بنیان‌گذاران خیالی و جریان‌های واقعی: بازتعریف مفهوم تروریسم هسته‌ای با جریان‌شناسی رفتارهای خشونت رادیواکتیو در جهان
فوآد شعبانی | پژوهشگر حوزه علوم راهبردی
۱۳ آبان ۱۴۰۵ برابر با ۲ نوامبر ۲۰۲۶ | تهران، ایران
---
پرسش از «بنیان‌گذاران تروریسم هسته‌ای» پیش از آنکه پرسشی تاریخی باشد، پرسشی مفهومی است. اگر «تروریسم هسته‌ای» را به معنای انفجار یک سلاح هسته‌ای توسط یک بازیگر غیردولتی بگیریم، پاسخ صریح آن است که تاکنون هیچ مورد تأییدشده‌ای رخ نداده است. اما اگر این مفهوم را به معنای استفاده ابزاری از مواد رادیواکتیو برای ایجاد رعب، ارعاب یا حذف هدفمند گسترش دهیم، با تاریخ متفاوتی روبه‌رو می‌شویم: الکساندر لیتوینکو (۲۰۰۶) نخستین مورد تأییدشده در یک تحقیق رسمی ترور با ماده رادیواکتیو است — هرچند برچسب «تروریسم هسته‌ای» برای آن، توصیف تحلیلی است و نه یافته رسمی تحقیق اوون — و یاسر عرفات (۲۰۰۴) نخستین اتهام جدی در این زمینه محسوب می‌شود که هرگز به قطعیت علمی نرسید. این مقاله با رد جست‌وجوی یک «بنیان‌گذار» واحد، نشان می‌دهد که تروریسم هسته‌ای حاصل هم‌تکاملی تدریجی سه جریان است: گسترش مواد رادیواکتیو غیرنظامی در سطح جهانی، گذار تروریسم به خشونت فراگیر و نامشروط از دهه ۱۹۸۰، و شکست انحصار دولتی در کنترل مواد هسته‌ای پس از فروپاشی شوروی. بر این اساس، «بازتعریف» پیشنهادی این مقاله، تروریسم هسته‌ای را نه صرفاً ذیل «سلاح هسته‌ای»، بلکه ذیل «خشونت سیاسی با واسطه مواد رادیواکتیو» صورت‌بندی می‌کند؛ چارچوبی که هم بمب کثیف، هم حمله به تأسیسات (از جمله خرابکاری سایبری)، و هم ترور هدفمند با پولونیوم را در یک پیوستار تحلیلی واحد جای می‌دهد.
---
۱. مقدمه: مسئله «بنیان‌گذار» و دام مفهومی
ادبیات امنیتی غرب معمولاً تروریسم هسته‌ای را با تصویر «قارچ اتمی در آسمان یک کلان‌شهر» گره می‌زند. این تصویر، هرچند از نظر تبلیغاتی مؤثر است، از نظر تحلیلی گمراه‌کننده است، زیرا یک پدیده تاریخیِ پیچیده را به یک رویداد آرمانی تقلیل می‌دهد که وقوع آن هرگز تأیید نشده است. برایان مایکل جنکینز، تحلیلگر رند، در مقاله کلاسیک خود در سال ۱۹۷۵ با عنوان «آیا تروریست‌ها هسته‌ای خواهند شد؟» (RAND Paper P-5541، نوامبر ۱۹۷۵) به این نکته اشاره کرد که برای تروریست‌ها، جذابیت اصلی مواد هسته‌ای نه کشتار انبوه، بلکه این واقعیت است که اقدام مرتبط با واژه «هسته‌ای» توجه و ترس ایجاد می‌کند و تلفات انبوه ممکن است اهداف آن‌ها را تضعیف کند. این بینش، پرسش از «بنیان‌گذار» را به پرسش «چه کسی نخستین‌بار مرز مفهومی ترور را با ابزار رادیواکتیو درنوردید؟» تبدیل می‌کند؛ پرسشی که ما را از قلمرو «سلاح هسته‌ای» به قلمرو «خشونت رادیواکتیو» منتقل می‌کند.
