
از تهدید نابودی تمدن ایران تا جنگ علیه حافظه تاریخی، زیرساختهای علمی و استقلال ملی
نویسنده: فوآد شعبانی
هجدهم مهرماه ۱۴۰۵ برابر با دهم اکتبر ۲۰۲۶
تهران . ایران
حوزه پژوهش: علوم راهبردی، ژئوپلیتیک و مطالعات تمدنی
چکیده
در تحلیل جنگ ایالات متحده و اسرائیل علیه ایران، تمرکز صرف بر برنامه هستهای، توان موشکی، موازنه قدرت منطقهای و امنیت اسرائیل، برای فهم کامل ابعاد این تقابل کافی نیست. مجموعهای از اظهارات علنی مقامهای ارشد آمریکایی، از تهدید دونالد ترامپ به بازگرداندن ایران به عصر حجر تا اعلام احتمال مرگ یک تمدن کامل، و از تهدید وزیر جنگ آمریکا به اعمال سیاست «هیچ امانی، هیچ رحم» تا اظهارات مقامهای دولت درباره نابودی ظرفیتهای نظامی و صنعتی ایران، نشان میدهد که زبان سیاسی این جنگ از چارچوب بازدارندگی متعارف فراتر رفته است.
همزمان، گزارشهایی درباره آسیبدیدن آثار تاریخی، دانشگاهها، مراکز پژوهشی، کتابخانهها و زیرساختهای غیرنظامی ایران منتشر شدهاند. سازمان یونسکو نیز آسیب به کاخ گلستان، یکی از آثار ثبتشده در فهرست میراث جهانی، را ثبت و بر تعهد طرفهای درگیر به حفاظت از میراث فرهنگی تأکید کرده است.
این همزمانی یک پرسش راهبردی اساسی ایجاد میکند: آیا هدف جنگ صرفاً محدودکردن توان نظامی جمهوری اسلامی است، یا پیامدهای آن به موجودیت تاریخی، ظرفیت علمی، بنیان اقتصادی و توان بازتولید تمدنی ایران نیز گسترش یافته است؟
تز این مقاله آن است که تقابل کنونی آمریکا و ایران، افزون بر ابعاد نظامی و ژئوپلیتیکی، واجد مؤلفههای تمدنی و هویتی جدی شده است. بااینحال، اثبات اینکه نابودی تمدن ایران هدف رسمی و یکپارچه سیاست آمریکا است، مستلزم شواهد مستقیمی درباره قصد و طراحی راهبردی است. بنابراین، مقاله میان آنچه مستند شده، آنچه از مجموعه شواهد استنباط میشود و آنچه هنوز باید اثبات شود، مرز میگذارد.
تاریخ قطع بررسی منابع: ۱۰ اکتبر ۲۰۲۶.
---
مقدمه: وقتی رئیسجمهور آمریکا از مرگ یک تمدن سخن میگوید
در تاریخ روابط بینالملل، میان تهدید به شکست یک ارتش، تغییر یک حکومت، فروپاشی یک دولت و نابودی یک تمدن تفاوت بنیادین وجود دارد.
ارتش ممکن است شکست بخورد. حکومت ممکن است سقوط کند. ساختار سیاسی ممکن است دگرگون شود. حتی یک دولت ممکن است برای مدتی توان اداره سرزمین خود را از دست بدهد. بااینحال، تمدن پدیدهای گستردهتر است که در زبان، حافظه تاریخی، دانش، هنر، معماری، نهادهای اجتماعی، تجربههای جمعی و پیوند نسلها استمرار پیدا میکند.
به همین دلیل، عبارتهایی که رهبران سیاسی برای توصیف اهداف جنگ به کار میبرند، اهمیت دارند. این عبارتها ممکن است صرفاً برای ارعاب دشمن استفاده شوند؛ اما هنگامی که با تهدید علیه زیرساختهای حیاتی، تخریب گسترده و محرومسازی یک جامعه از امکانات بازسازی همراه میشوند، باید بهعنوان بخشی از مسئلهای بزرگتر بررسی شوند.
در ۷ آوریل ۲۰۲۶، دونالد ترامپ، رئیسجمهور ایالات متحده، در شبکه اجتماعی خود نوشت:
«یک تمدن کامل امشب خواهد مرد، هرگز بازنخواهد گشت.»
