
بازنگری در تغییر دکترین هستهای ایران؛ بازدارندگی هستهای ایران برای بقا ایران
نویسنده :
فوآد شعبانی
پژوهشگر حوزه علوم راهبردی
۳۱ شهریور ۱۴۰۵
تهران/ ایران
موضع نویسنده این است که سلاح هستهای برای جمهوری اسلامی ایران دیگر یک «انتخاب راهبردی» نیست، بلکه به «ضرورت وجودی» و «ضرورت بقا» تبدیل شده است. به باور او، مسئله بمب اتم امروز از نان شب واجبتر است؛ زیرا بقای ایران با بقای جمهوری اسلامی ایران گره خورده و یک اینهمانی میان این دو شکل گرفته است. بر این اساس، آسیب به هر یک، بهضرورت به دیگری نیز آسیب میزند. پس بحث بر سر خوب یا بد، یا بد و بدتر نیست؛ بحث بر سر هستی و نیستی است.
۱. بازدارندگی مطلق در برابر بازدارندگی نسبی
نویسنده میان «بازدارندگی اتمی» بهعنوان بازدارندگی مطلق و سایر اشکال بازدارندگی بهعنوان بازدارندگی نسبی تفکیک قائل میشود. از نگاه او، بازدارندگی موشکی، منطقهای و هر نوع بازدارندگی غیرهستهای، همانند سازه و شاکلهای است که روی یک پی سوار میشود. اگر آن پی، یعنی بازدارندگی هستهای، وجود نداشته باشد، سازه بازدارندگی روی زمین بیپی استوار میشود و بسیار آسیبپذیر خواهد بود.
او تأکید میکند بازدارندگی منطقهای ایران، که روزگاری مایه افتخار و میراث شهید قاسم سلیمانی بود، پس از ۷ اکتبر و در پی تحولات غزه، سوریه، لبنان و یمن بهشدت آسیبپذیر شده و عملاً دیگر نمیتواند رینگ دفاعی مورد انتظار را برای جمهوری اسلامی ایران ایجاد کند. بازدارندگی موشکی نیز ظرفیت محدود و مشخصی دارد و نمیتواند در همه جهات جایگزین بازدارندگی هستهای شود. نتیجه آنکه اگر دشمن بتواند این دو لایه را از ایران سلب کند، راه برای تضعیف کل ساختار امنیتی ایران باز میشود.
۲. تجربه تاریخی: چرا سلاح هستهای پدید آمد؟
نویسنده برای تبیین منطق قدرت، به تاریخچه سلاح هستهای اشاره میکند. سلاح هستهای در دل جنگ جهانی دوم زاده شد. ابتدا آلمان نازی به سمت تولید سلاح هستهای حرکت کرد. متفقین متوجه شدند و تأسیسات آبسنگین آلمان را در نروژ، در منطقهای که مرز با آلمان داشت و از نظر حفاظتی قابل دفاع بود، با عملیات ویژه کماندویی نابود کردند و مانع رسیدن هیتلر به بمب اتم شدند.
همزمان آمریکاییها در قالب پروژه منهتن، در صحرای لسآلاموس نزدیک مکزیک، تأسیسات تولید سلاح هستهای را ایجاد کردند و برجستهترین دانشمندان اتمی جهان را گرد آوردند. در نهایت، آمریکا به بمب اتم دست یافت و با بمباران هیروشیما و ناکازاکی، هم قدرت اتمی خود را به نمایش گذاشت و هم وارد عصر اتمی شد. پس از آن، شوروی با جاسوسی و مهندسی معکوس به سلاح هستهای رسید و جهان وارد دوره جنگ سرد، بلوکبندی و مسابقه تسلیحات هستهای شد.
از دل این مسابقه، دکترین همزیستی مسالمتآمیز و پیمانهای کنترل تسلیحات مانند سالت ۱ و سالت ۲ شکل گرفت. سپس چین، انگلستان، فرانسه، هند و پاکستان نیز به باشگاه هستهای پیوستند. جمله معروف علی بوتو که «ما حاضریم گندم بخوریم اما اتمی بشیم» نشاندهنده منطق بقا و قدرت در تصمیمگیری هستهای است.
۳. برنامه هستهای رژیم صهیونیستی: الگوی پیشرو
بخش مهمی از موضع نویسنده به برنامه هستهای رژیم صهیونیستی اختصاص دارد. از نگاه او، پروژه هستهای اسرائیل از دهه ۱۹۵۰ میلادی و توسط داوید بنگوریون پایهگذاری شد. این پروژه سالها سری و محرمانه بود و آمریکاییها از آن بیاطلاع بودند. اولین نقطه نظارت و فشار آمریکا در دوره جان اف کندی بود. کندی فشار زیادی آورد تا تأسیسات اتمی اسرائیل در دیمونا نظارت شود. بنگوریون کمیسیون اتمی راهاندازی کرد و کارخانهجات دیمونا را با عنوان پوششی «کارخانه نساجی» معرفی کردند. روش آنها غنیسازی اورانیوم نبود، بلکه از طریق پلوتونیوم بود و فرانسویها در این مسیر کمک زیادی کردند.
در دهه ۱۹۶۰، پروژه NUMEC در آمریکا با مدیریت زلمان شاپیرو، دانشمند اتمی یهودی، بهطور محرمانه با اسرائیل همکاری داشت. بخش قابل توجهی از پلوتونیوم و اورانیوم غنیشده از NUMEC بهصورت غیرقانونی به اسرائیل منتقل شد. به گفته نویسنده، اسرائیل در دهه شصت توانست اولین بمب اتمی خود را آماده بهکارگیری کند و در جنگ ۱۹۶۷ نیز از آن بهره ببرد.