---
۲. باستان‌شناسی مفهومی: چگونه «تروریسم هسته‌ای» ساخته شد؟
تروریسم هسته‌ای محصول رسوب تاریخی چند لایه است:
لایه نخست (دهه ۱۹۴۰): جی. رابرت اوپنهایمر، پدر بمب اتم، در سال ۱۹۴۶ در یک جلسه استماع بسته سنا مورد پرسش قرار گرفت که «آیا سه یا چهار نفر نمی‌توانند اجزای یک بمب اتمی را به نیویورک قاچاق کنند و تمام شهر را منفجر کنند؟» او پاسخ داد: «البته که می‌شود… و مردم می‌توانند نیویورک را نابود کنند». این نخستین صورت‌بندی از تهدید غیردولتی بود.
لایه دوم (دهه ۱۹۷۰): جنکینز در مقاله ۱۹۷۵ خود پرسشی را صورت‌بندی کرد که تا امروز پاسخ قطعی نیافته است: «تروریست‌ها می‌خواهند عده زیادی تماشا کنند، نه عده زیادی بمیرند». در این دوره، تروریسم عمدتاً محدود و نمادین بود.
لایه سوم (دهه ۱۹۸۰ و ۱۹۹۰): «قیدهای خودتحمیلی» تروریست‌ها فروریخت. هم‌زمان، فروپاشی شوروی و ناامنی زرادخانه‌های هسته‌ای آن، ترس از دستیابی غیردولتی‌ها به مواد شکافت‌پذیر را عملی کرد. حادثه رادیولوژیک گویانیا در برزیل (۱۹۸۷) نشان داد که حتی یک منبع رادیواکتیو رهاشده می‌تواند فاجعه‌ای انسانی و زیست‌محیطی به بار آورد.
لایه چهارم (پس از ۱۱ سپتامبر): معنای «تروریسم هسته‌ای» از «حمله به تأسیسات و سرقت مواد شکافت‌پذیر» به «هرگونه اقدام تخریبی با مواد رادیواکتیو، از جمله بمب کثیف» گسترش یافت. در سطح حقوقی، کنوانسیون ۲۰۰۵ سازمان ملل متحد «سرکوب اقدامات تروریسم هسته‌ای» (ICSANT) که در ۱۴ سپتامبر ۲۰۰۵ برای امضا گشوده شد و در ۷ ژوئیه ۲۰۰۷ لازم‌الاجرا گردید، «مواد رادیواکتیو» را در ماده ۱(۱) چنین تعریف می‌کند: «مواد هسته‌ای و سایر مواد رادیواکتیو که حاوی نوکلیدهایی هستند که دچار واپاشی خودبه‌خودی می‌شوند (فرایندی همراه با گسیل یک یا چند نوع پرتو یون‌ساز مانند ذرات آلفا، بتا، نوترون و پرتو گاما) و که ممکن است به دلیل خواص رادیولوژیک یا شکافت‌پذیر خود، مرگ، آسیب جدی بدنی یا خسارت عمده به اموال یا محیط‌زیست ایجاد کنند». تعریف ICSANT صراحتاً «مواد هسته‌ای» را زیرمجموعه «مواد رادیواکتیو» قرار می‌دهد، نه برعکس — نکته‌ای حقوقی که مبنای بازتعریف این مقاله را فراهم می‌کند.
---
۳. جریان‌شناسی رفتارها: یک نوع‌شناسی چهارسطحی
برای «جریان‌شناسی» تروریسم هسته‌ای، باید پیوستار رفتارها را ترسیم کرد.
سطح ۱ — انفجار سلاح هسته‌ای توسط بازیگر غیردولتی. این سطح، «کابوس» کلاسیک است. القاعده از دهه ۱۹۹۰ به دنبال دستیابی به سلاح هسته‌ای بود، اما این سطح، به‌رغم تلاش‌ها، هرگز به مرحله اجرا نرسید.