او در همان پیام نوشت که نمیخواهد چنین اتفاقی رخ دهد، اما احتمال میدهد این اتفاق بیفتد. این اظهارات در شرایطی منتشر شد که ترامپ برای دستیابی به توافق و بازگشایی تنگه هرمز به ایران ضربالاجل داده بود. رویترز این پیام را گزارشی از تهدید صریح رئیسجمهور آمریکا به پیامدهایی فاجعهبار در صورت نرسیدن به توافق توصیف کرد.
این جمله را نمیتوان صرفاً به دلیل استفاده از واژه «تمدن» معادل اعلام رسمی قصد نابودی تمامیت فرهنگی ایران دانست. بااینحال، نمیتوان اهمیت آن را نیز با این استدلال کنار گذاشت که صرفاً یک ابزار مذاکره بوده است.
پرسش اصلی این است: وقتی یک رئیسجمهور از نابودی تمدنی سخن میگوید، وزیر مسئول عملیات نظامی همزمان وعده بیرحمی میدهد و مقامهای دولت از نابودی گسترده ظرفیتهای راهبردی کشور مقابل حرف میزنند، چه مرزی میان فشار نظامی و تهدید به ویرانی یک جامعه باقی میماند؟
برای پاسخ، باید مجموعه اظهارات، اهداف اعلامشده، پیامدهای انسانی حملات و قواعد حقوق بینالملل را کنار یکدیگر قرار داد.
بخش نخست: دفترچه تهدیدها؛ مقامهای آمریکایی دقیقاً چه گفتهاند؟
برای جلوگیری از اغراق یا انتساب نادرست، در این بخش مهمترین اظهارات علنی و قابلردیابی مقامهای ارشد دولت آمریکا و شماری از سیاستمداران بانفوذ این کشور بررسی میشوند. این مجموعه، فهرست جامع تمام اظهارات همه مقامهای آمریکایی نیست؛ بلکه مهمترین مواردی را در بر میگیرد که برای تحلیل ابعاد نظامی، زیرساختی و تمدنی جنگ اهمیت دارند.
۱. دونالد ترامپ: از عصر حجر تا مرگ یک تمدن
تهدیدهای ترامپ در چند مرحله شدت گرفتند.
اول؛ تهدید به بازگرداندن ایران به عصر حجر.
ترامپ در سخنرانی تلویزیونی اول آوریل ۲۰۲۶ اعلام کرد که آمریکا طی دو تا سه هفته آینده ایران را بهشدت هدف قرار خواهد داد و آن را به عصر حجر بازخواهد گرداند.
او در عبارتی که به دلیل بار تحقیرآمیز و ماهیت زیرساختی آن اهمیت داشت، افزود که ایران به همان وضعیتی بازگردانده خواهد شد که به گفته او سزاوار آن است.
پیت هگست، وزیر جنگ وقت آمریکا، نیز اندکی بعد در شبکه اجتماعی ایکس نوشت: «به عصر حجر بازگردانیدشان.»
این عبارت در گزارش الجزیره در ۲ آوریل ۲۰۲۶ ثبت شده است.
دوم؛ تهدید به نابودی پلها و نیروگاهها.
در ۶ آوریل ۲۰۲۶، ترامپ اعلام کرد که در صورت نرسیدن به توافق، ایران پلهای خود را از دست خواهد داد و نیروگاههایش هدف قرار خواهند گرفت.
او ضربالاجل ساعت ۸ شب به وقت شرق آمریکا در روز ۷ آوریل را تعیین کرد و گفت پس از آن، ایران دیگر پل و نیروگاهی نخواهد داشت.
رویترز این تهدید را در گزارشی درباره تشدید جنگ و احتمال حمله گسترده به زیرساختهای ایران ثبت کرد. واشنگتنپست نیز در بررسی حقوقی این اظهارات نوشت که تهدید رئیسجمهور به هدف قراردادن همه پلها و نیروگاهها، نگرانی جدی کارشناسان حقوق جنگ را برانگیخته است.
از دیدگاه راهبردی، اهمیت این تهدید در آن است که پل و نیروگاه صرفاً اجزای یک شبکه نظامی نیستند. این زیرساختها به حملونقل، دسترسی به خدمات عمومی، فعالیت اقتصادی، تأمین آب و دیگر نیازهای جامعه نیز مربوط میشوند.
