دهد
روسیه نیز با یک تناقض روبهرو است.
از یک سو، جنگ طولانیمدت هزینههای انسانی و اقتصادی سنگینی دارد.
از سوی دیگر، اقتصاد و صنعت نظامی روسیه به شکل گستردهای برای جنگ بسیج شدهاند. دبیرکل ناتو در ژوئیه ۲۰۲۶ گفت نزدیک به نیمی از هزینههای روسیه به ماشین جنگی اختصاص یافته و صنعت دفاعی این کشور بهطور شبانهروزی فعالیت میکند.
از این منظر، یک روسیه ضعیفتر در پایان دهه ممکن است دو رفتار کاملاً متفاوت نشان دهد:
روسیه فرسوده و مصالحهجو
یا
روسیه محاصرهشده و ریسکپذیر
عامل تعیینکننده، فقط اندازه اقتصاد نیست؛ نوع برداشت نخبگان روسیه از آینده است.
---
۱۳. ایران؛ سه آینده متفاوت، سه معماری متفاوت خاورمیانه
برای ایران نیز نباید یک آینده خطی فرض کرد.
سناریوی اول: بازسازی راهبردی
ایران پس از جنگ توان نظامی و اقتصادی خود را بازسازی میکند و با بازدارندگی جدید وارد مذاکرات میشود.
سناریوی دوم: فرسایش کنترلشده
قدرت نظامی حفظ میشود، اما فشار اقتصادی و اجتماعی ظرفیت دولت را محدود میکند.
سناریوی سوم: بحران داخلی عمیق
بحران اقتصادی، اجتماعی و سیاسی به مرحلهای میرسد که بخش بزرگی از منابع دولت به مدیریت داخل کشور منتقل میشود.
اما حتی سناریوی سوم هم الزاماً به صلح منطقهای نمیانجامد.
بحران داخلی میتواند همزمان دو اثر متناقض داشته باشد:
کاهش ظرفیت خارجی
و
افزایش نیاز سیاسی به رویارویی خارجی.
بنابراین آینده ایران یکی از متغیرهای کلیدی تعیینکننده شکل خاورمیانه تا ۲۰۳۰ خواهد بود.
---
۱۴. CRINK؛ ائتلاف نیست، اما دیگر صرفاً همکاری هم نیست
چین، روسیه، ایران و کره شمالی پیمان نظامی واحدی ندارند.
اما فاصله میان «ائتلاف رسمی» و «همکاری پراکنده» را نباید با نادیدهگرفتن تعاملات آنها اشتباه گرفت.
مقامهای ارشد ناتو در ۲۰۲۶ بارها اعلام کردهاند که این چهار کشور بهطور فزاینده با یکدیگر کار میکنند؛ از حمایت ایران از جنگ روسیه و همکاری روسیه–کره شمالی تا کالاهای دوکاربردی چین و سازوکارهای دورزدن تحریمها.
اما این شبکه چند ضعف بنیادی دارد:
- فرماندهی واحد ندارد؛
- منافع استراتژیک کاملاً یکسان نیست؛
- اقتصادهای آنها مکمل کامل هم نیست؛
- هیچ تضمین دفاع جمعی مشابه ماده ۵ وجود ندارد.
بنابراین بهترین تعریف آن:
«شبکه مبادله و همگرایی راهبردی است، نه پیمان دفاع جمعی.»
قدرت این شبکه دقیقاً از همین انعطاف میآید.
---
۱۵. غرب نیز یک بلوک ساده نیست
در سوی مقابل، غرب نیز یک موجود کاملاً یکپارچه نیست.
آمریکا، اروپا، ناتو و شرکای آسیا منافع متفاوتی دارند.
اما یک مزیت بزرگ در اختیار آنهاست:
نهادسازی.
ناتو در نشست آنکارا از افزایش تولید دفاعی، سرمایهگذاری، تابآوری و توسعه قابلیتها سخن گفت و مسیر افزایش هزینه دفاع و امنیت تا ۵ درصد GDP در ۲۰۳۵ را دنبال میکند.
این مزیت نهادی را نباید دستکم گرفت.
CRINK میتواند سریع و انعطافپذیر معامله کند.
ناتو میتواند آهستهتر تصمیم بگیرد، اما قابلیتهای خود را در یک چارچوب حقوقی و سازمانی پایدارتر بسیج کند.
این دو نوع قدرت متفاوتاند.