سطح ۲ — حمله به تأسیسات هسته‌ای یا خرابکاری. این سطح در تعریف اولیه «تروریسم هسته‌ای» جای داشت و بیشتر در قالب تهدید و برنامه‌ریزی دیده می‌شود. بارزترین نمونه تاریخی، حمله سایبری استاکس‌نت به تأسیسات غنی‌سازی نطنز (۲۰۱۰) است. بر اساس گزارش‌های نیویورک‌تایمز، برنامه‌ای با نام رمز «المپیک» توسط آژانس امنیت ملی آمریکا و واحد ۸۲۰۰ ارتش اسرائیل طراحی شد تا سانتریفیوژهای نطنز را از طریق یک کرم رایانه‌ای هدف قرار دهد؛ این کرم با نفوذ به سیستم کنترل صنعتی (SCADA) تأسیسات، سرعت چرخش سانتریفیوژها را تغییر می‌داد و باعث نامتعادل شدن و انفجار آن‌ها می‌شد. برآوردها حاکی از آن است که این حمله حدود ۹۸۴ تا ۱۰۰۰ سانتریفیوژ را از کار انداخت. از منظر نوع‌شناسی این مقاله، استاکس‌نت نخستین حمله سایبری شناخته‌شده با اثر تخریبی فیزیکی گسترده بر یک تأسیسات هسته‌ای است — رفتاری که در پیوستار «خشونت علیه زیرساخت هسته‌ای» جای می‌گیرد، هرچند عامل آن دولت‌ها بودند، نه بازیگران غیردولتی، و هیچ دولت یا نهادی مسئولیت آن را رسماً نپذیرفت.
سطح ۳ — استفاده از «بمب کثیف» (RDD). نخستین مورد مستند که به مرحله اجرا نزدیک شد، اقدام شامیل باسایف در نوامبر ۱۹۹۵ بود. باسایف، فرمانده چچنی، خبرنگاران شبکه تلویزیونی NTV روسیه را به پارک ایزمایلوفسکی در شرق مسکو هدایت کرد، جایی که بسته‌ای حاوی سزیم-۱۳۷ در برف دفن شده بود. باسایف در مصاحبه‌ای که دو هفته پیشتر ضبط شده بود، گفت: «مردم می‌گویند ما همیشه بلوف می‌زنیم… پس نشان کوچکی از آنچه داریم به آن‌ها می‌دهیم». بسته پیش از انفجار کشف و از محل خارج شد. این اقدام، نخستین سطحی است که تروریسم رادیولوژیک از قلمرو «نیت» به قلمرو «قابلیت عملیاتی» وارد شده است.
سطح ۴ — ترور هدفمند با مواد رادیواکتیو (تروریسم رادیولوژیک دولتی). این سطح، حلقه مفقوده ادبیات متعارف است. در اینجا، «ترور» نه به معنای کشتار انبوه، بلکه به معنای حذف فیزیکی یک هدف مشخص با ابزاری است که ماهیتاً رادیواکتیو است.
---
۴. دو پرونده، دو پاسخ: عرفات و لیتوینکو
پرونده یاسر عرفات (۲۰۰۴): نخستین اتهام، بدون قطعیت
عرفات در ۱۱ نوامبر ۲۰۰۴ در بیمارستانی در حومه پاریس درگذشت و کالبدشکافی انجام نشد. در سال ۲۰۱۲، پژوهشگران مؤسسه فیزیک پرتوی لوزان با بررسی لباس‌ها و وسایل او، سطوحی از پولونیوم-۲۱۰ را گزارش کردند. پس از نبش قبر در نوامبر ۲۰۱۲، همان تیم در نوامبر ۲۰۱۳ اعلام کرد: «ما فعالیت‌های پولونیوم-۲۱۰ را در استخوان‌ها و بافت‌ها اندازه‌گیری کردیم که تا ۲۰ برابر مقادیر مرجع در ادبیات پزشکی بود» و نتیجه گرفت که نتایج «به‌طور معقول از فرضیه مسمومیت با پولونیوم-۲۱۰ حمایت می‌کند».