او همچنین به ترور جان اف کندی اشاره میکند و یکی از دلایل اصلی آن را ماجرای پروژه بمب اتم رژیم صهیونیستی میداند. با حذف کندی و روی کار آمدن لیندون جانسون، همکاری با اسرائیل اوج گرفت. در جنگ ششروزه، کشتی اطلاعاتی آمریکا، لیبرتی، توسط اسرائیل در دریای مدیترانه زده شد و دهها نظامی آمریکایی کشته شدند، اما جانسون این ماجرا را نادیده گرفت و پیگیری نشد.
افشاگری مردخای وانونو، تکنسین مرکز اتمی دیمونا، در دهه ۱۹۸۰ و فروش اسناد به ساندی تایمز انگلیس، پرده از تولید سلاح هستهای در دیمونا برداشت. موساد با یک دام عاشقانه او را فریب داد، به فلسطین اشغالی آورد و محاکمه کرد. به گفته نویسنده، وانونو تعداد کلاهکهای هستهای رژیم صهیونیستی را اعلام کرد و امروز باید چیزی حدود دویست تا سیصد کلاهک داشته باشد.
۴. فرسایش بازدارندگی ایران پس از ۷ اکتبر
نویسنده تأکید میکند در شرایط جهانی کنونی، ایران با دو دشمن اصلی روبهروست: آمریکای ترامپ و رژیم صهیونیستی. آمریکا در کشتار کودکان ابایی ندارد و رژیم صهیونیستی نیز از هفت اکتبر تاکنون نزدیک شش هزار نفر را در غزه با روش نسلکشی و کشتار جمعی به قتل رسانده است. به گفته او، این رژیم از بهکارگیری سلاح هستهای هیچ ابایی ندارد.
در چنین وضعیتی، هر نوع بازدارندگی غیرهستهای — موشکی، منطقهای یا غیره — نمیتواند بازدارندگی واقعی ایجاد کند. تجربه پس از ۷ اکتبر نشان داد که بازدارندگی منطقهای ایران بهشدت آسیبپذیر شده و دیگر نمیتواند رینگ دفاعی مورد انتظار را بسازد. بنابراین، بازدارندگی اتمی بهعنوان پایه و اساس هر بازدارندگی دیگر، ضرورت مییابد.
۵. فتوا، گفتمان امنیتی و ضرورت بازنگری
نویسنده به مسئله فتوای حرمت سلاح هستهای میپردازد و آن را محصول یک دوره تاریخی و اتمسفر گفتمان امنیتی خاص میداند. این فتوای حرمت در دبیرخانه شورای عالی امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران شکل گرفت؛ دورانی که مسئله منازعات ملی در دو دهه ۱۹۸۰ و ۱۹۹۰ و منازعات وجودی با آمریکا و رژیم صهیونیستی بسیار دور دیده میشد. اصلاً تصور نمیشد که ایران روزی با اسرائیل و آمریکا به شکل کنونی درگیر شود.
او به مصاحبه علی شمخانی با برنامه «معجزه» اشاره میکند که در آن گفته بود: «آن موقع فضای گفتمان گفتگوی تمدنها بود و کسی به این چیزها فکر نمیکرد. اگر الان برگردم به آن دوره، اولین کاری که میکنم بمب میسازم و دیگر تعلل نمیکنم.» این سخن نشان میدهد که حتی مقامات ارشد امنیتی نیز امروز ضرورت بمب اتم را وجدان کردهاند و مسئله را نه انتخاب، بلکه ضرورت وجودی میدانند.
نویسنده میگوید اتمسفر گفتمانی شورای عالی امنیت ملی از سال ۶۸-۶۹ تا ۸۴ نزدیک ۱۶ سال تحت دبیری حسن روحانی و با پختوپز آقای هاشمی رفسنجانی شکل گرفت. در آن فضا، نگاه به سلاح هستهای بهعنوان «سلاح کشتار جمعی» غالب بود و همین نگاه به رهبری منتقل شد. او تأکید میکند که در آن دوره حتی یک موافق بمب اتم وجود نداشت که نظر او شنیده شود. این در حالی است که در سیستمهای ارزیابی اطلاعاتی، بحث «وکیل مدافع شیطان» وجود دارد؛ یعنی باید یک نفر مخالفخوان باشد و استدلال بیاورد تا نظر نهایی قطعی شود. فقدان چنین صدایی در آن دوره، تبارشناسی فتوا را مهم میکند.
نتیجهگیری: بازنگری در دکترین هستهای بهمثابه ضرورت بقا
جمعبندی موضع نویسنده این است که ایران امروز در وضعیتی قرار دارد که بدون بازدارندگی هستهای، بقا و امنیت آن در خطر جدی است. بازدارندگی منطقهای و موشکی، هرچند مهم، نسبی و آسیبپذیرند و تنها بازدارندگی اتمی میتواند بهعنوان پی و اساس، سایر لایهها را پایدار کند. تحولات پس از ۷ اکتبر، فرسایش بازدارندگی منطقهای ایران را نشان داد و ضرورت بازنگری در دکترین هستهای را برجسته کرد.
بر این اساس، بازنگری در فتوای حرمت سلاح هستهای و تغییر دکترین هستهای ایران، نه یک انتخاب تاکتیکی، بلکه یک ضرورت راهبردی برای بقای ایران تلقی میشود. این بازنگری نیازمند ارائه کارشناسی دقیق به رهبری، شنیدن صدای مخالف، و رسیدن به یک نظریه فقهی جدید بر اساس شرایط واقعی و تهدیدات موجود است. در این نگاه، بازدارندگی هستهای ایران، بازدارندگی برای بقای ایران است.