البته پل یا نیروگاه مشخصی که کاربرد مؤثر نظامی دارد، ممکن است با رعایت الزامات حقوقی هدف نظامی محسوب شود. مسئله، تهدید فراگیر علیه یک طبقه کامل از زیرساختها، بدون ارزیابی جداگانه هر هدف است.
سوم؛ تهدید به نابودی تمدنی.
در ۷ آوریل، ترامپ از احتمال مرگ یک تمدن کامل سخن گفت.
این عبارت با اعلام نابودی یک سامانه تسلیحاتی یا یک نیروی نظامی تفاوت دارد. ارتش آمریکا میتوانست هدف خود را نابودی موشکها، محدودکردن نیروی دریایی یا جلوگیری از دستیابی ایران به سلاح هستهای اعلام کند؛ اما سخن گفتن از مرگ یک تمدن، دامنه معنایی تهدید را گسترش میدهد.
از اینجا پرسش تمدنی مطرح میشود: آیا قرار است تنها ظرفیت نظامی ایران از میان برود یا جامعهای که این ظرفیتها درون آن شکل گرفتهاند نیز باید بهای سنگینی بپردازد؟
این عبارت بهتنهایی به پرسش دوم پاسخ قطعی نمیدهد، اما طرح چنین پرسشی را کاملاً موجه میکند.
چهارم؛ پیوندزدن حمله به زیرساخت با هر حمله احتمالی به کشتیرانی.
ترامپ در ۲۲ ژوئیه ۲۰۲۶ تهدید کرد که هر بار ایران به کشتیای در تنگه هرمز با موشک، راکت، پهپاد یا هر وسیله دیگری حمله کند، آمریکا یک پل یا نیروگاه را در ایران نابود خواهد کرد؛ حتی اگر آن زیرساخت در تهران یا مجاورت پایتخت باشد.
رویترز این تهدید را بهصورت مستقیم گزارش کرد. این اعلام نشان میداد که زیرساختهای غیرنظامی ایران در گفتار رئیسجمهور، بهعنوان اهداف تنبیهی بالقوه مطرح شدهاند؛ نه صرفاً اهدافی که وضعیت نظامی هر یک باید جداگانه ارزیابی شود.
در جمعبندی، مواضع ترامپ چهار سطح متفاوت از تهدید را در بر میگیرند: عقبراندن ایران به عصر حجر، تخریب گسترده زیرساختها، نابودی ظرفیتهای نظامی و سرانجام سخن گفتن از مرگ یک تمدن.
این ترکیب، مهمترین نقطه آغاز تحلیل تمدنی جنگ است.
۲. پیت هگست: «هیچ امانی، هیچ رحم»
پیت هگست، وزیر جنگ وقت آمریکا، در ۱۳ مارس ۲۰۲۶ اعلام کرد:
«ما به فشار ادامه خواهیم داد. به پیشروی ادامه خواهیم داد. هیچ امانی، هیچ رحم برای دشمنان ما.»
این سخنان روز بعد در گزارش الجزیره منتشر شد. همان گزارش به انتقاد گروههای حقوق بشری و نگرانی کارشناسان درباره معنای حقوقی عبارت «هیچ امانی» اشاره کرد.
در زبان نظامی، اصطلاح «no quarter» به معنای ندادن امان به دشمن، حتی در شرایطی است که تسلیم شده یا دیگر قادر به جنگیدن نیست. چنین اعلامی با اصل تفکیک میان رزمنده فعال و فردی که تسلیم شده یا خارج از نبرد قرار گرفته، تعارض جدی دارد.
این نکته صرفاً مسئلهای اخلاقی نیست. حقوق مخاصمات مسلحانه، کشتن یا اعلام قصد کشتن کسانی را که تسلیم شدهاند و دیگر نمیجنگند، ممنوع میکند. گزارش الجزیره نیز با استناد به حقوق جنگ و نظر کارشناسان، نسبت به پیامدهای حقوقی سخنان هگست هشدار داد.
هگست پیشتر، در ۲ آوریل، با تکرار عبارت «بازگرداندن به عصر حجر» موضع ترامپ را تقویت کرده بود.
اهمیت این مواضع در جایگاه بیانکننده آنهاست. هنگامی که رئیسجمهور و وزیر مسئول هدایت جنگ از چنین تعابیری استفاده میکنند، سخن آنها صرفاً نظر یک مفسر رسانهای نیست؛ بلکه از سوی مقامهایی مطرح میشود که در تعیین سیاست نظامی، قواعد عملیاتی و فضای سیاسی جنگ نفوذ مستقیم دارند.