با این حال، تیم روسی در اکتبر ۲۰۱۳ اعلام کرد که نمونه‌ها «هیچ اثری از پولونیوم رادیواکتیو» نشان ندادند. تیم فرانسوی نیز سطوح بالاتر را به گاز رادون طبیعی در مقبره نسبت داد و مرگ را طبیعی دانست. از منظر تحلیل اندیشکده‌ای، پرونده عرفات یک «اتهام باز» است: از نظر گاه‌شماری نخستین ادعای استفاده از پولونیوم برای ترور یک رهبر سیاسی است، اما از نظر اعتبار علمی در سطح «احتمال» باقی مانده و هرگز به اثبات قطعی نرسید.
پرونده الکساندر لیتوینکو (۲۰۰۶): نخستین مورد تأییدشده در تحقیق رسمی
در ۱ نوامبر ۲۰۰۶، لیتوینکو در هتل میلنیوم لندن چای آلوده به پولونیوم-۲۱۰ نوشید و در ۲۳ نوامبر بر اثر سندرم حاد پرتوی درگذشت. تحقیق عمومی بریتانیا به ریاست سر رابرت اوون، قاضی بازنشسته دادگاه عالی، در ۲۱ ژانویه ۲۰۱۶ گزارش نهایی خود را منتشر کرد. یافته‌های کلیدی:
· اوون نتیجه گرفت که عملیات FSB برای کشتن لیتوینکو «احتمالاً توسط پاتروشف و همچنین توسط پرزیدنت پوتین تأیید شده است».
· لیتوینکو توسط آندری لوگووی و دمیتری کوتون به‌طور عمدی مسموم شد؛ آن‌ها پولونیوم-۲۱۰ را در قوری چای بار پاین هتل قرار دادند.
· استفاده از پولونیوم-۲۱۰ «دست‌کم نشانگر قوی دخالت دولت» بود، زیرا این ماده باید در یک راکتور هسته‌ای تولید شود.
نکته سندی مهم: تحقیق عمومی (Public Inquiry) زیر قانون تحقیقات ۲۰۰۵، یک نهاد شبه‌قضایی است و یافته‌هایش «حکم دادگاه» محسوب نمی‌شود؛ با این حال، معتبرترین سند رسمی موجود درباره این پرونده است. همچنین برچسب «تروریسم هسته‌ای» برای این پرونده، توصیف تحلیلی و حقوقی محل مناقشه است، نه یافته رسمی تحقیق اوون. خود تحقیق، آن را «قتل با پولونیوم» و «سندرم حاد پرتوی» توصیف کرد. با این حال، از منظر بازتعریف پیشنهادی این مقاله (خشونت رادیواکتیو)، لیتوینکو نخستین مورد تأییدشده در یک تحقیق رسمی است که در آن سه عنصر «هدف سیاسی»، «ابزار رادیواکتیو» و «اثبات رسمی» هم‌زمان حاضرند.
---
۵. بازتعریف پیشنهادی: از «سلاح هسته‌ای» به «خشونت رادیواکتیو»
بر پایه جریان‌شناسی بالا، بازتعریف زیر پیشنهاد می‌شود:
تروریسم هسته‌ای عبارت است از استفاده عمدی، یا تهدید به استفاده عمدی، از مواد رادیواکتیو یا تأسیسات مرتبط با آن — اعم از اینکه ابزار، یک سلاح شکافت‌پذیر باشد، یک بمب کثیف، یا یک عامل مسموم‌کننده رادیولوژیک — با هدف ایجاد رعب و وحشت، اجبار سیاسی، یا حذف فیزیکی هدفمند؛ فارغ از اینکه عامل آن یک بازیگر غیردولتی باشد یا یک دولت (یا عامل نیابتی آن).
این تعریف سه پیامد تحلیلی دارد:
۱. «بنیان‌گذار» واحدی وجود ندارد. تروریسم هسته‌ای محصول هم‌گرایی جریان‌ها است، نه اختراع یک فرد یا گروه.