---
۱۶. پایان New START؛ زنگ خطر، نه پیشگویی مسابقه هستهای
New START در ۵ فوریه ۲۰۲۶ منقضی شد.
این رویداد مهم است، اما نباید آن را با «آغاز قطعی مسابقه تسلیحاتی نامحدود» یکی دانست.
IISS تصریح میکند که پس از انقضای پیمان، آمریکا و روسیه فعلاً از حدود اصلی پیمان عبور نکردهاند و نوعی خویشتنداری غیررسمی ادامه دارد؛ در عین حال، هنوز چارچوب جایگزین معتبری شکل نگرفته است.
SIPRI نیز در سال ۲۰۲۶ هشدار داده که گرایش دولتها به اتکای بیشتر به سلاح هستهای، در کنار افزایش خطر محاسبه اشتباه و تشدید، رو به افزایش است. این نهاد موجودی جهانی را در ژانویه ۲۰۲۶ حدود ۱۲٬۱۸۷ کلاهک برآورد کرده و تعداد کلاهکهای چین را حدود ۶۲۰ اعلام کرده است.
بنابراین مسئله اصلی تا ۲۰۳۰ صرفاً «چند کلاهک» نیست.
مسئله مهمتر این است:
«آیا قدرتهای هستهای هنوز ابزارهای کافی برای مدیریت خطر، شفافسازی نیت و جلوگیری از تشدید تصادفی دارند؟»
اگر پاسخ منفی شود، حتی زرادخانهای که از نظر عددی ثابت مانده میتواند در محیطی خطرناکتر قرار گیرد.
---
۱۷. بازدارندگی در عصر جدید؛ مشکل «سرعت»
بازدارندگی سنتی بر این منطق استوار بود:
اگر حمله کنی، نابود میشوی.
اما در عصر موشکهای مافوقصوت، پهپادهای انبوه، حملات سایبری، هوش مصنوعی و ماهوارهها، یک مسئله تازه ظاهر شده است:
سرعت بحران میتواند از سرعت دیپلماسی بیشتر شود.
در نتیجه، جهان با تناقضی مواجه است:
هرچه قدرت شناسایی و پاسخ سریع بیشتر شود، فرصت بیشتری برای خطای سریع نیز فراهم میشود.
این همان جایی است که بازدارندگی میتواند از یک سپر به یک تله تبدیل شود.
اگر هر طرف تصور کند باید زودتر از رقیب واکنش نشان دهد، سامانهای که قرار بود جنگ را متوقف کند، میتواند خود به محرک تشدید تبدیل شود.
---
۱۸. قدرتهای میانی؛ بازیگرانی که میتوانند جهت بحران را تغییر دهند
یکی از اشتباهات بزرگ تحلیلهای دو قطبی، نادیدهگرفتن کشورهای میانی است.
هند، ترکیه، عربستان سعودی، امارات، اندونزی و دیگر قدرتهای منطقهای الزاماً نمیخواهند وارد یک جنگ سرد کلاسیک شوند.
هدف آنها اغلب چیز دیگری است:
«بهحداکثر رساندن استقلال راهبردی.»
آنها میتوانند:
- خریدهای نظامی را میان قدرتها تقسیم کنند؛
- مسیرهای انرژی را متنوع کنند؛
- با چین تجارت کنند؛
- با آمریکا همکاری امنیتی داشته باشند؛
- و همزمان با روسیه یا دیگر قدرتها روابط خود را حفظ کنند.
در جهان ۲۰۳۰، این کشورها میتوانند نقش «وزنه» را ایفا کنند.
اما همین کشورها نیز ممکن است تحت فشار بحرانها قرار گیرند و انتخاب کنند.
و انتخاب آنها میتواند موازنه را تغییر دهد.
---
۱۹. پنج سناریوی اصلی برای ۲۰۳۰
به جای یک پیشبینی واحد، آینده باید بهصورت طیفی از سناریوها دیده شود.
سناریوی اول: تعادل متشنج
جنگهای بزرگ به آتشبس یا جنگ کمشدت تبدیل میشوند.
تایوان همچنان تحت فشار باقی میماند.
ایران و آمریکا وارد دورههای مذاکره و تنش میشوند.
روسیه و غرب وارد نوعی بازدارندگی سرد میشوند.
این سناریو از نظر احتمال، محتملترین است.
اما به معنای صلح نیست.
---
سناریوی دوم: زنجیره بحرانهای منطقهای
یکی از بحرانها تشدید میشود و بحرانهای دیگر از آن بهره میبرند.