البته از این سخنان نمیتوان بدون شواهد عملیاتی نتیجه گرفت که تمام نیروهای آمریکایی مأمور نادیدهگرفتن قوانین جنگ شدهاند. اما این ادبیات میتواند فشار سیاسی برای کاهش حساسیت نسبت به ملاحظات انسانی و حقوقی ایجاد کند.
۳. جیدی ونس: خنثیسازی ایران برای مدتی بسیار طولانی
جیدی ونس، معاون رئیسجمهور آمریکا، در ۲۸ مارس ۲۰۲۶ هدف راهبردی دولت را با عبارتی بیان کرد که در گزارش رسمی کاخ سفید ثبت شده است:
هدف رئیسجمهور این بود که ایران «برای مدتی بسیار، بسیار طولانی» خنثی شود.
در همان مجموعه اظهارات، ونس همچنین گفت که سرنوشت رژیم ایران، به هر شکلی که رقم بخورد، در مقایسه با هدف اصلی جلوگیری از دستیابی ایران به بمب هستهای، موضوعی فرعی است.
واژه خنثیسازی بهخودیخود مترادف نابودی تمدن نیست. در ادبیات نظامی، این واژه میتواند به از میان بردن یا محدودکردن تواناییهای مشخص اشاره کند.
اما هنگامی که با عبارت «برای مدتی بسیار طولانی» همراه میشود و در چارچوب جنگی مطرح میشود که در آن از نابودی صنایع موشکی، نیروی دریایی و زیرساختهای دفاعی سخن گفته شده است، پرسش درباره مقیاس و حدود این خنثیسازی اهمیت پیدا میکند.
اگر هدف، صرفاً جلوگیری از تولید یک نوع سلاح باشد، معیار موفقیت باید به همان هدف محدود شود. اگر هدف، جلوگیری پایدار از بازسازی بخش بزرگی از توان دفاعی و صنعتی ایران باشد، با سیاستی فراگیرتر مواجه هستیم که پیامدهای آن میتواند فراتر از میدان جنگ ادامه پیدا کند.
۴. مارکو روبیو: نابودی قابلیتهای نظامی و صنعتی
مارکو روبیو، وزیر امور خارجه وقت آمریکا، در ۲ و ۳ مارس ۲۰۲۶ اعلام کرد که اهداف عملیات شامل از میان بردن تهدید موشکهای بالستیک کوتاهبرد ایران و توان دریایی آن است. در ادامه، او نابودی نیروی دریایی، کاهش شدید توان پرتاب موشک و نابودی کارخانههایی را که موشک و پهپاد تولید میکنند، از اهداف عملیات دانست.
این مواضع در بیانیه رسمی کاخ سفید درباره اهداف عملیات «خشم حماسی» ثبت شدهاند.
در اینجا باید دقت کرد که نابودی کارخانه تولید تسلیحات با نابودی صنعت یک کشور یکی نیست. کارخانهای که مستقیماً به تولید جنگافزار اختصاص دارد، ممکن است هدف نظامی مشروع باشد. اما تعمیم این منطق به کل زیرساخت صنعتی، دانشگاهی یا علمی ایران، نیازمند استدلال و شواهد جداگانه است.
موضع روبیو از جهت دیگری نیز اهمیت دارد: او در سخنرانی آتن در ۷ اکتبر ۲۰۲۶، با اشاره به ارزشهای یونان باستان و ضرورت حفظ جایگاه غرب در جهان، از تعهد ملی، قدرت و رقابت تمدنی سخن گفت. او هشدار داد که تصمیمهای دهه آینده تعیین میکنند غرب در رأس جهان باقی خواهد ماند یا با «زوال و بندگی» روبهرو خواهد شد.
این سخنرانی را نباید بهاشتباه اعلام صریح جنگ علیه تمدن ایران معرفی کرد. گزارش رویترز از آن، چنین عبارت مستقیمی را تأیید نمیکند. اهمیت آن برای بحث حاضر در این است که نشان میدهد مفهوم تمدن در گفتار سیاست خارجی آمریکا حضور پررنگی دارد؛ هرچند مخاطب مستقیم روبیو در این سخنرانی، متحدان غربی بودند.