۲. لیتوینکو نقطه عطف است، نه «بنیان‌گذار». عرفات نخستین ادعا است، بمب کثیف مسکو (۱۹۹۵) نخستین نیت عملیاتی کشف‌شده، و استاکس‌نت (۲۰۱۰) نخستین حمله سایبری شناخته‌شده با اثر تخریبی فیزیکی گسترده بر یک تأسیسات هسته‌ای.
۳. «تروریسم هسته‌ای» دیگر یک تهدید صرفاً غیردولتی نیست. پرونده لیتوینکو و استاکس‌نت نشان می‌دهند که دولت‌ها نیز می‌توانند عامل مستقیم خشونت رادیواکتیو یا خرابکاری هسته‌ای باشند و ضرورت بازگشت به تعریفی را نشان می‌دهد که ماهیت خشونت را ملاک قرار دهد، نه هویت عامل را.
پیامد حقوقی این بازتعریف: کنوانسیون ICSANT (۲۰۰۵) عمدتاً برای مقابله با بازیگران غیردولتی طراحی شده و تعریف آن از «تروریست» بر انگیزه و هدف غیردولتی استوار است. اگر تعریف پیشنهادی این مقاله پذیرفته شود، با یک تنش حقوقی روبه‌رو می‌شویم: دولت‌هایی که خود عامل خشونت رادیواکتیو هستند، نه تنها مشمول ICSANT نمی‌شوند، بلکه ممکن است از سازوکارهای آن برای مقابله با دیگران استفاده کنند. رفع این تنش، نیازمند بازنگری در تعریف ICSANT یا تدوین سندی مکمل است که ماهیت عمل را ملاک قرار دهد، نه هویت عامل را.
---
۶. جمع‌بندی و توصیه‌های راهبردی
برای پژوهشگران اندیشکده‌ای: پرسش «اولین ترور هسته‌ای چه بود؟» را باید در قالب «نخستین مورد تأییدشده در هر سطح از نوع‌شناسی چهارگانه» پاسخ داد:
سطح رفتاری نخستین مورد تأییدشده/مستند سال وضعیت
ترور هدفمند رادیولوژیک (دولتی) الکساندر لیتوینکو ۲۰۰۶ تأیید در تحقیق عمومی اوون (۲۰۱۶)
اتهام ترور رادیولوژیک (رهبر سیاسی) یاسر عرفات ۲۰۰۴ اتهام، بدون قطعیت علمی
بمب کثیف (عملیاتی کشف‌شده) شامیل باسایف در مسکو ۱۹۹۵ کشف پیش از انفجار
حمله سایبری با اثر تخریبی فیزیکی استاکس‌نت (نطنز) ۲۰۱۰ انتساب گسترده تحلیلی، بدون پذیرش رسمی مسئولیت
انفجار سلاح هسته‌ای (غیردولتی) — — هیچ مورد تأییدشده‌ای وجود ندارد
برای سیاست‌گذاران: فروکاستن تروریسم هسته‌ای به «سناریوی قارچ اتمی» یک خطای راهبردی است. اولویت‌بندی دفاعی باید بر امنیت مواد رادیواکتیو غیرنظامی (منابع پزشکی، صنعتی و پژوهشی)، پایش جریان‌های فرامرزی، تقویت دفاع سایبری تأسیسات هسته‌ای و ظرفیت تشخیص سریع آلودگی رادیولوژیک در فضاهای شهری متمرکز شود.
نتیجه نهایی: تروریسم هسته‌ای «بنیان‌گذار» ندارد؛ تکامل دارد. لیتوینکو، نه به‌عنوان یک «قهرمان» یا «نماد»، بلکه به‌عنوان نخستین شاهد تأییدشده یک پارادایم، نشان می‌دهد که مرز میان ترور سیاسی و ترور رادیولوژیک، دست‌کم در یک مورد، دیگر مرزی وجود ندارد.