برای مثال:
هرمز → بحران انرژی → تورم → فشار سیاسی در غرب → افزایش فشار بر روسیه → واکنش مسکو → فشار چین بر تایوان.
در این سناریو، هیچ جنگ واحدی بهتنهایی جهان را تغییر نمیدهد؛ مجموع بحرانها این کار را انجام میدهد.
---
سناریوی سوم: بحران تایوان
یک محاصره یا حادثه نظامی به درگیری مستقیم تبدیل میشود.
آمریکا مداخله میکند.
ژاپن و فیلیپین تحت فشار قرار میگیرند.
بازار جهانی دچار شوک میشود.
نیمههادیها مختل میشوند.
اقتصاد جهان وارد رکود میشود.
این سناریو احتمالاً از سناریوی نخست کمتر است، اما پیامدهای آن میتواند بهمراتب بزرگتر باشد.
---
سناریوی چهارم: شکست داخلی یک قدرت
یک قدرت بزرگ یا منطقهای دچار بحرانی میشود که توان خارجی آن را تغییر میدهد.
اما نتیجه میتواند دوگانه باشد:
عقبنشینی
یا
تهاجم برای بقا
این سناریو، پیچیدهتر از تصور معمول «فروپاشی = صلح» است.
---
سناریوی پنجم: جنگ ناشی از خطای محاسباتی
هیچ رهبر اصلی قصد آغاز جنگ جهانی ندارد.
اما یک حادثه، پاسخ، ضدپاسخ، فشار افکار عمومی و قفلشدن سیاسی، سیستم را وارد مسیر تشدید میکند.
این سناریو شاید از نظر احتمال پایینتر باشد؛ اما از نظر پیامد، باید مهمترین سناریوی مدیریت ریسک محسوب شود.
---
۲۰. سناریوها مستقل نیستند؛ آنها به یکدیگر متصلاند
این نکته شاید از خود سناریوها مهمتر باشد.
بحران اقتصادی چین میتواند احتمال بحران تایوان را کم یا زیاد کند.
بحران داخلی ایران میتواند محاسبات اسرائیل را تغییر دهد.
بحران مالی روسیه میتواند رفتار کرملین را تغییر دهد.
انتخابات آمریکا میتواند سیاست خارجی واشنگتن را عوض کند.
یعنی سناریوها شاخههای جدا نیستند؛ یک درخت وابسته هستند.
به همین دلیل، پیشبینی خطی در ژئوپلیتیک خطرناک است.
---
۲۱. شاخص هشدار زودهنگام تا ۲۰۳۰
برای تشخیص اینکه جهان به کدام سناریو نزدیک میشود، باید بهجای تمرکز بر یک خبر، مجموعهای از شاخصها را رصد کرد:
شاخص اول: افزایش سرعت نظامیسازی
اگر افزایش هزینه دفاعی با استقرار واقعی نیرو، مهمات و سامانههای تهاجمی همراه شود، خطر از سطح سیاسی به سطح عملیاتی منتقل شده است.
شاخص دوم: تغییر لحن سیاسی
وقتی زبان رهبران از «بازدارندگی» به «فرصت»، «ضرورت»، «دفاع پیشگیرانه» یا «آخرین فرصت» تغییر کند، خطر بالا میرود.
شاخص سوم: کاهش کانالهای ارتباطی
هرچه خطوط مستقیم ارتباطی و کانالهای دیپلماتیک کمتر شوند، ظرفیت مدیریت بحران کاهش مییابد.
شاخص چهارم: افزایش فشار داخلی
افت شدید محبوبیت، اعتراض، بحران اقتصادی یا انتخابات میتواند رهبران را به اتخاذ مواضع پرریسکتر سوق دهد.
شاخص پنجم: اختلال در گلوگاهها
تایوان، هرمز، بابالمندب، کانال سوئز و زیرساختهای انرژی و داده باید مانند حسگرهای ژئوپلیتیکی دیده شوند.
---
۲۲. یک شاخص مهمتر از همه: «زمان تصمیم»
بسیاری از مدلهای استراتژیک به توان نظامی نگاه میکنند.
اما متغیر مهمتر ممکن است زمان تصمیمگیری باشد.
فرض کنیم در یک بحران:
- کشف هدف در ۳۰ ثانیه انجام شود؛
- تصمیم نظامی در ۵ دقیقه گرفته شود؛
- موشک در ۱۰ دقیقه برسد؛
- اما بررسی سیاسی و دیپلماتیک ۶ ساعت طول بکشد.