۵. استیون میلر: خلع ظرفیت رژیم از قدرت
استیون میلر، معاون رئیس دفتر کاخ سفید، در ۱۸ مارس ۲۰۲۶ هدف نظامی آمریکا را چنین توصیف کرد: «خنثیکردن رژیم» و ناتوانکردن آن از اعمال قدرت.
این عبارت در گزارش رسمی کاخ سفید درباره اهداف عملیات نقل شده است.
در تحلیل راهبردی باید میان از بین بردن یک قابلیت مشخص و ناتوانسازی ساختاری تمایز قائل شد.
نابودی چند سامانه موشکی ممکن است یک هدف عملیاتی باشد. نابودی ظرفیت تولید موشک، بخش مهمی از صنعت دفاعی را هدف میگیرد. اما ناتوانسازی کلی یک رژیم، بسته به معنایی که سیاستگذاران به آن میدهند، میتواند مجموعهای از نهادهای فرماندهی، اقتصادی و امنیتی را در بر بگیرد.
میلر مشخص نکرد که این ناتوانسازی دقیقاً تا چه سطحی ادامه خواهد یافت؛ بنابراین نباید عبارت او را بهتنهایی سندی برای قصد نابودی جامعه ایران تلقی کرد. بااینحال، این اظهارات برای شناخت وسعت اهدافی که دولت آمریکا در آغاز جنگ اعلام میکرد، اهمیت دارند.
۶. کارولین لیویت، دن کین و برد کوپر: اهداف رسمی عملیات
کارولین لیویت، سخنگوی کاخ سفید، در ۴ و ۱۰ مارس و بار دیگر در ۳۰ مارس ۲۰۲۶، اهداف عملیات را نابودی موشکهای بالستیک ایران، از میان بردن ظرفیت تولید موشک، تضعیف توان دریایی و جلوگیری از دستیابی ایران به سلاح هستهای توصیف کرد. در یکی از اظهارات ثبتشده، او از عبارت «کاملاً با خاک یکسان کردن» صنعت موشکی ایران استفاده کرد.
ژنرال دن کین، رئیس وقت ستاد مشترک ارتش آمریکا، در ۴ مارس اعلام کرد که عملیات برای از بین بردن توان ایران در اعمال قدرت خارج از مرزهایش طراحی شده است. اهداف اعلامشده شامل نابودی سامانههای موشکی، نیروی دریایی و محدودکردن توان بازسازی قدرت رزمی بود.
دریاسالار برد کوپر، فرمانده وقت سنتکام، نیز در ۳ مارس مأموریت نیروهای آمریکایی را حذف توانایی ایران در تهدید منافع و نیروهای آمریکا توصیف کرد.
این اظهارات بهخودیخود تهدیدهایی علیه تمدن ایران نیستند. اما تصویر رسمی دولت از عملیات را روشن میکنند: نابودی یا تضعیف ظرفیتهای موشکی، دریایی، صنعتی و هستهای ایران.
از نظر تحلیلی، مسئله هنگامی شکل میگیرد که این اهداف نظامی با تهدید رئیسجمهور به نابودی فراگیر زیرساختهای غیرنظامی و سخن گفتن از مرگ یک تمدن در یک چارچوب واحد قرار میگیرند.
۷. تام کاتن: حمله به رهبری و امید به تغییر سیاسی
تام کاتن، سناتور جمهوریخواه و رئیس وقت کمیته اطلاعات سنا، در مصاحبهای در اول مارس ۲۰۲۶ گفت که آمریکا حملات خود را علیه قابلیتهای نظامی ایران ادامه خواهد داد و همزمان رهبران ارشد جمهوری اسلامی را نیز هدف قرار خواهد داد.
او همچنین گفت وعده کمک ترامپ به مردم ایران عملی شده است و آمریکا برای چند هفته به عملیات خود ادامه خواهد داد تا توان نظامی ایران از میان برود.
کاتن در ۱۸ مارس، در سخنرانی خود در سنا، حکومت ایران را دشمنی معرفی کرد که طی ۴۷ سال گذشته علیه آمریکا و متحدانش عمل کرده است. او از اقدام نظامی دولت ترامپ حمایت کرد و گفت ایران نباید دوباره قادر به تهدید آمریکا و جهان باشد.
این مواضع نشان میدهند که در میان سیاستمداران بانفوذ آمریکایی، تصور تغییر اساسی در وضعیت سیاسی و نظامی ایران وجود داشته است.