---
پانویس‌ها (منابع کلیدی با ارجاع دقیق و لینک)
1. تحقیق عمومی اوون (۲۰۱۶): The Report of the Litvinenko Inquiry، سر رابرت اوون، ۲۱ ژانویه ۲۰۱۶. یافته‌ها: مسمومیت عمدی با پولونیوم-۲۱۰ در ۱ نوامبر ۲۰۰۶؛ مرگ در ۲۳ نوامبر بر اثر سندرم حاد پرتوی؛ احتمال تأیید عملیات توسط پوتین و پاتروشف؛ استفاده از پولونیوم «نشانگر قوی دخالت دولت». (تحقیق عمومی زیر قانون تحقیقات ۲۰۰۵، نهادی شبه‌قضایی است و یافته‌هایش «حکم دادگاه» محسوب نمی‌شود.) منبع: Litvinenko Inquiry Report – GOV.UK
2. گزارش مؤسسه فیزیک پرتوی لوزان (۲۰۱۳): یافته‌های منتشرشده: «فعالیت‌های پولونیوم-۲۱۰ در استخوان‌ها و بافت‌ها تا ۲۰ برابر مقادیر مرجع ادبیات پزشکی»؛ نتیجه‌گیری: «حمایت معقول از فرضیه مسمومیت». منبع: Swissinfo – Al-Jazeera reports evidence of Arafat poisoning
3. نتیجه‌گیری تیم روسی (۲۰۱۳): تاس – «کارشناسان روسی فرضیه مرگ عرفات بر اثر پولونیوم را رد کردند». منبع: TASS – Russian experts dismiss Arafat polonium theory
4. کنوانسیون ۲۰۰۵ سازمان ملل (ICSANT)، ماده ۱(۱): تعریف «مواد رادیواکتیو» شامل مواد هسته‌ای و سایر مواد رادیواکتیو با توانایی ایجاد مرگ، آسیب جدی بدنی یا خسارت عمده به اموال یا محیط‌زیست. منبع: UNODC – International Convention for the Suppression of Acts of Nuclear Terrorism
5. جنکینز، برایان مایکل (۱۹۷۵): «آیا تروریست‌ها هسته‌ای خواهند شد؟»، RAND Paper P-5541، نوامبر ۱۹۷۵. منبع: RAND – Will Terrorists Go Nuclear?
6. استماعیه بسته سنا (۱۹۴۶): اظهارات جی. رابرت اوپنهایمر درباره امکان قاچاق اجزای بمب اتمی به نیویورک توسط «سه یا چهار نفر» و پاسخ او: «البته که می‌شود». منبع: Belfer Center – Oppenheimer testimony
7. حادثه پارک ایزمایلوفسکی مسکو (نوامبر ۱۹۹۵): شامیل باسایف خبرنگاران NTV را به محل بسته حاوی سزیم-۱۳۷ هدایت کرد؛ بسته کشف شد و پیش از انفجار از محل خارج گردید. منبع: NYT – Chechen Insurgents Take Their Struggle To a Moscow Park (1995)
8. استاکس‌نت و نطنز (۲۰۱۰): برنامه «المپیک» (NSA و واحد ۸۲۰۰ اسرائیل)، بر اساس گزارش‌های نیویورک‌تایمز؛ نفوذ به SCADA نطنز؛ تخریب حدود ۹۸۴ تا ۱۰۰۰ سانتریفیوژ. (انتساب گسترده تحلیلی است؛ هیچ دولت یا نهادی مسئولیت را رسماً نپذیرفت.) منبع: NYT – Report Suggests Problems With Iran’s Nuclear Effort (2010)
9. داده‌های سم‌شناسی پولونیوم-۲۱۰: دوز کشنده (LD50) برای یک بزرگسال ۷۵ کیلوگرمی حدود ۵۰ نانوگرم پس از بلع محاسبه شده است؛ یک میکروگرم می‌تواند کشنده باشد (داده‌های پزشکی قانونی).
10. پرونده دانشمندان هسته‌ای ایران (۲۰۰۶–۲۰۱۰): اردشیر حسین‌پور (۲۰۰۶، مسمومیت) و مسعود علیمحمدی (۲۰۱۰، انفجار بمب مغناطیسی). منبع: ABC News – US, Israel accused of assassinating nuke scientist (2010)