این یعنی ساختار سیستم از ابتدا به نفع تشدید طراحی شده است.
در نتیجه، آینده بازدارندگی فقط به موشک و کلاهک وابسته نیست.
به زمان انسان برای فکرکردن هم وابسته است.
---
۲۳. پیشبینی نهایی: جهان ۲۰۳۰ چگونه خواهد بود؟
تا ۲۰۳۰ احتمالاً سه ویژگی همزمان خواهند شد:
یک؛ جنگ جهانی کلاسیک همچنان سناریوی غالب نخواهد بود.
هزینه سلاح هستهای، وابستگی اقتصادی و خطر نابودی متقابل همچنان قدرت بازدارندگی ایجاد میکنند.
دو؛ جنگهای منطقهای و رقابت زیر آستانه جنگ احتمالاً ادامه خواهند یافت.
درگیریهای محدود، عملیات سایبری، فشار اقتصادی، محاصره، جنگ پهپادی و نیابتی جذابتر از جنگ تمامعیار خواهند بود.
سه؛ فاصله میان این دو سطح خطرناکتر خواهد شد.
یک بحران منطقهای میتواند سریعتر از گذشته به بحران جهانی تبدیل شود.
این احتمال را نمیتوان با این استدلال که «هیچکس از جنگ سود نمیبرد» کنار گذاشت.
---
نتیجهگیری: آینده در دست قویترین دولت نیست؛ در دست قابلکنترلترین بحران است
جهان در سال ۲۰۳۰ احتمالاً نه یک جهان دو قطبی خواهد بود و نه یک جهان کاملاً چندقطبی و آرام.
جهان به سمت چیزی متفاوت حرکت میکند:
«چندقطبیشدن قدرت، شبکهایشدن رقابت و جهانیشدن پیامد بحرانها.»
این سه روند با یکدیگر تفاوت دارند.
چندقطبیشدن یعنی قدرت میان دولتهای بیشتری توزیع میشود.
شبکهایشدن یعنی دولتها در قالب ائتلافها و همکاریهای متداخل عمل میکنند.
جهانیشدن بحران یعنی یک اقدام منطقهای میتواند اثرات جهانی ایجاد کند.
تایوان نمونه نخست است.
CRINK نمونه دوم.
هرمز نمونه سوم.
اما خطر اصلی در نقطه اتصال این سه قرار دارد.
ممکن است چین دچار فشار اقتصادی شود.
ممکن است روسیه فرسوده شود.
ممکن است ایران با بحران داخلی مواجه شود.
ممکن است آمریکا درگیر قطبیشدن سیاسی شود.
ممکن است اروپا مجبور شود سهم بیشتری از هزینه امنیت خود را بپردازد.
هیچکدام بهتنهایی به معنای جنگ جهانی نیستند.
اما اگر چند مورد همزمان شوند، سیستم وارد وضعیت دیگری میشود.
در آن وضعیت، تصمیمهای عقلانیِ منفرد نیز ممکن است به نتیجهای غیرعقلانی در سطح سیستم منجر شوند.
این مهمترین درس این مقاله است:
«در جهان آینده، خطر فقط از تصمیمهای بد نمیآید؛ از تعامل تصمیمهای ظاهراً منطقی نیز میتواند به وجود آید.»
چین ممکن است برای بازدارندگی رزمایش کند.
آمریکا برای جلوگیری از تغییر موازنه نیرو اعزام کند.
تایوان برای دفاع بودجه خود را افزایش دهد.
روسیه برای جلوگیری از فرسایش جایگاه خود به جنگ ادامه دهد.
ایران برای بازسازی بازدارندگی پاسخ دهد.
اسرائیل برای جلوگیری از احیای تهدید ایران حمله کند.
هر تصمیم در سطح ملی میتواند منطقی به نظر برسد.
اما حاصل جمع آنها ممکن است یک سیستم غیرقابلکنترل بسازد.
اینجاست که مفهوم «جنگ سرد شبکهای» معنا پیدا میکند.
این جنگ سرد الزاماً با اعلام رسمی آغاز نشده است.
خط تماس مشخصی ندارد.
پیمان صلحی برای پایان آن وجود ندارد.
و حتی مشخص نیست چه کسی دقیقاً در کدام طرف آن قرار دارد.