بااینحال، حمایت از تغییر سیاسی یا حمله به رهبران حکومت لزوماً به معنای قصد نابودی تمدن ایران نیست. برای اثبات چنین قصدی باید شواهدی وجود داشته باشد که نشان دهد هدف، نه فقط تغییر ساختار سیاسی، بلکه نابودی هویت ملی، فرهنگ یا امکان تداوم جامعه ایران است.
۸. لیندسی گراهام: «کار را تمام کنید»
لیندسی گراهام، سناتور جمهوریخواه و از حامیان دیرینه سیاست سختگیرانه علیه ایران، در مصاحبهای با فایننشال تایمز در سال ۲۰۲۶ خواستار ادامه حملات در صورت شکست دیپلماسی شد و از تعبیر «کار را تمام کنید» استفاده کرد.
گزارش فایننشال تایمز نشان میدهد که گراهام خواهان ازسرگیری حملات در صورت تسلیمنشدن ایران در مذاکرات بود، هرچند اذعان داشت که تغییر رژیم برای رسیدن به برخی اهداف اعلامشده لزوماً ضروری نیست.
این مورد باید از تهدیدهای اجرایی رئیسجمهور و وزیر جنگ متمایز شود. گراهام نه فرمانده عملیات بود و نه سخنگوی رسمی دولت؛ اما موضع او بهدلیل نفوذ سیاسیاش در واشنگتن و حمایت از تداوم فشار نظامی اهمیت دارد.
عبارت «کار را تمام کنید» نیز از نظر تحلیلی نیازمند توجه است: وقتی هدف نهایی بهصورت دقیق و محدود تعریف نشده باشد، پایان جنگ میتواند از تحقق یک هدف معین به تلاش برای تحمیل تسلیم سیاسی طرف مقابل تغییر معنا دهد.
---
بخش دوم: الگوی مشترک تهدیدها چیست؟
بررسی اظهارات فوق، سه لایه متفاوت را نشان میدهد.
لایه نخست، نابودی توان نظامی است: موشکها، پهپادها، نیروی دریایی، سامانههای دفاعی و کارخانههای تولید تسلیحات.
لایه دوم، تضعیف پایدار ظرفیت دولت است: جلوگیری از بازسازی صنایع دفاعی، محدودکردن توان اعمال قدرت منطقهای و کاهش توان حکومت در اعمال کنترل سیاسی و امنیتی.
لایه سوم، تهدید به ویرانی گسترده زیرساختهای غیرنظامی است: پلها، نیروگاهها و دیگر تأسیساتی که کارکردشان فراتر از جنگ است و زندگی روزمره جامعه به آنها وابسته است.
دو لایه نخست در گفتار رسمی آمریکا بهعنوان اهداف نظامی عملیات معرفی شدهاند. لایه سوم در تهدیدهای مستقیم ترامپ درباره پلها و نیروگاهها دیده میشود. جمله مربوط به مرگ یک تمدن نیز سطح دیگری از زبان سیاسی را به این مجموعه اضافه میکند.
این ترکیب، فرضیهای را مطرح میکند که باید جدی گرفته شود: آیا آمریکا تنها در پی نابودی قابلیتهای نظامی ایران است، یا میخواهد توان کشور برای بازسازی قدرت، توسعه اقتصادی و حفظ استقلال راهبردی را نیز برای مدتی طولانی محدود کند؟
پاسخ قطعی به این پرسش به اسناد عملیاتی و تصمیمهای اجرایی نیاز دارد. بااینحال، چنین فرضیهای از نظر راهبردی موجه است؛ زیرا پیامدهای جنگ ممکن است از مرز اهداف نظامی اعلامشده فراتر بروند.
نکته اساسی این است که نتیجه تمدنی یک جنگ، لزوماً با هدف اعلامشده آن یکسان نیست. ممکن است یک دولت مدعی باشد که تنها ظرفیت نظامی طرف مقابل را هدف گرفته است، اما نابودی گسترده زیرساختهای علمی، اقتصادی و غیرنظامی، در عمل به توان بازسازی جامعه آسیب بزند.
این تمایز، نقطه عزیمت تحلیل حاضر است.
بخش سوم: میراث فرهنگی ایران؛ اهداف نظامی یا حافظه یک ملت؟
تمدن صرفاً به آثار باستانی محدود نیست، اما آثار باستانی یکی از ملموسترین نمودهای آن هستند.