اما آثار آن از همین امروز قابل مشاهده است:
افزایش هزینههای دفاعی، مسابقه فناوری، بازسازی صنایع نظامی، مدرنسازی هستهای، تحریم، جنگ اقتصادی، جنگ اطلاعاتی، رقابت بر سر گلوگاههای انرژی و فناوری و افزایش نقش قدرتهای منطقهای. SIPRI در ۲۰۲۶ هشدار داده که اتکای دولتها به سلاح هستهای و خطر محاسبه اشتباه در حال افزایش است.
در چنین جهانی، پیشبینیگر خوب کسی نیست که با اطمینان بگوید:
«در ۲۰۳۰ جنگ خواهد شد»
یا:
«در ۲۰۳۰ جنگ نخواهد شد.»
پیشبینیگر واقعی باید سؤال دشوارتری بپرسد:
«کدام فشار در حال انباشتهشدن است، کدام شوک میتواند آن را فعال کند، کدام رهبر ممکن است آن را اشتباه تفسیر کند، کدام سیاست داخلی جلوی عقبنشینی را بگیرد، و کدام شبکه بینالمللی باعث شود بحران از نقطه آغاز خود بسیار دورتر برود؟»
این همان جایی است که آینده ساخته میشود.
و از میان همه سناریوهای ۲۰۳۰، شاید خطرناکترین سناریو این نباشد که یک قدرت تصمیم بگیرد جهان را به جنگ بکشاند.
خطرناکتر آن است که هیچکس چنین تصمیمی نگیرد، اما همه آنقدر قدمهای کوچک بردارند که در پایان دیگر قدمبرداشتن به عقب ممکن نباشد.
این، چهره واقعی قرن بیستویکم است:
جنگی که ممکن است از یک نقشه نظامی آغاز نشود؛ از یک محاسبه اشتباه آغاز شود.
---
منابع منتخب و پایههای مستند مقاله
۱. Office of the Director of National Intelligence — Annual Threat Assessment 2026
برای ارزیابی تایوان، نبود برنامه فعلی چین برای حمله در ۲۰۲۷ و تفاوت میان آمادگی نظامی و تصمیم سیاسی.
۲. IISS — The Expiration of New START, May 2026
برای وضعیت کنترل تسلیحات آمریکا و روسیه پس از انقضای New START و تداوم خویشتنداری غیررسمی.
۳. SIPRI Yearbook 2026
برای روندهای هستهای، خطر محاسبه اشتباه، مدرنسازی زرادخانهها و برآورد حدود ۱۲٬۱۸۷ کلاهک هستهای در ژانویه ۲۰۲۶ و حدود ۶۲۰ کلاهک برای چین.
۴. NATO — Ankara Summit Declaration, July 2026
برای ماده ۵، افزایش سرمایهگذاری دفاعی و توسعه ظرفیت صنعتی ناتو.
۵. NATO — Statements by Mark Rutte, 2026
برای ارزیابی ناتو از افزایش همکاری میان روسیه، چین، ایران و کره شمالی و تفاوت این همگرایی با ساختار رسمی ناتو.
۶. IMF — China Article IV, 2026
برای فشارهای بخش مسکن، بدهی دولتهای محلی، ضعف تقاضای داخلی، جمعیت، بهرهوری و ریسکهای نزولی اقتصاد چین.
۷. Reuters — August 2026
برای وضعیت جاری جنگ آمریکا و ایران، اختلال در کشتیرانی هرمز و آثار انرژی و اقتصادی بحران.
۸. Reuters — Taiwan, August 2026
برای افزایش بودجه دفاعی تایوان و روند تقویت آمادگی نظامی این جزیره.
۹. Reuters — Ukraine, August 2026
برای نمونهای از شدت حملات موشکی و پهپادی روسیه در اوکراین.
جمعبندی روششناختی
این نسخه عمداً از سه نوع گزاره تفکیک میکند: واقعیت مستند، ارزیابی نهادهای معتبر و استنباط آیندهپژوهانه. همچنین بهجای یک پیشبینی قطعی برای ۲۰۳۰، از سناریوهای وابسته و مدل «فشار ساختاری → شوک → خطای محاسباتی → قفل سیاسی → تشدید» استفاده میکند. مهمتر از همه، بحران داخلی را نه بهعنوان یک متغیر فرعی، بلکه بهعنوان متغیری میبیند که میتواند همزمان مسیر صلح و مسیر تشدید را فعال کند.