یک کاخ تاریخی، یک مسجد کهن، یک کتابخانه، یک دانشگاه یا یک مرکز پژوهشی، تنها ساختمانی با ارزش مادی نیست. این نهادها حامل دانش، هنر، تجربه و حافظه تاریخیاند و پیوند میان گذشته و آینده را حفظ میکنند.
به همین دلیل، آسیب به میراث فرهنگی در زمان جنگ اهمیت ویژهای دارد؛ حتی زمانی که هنوز روشن نیست هدف مستقیم حمله بوده یا آسیب بهصورت غیرمستقیم و در اثر موج انفجار و عملیات در مجاورت آن ایجاد شده است.
۱. کاخ گلستان و هشدار یونسکو
سازمان یونسکو در ۲ مارس ۲۰۲۶ اعلام کرد که کاخ گلستان در تهران، یکی از آثار ثبتشده در فهرست میراث جهانی، بر اثر آوار و موج ناشی از حمله هوایی به میدان ارگ و در محدوده حریم حفاظتی آن آسیب دیده است.
یونسکو تصریح کرد که مختصات جغرافیایی آثار ثبتشده و آثار دارای اهمیت ملی را به طرفهای درگیر ابلاغ کرده است تا از آسیب احتمالی جلوگیری شود.
این سازمان همچنین به کنوانسیون ۱۹۵۴ لاهه درباره حفاظت از اموال فرهنگی در مخاصمات مسلحانه و کنوانسیون میراث جهانی ۱۹۷۲ اشاره کرد.
این گزارش یک واقعیت مهم را ثبت میکند: جنگ به محدودهای رسیده بود که آثار تاریخی و ارزشمند ایران نیز در معرض آسیب قرار داشتند.
اما گزارش یونسکو، بهتنهایی، اثبات نمیکند که کاخ گلستان عمداً به دلیل هویت ایرانی آن هدف قرار گرفته است. یونسکو از آسیب ناشی از آوار و موج انفجار سخن میگوید. تشخیص مسئولیت دقیق حمله و قصد احتمالی، نیازمند بررسی جداگانه شواهد نظامی است.
این تمایز از اهمیت موضوع کم نمیکند. حتی تخریب غیرعمدی یک اثر تاریخی نیز ممکن است خسارتی غیرقابلجبران به میراث مشترک بشریت وارد کند.
۲. ۵۶ مکان تاریخی، ۳۰ دانشگاه و ۵۵ کتابخانه
الجزیره در گزارشی در ۷ آوریل ۲۰۲۶، به نقل از گزارشهای رسانههای محلی، اعلام کرد که دستکم ۵۶ مکان میراث فرهنگی، ۳۰ دانشگاه و ۵۵ کتابخانه در جریان جنگ آسیب دیدهاند.
این گزارش همچنین به حمله به دانشگاه صنعتی شریف، دانشگاه اصفهان و مؤسسه تحقیقات لیزر و پلاسما دانشگاه شهید بهشتی اشاره کرد. درباره برخی از حملات گزارششده، ارزیابی مستقل از میزان خسارت یا جزئیات دقیق هدف نظامی در دسترس نبود.
این ارقام باید با دو ملاحظه استفاده شوند.
نخست آنکه آمار اولیه خسارت در جریان جنگ میتواند تغییر کند و گزارشهای محلی لزوماً به معنای تأیید مستقل تکتک موارد نیستند.
دوم آنکه همه موارد گزارششده را نمیتوان بدون بررسی انتساب، به یک طرف خاص نسبت داد. جنگ مشترک آمریکا و اسرائیل، همزمانی حملات و محدودیت دسترسی مستقل به همه محلها، تشخیص مسئولیت هر حمله را ضروری میکند.
با وجود این محدودیتها، تصویر کلی نگرانکننده است: آسیب به دانشگاه و کتابخانه فقط به معنای خسارت مالی نیست. چنین آسیبهایی میتوانند آموزش، پژوهش، نگهداری اسناد، انتقال دانش و تربیت نسل آینده متخصصان را مختل کنند.
بهخصوص در کشوری که بخش مهمی از توان علمی و صنعتی خود را در شرایط محدودیت خارجی ایجاد کرده است، تخریب این نهادها میتواند به کاهش ظرفیت بازسازی و توسعه در آینده بینجامد.
۳. آیا میتوان از «نسلکشی فرهنگی» سخن گفت؟
برخی مقامها و نویسندگان ایرانی، حملات به آثار تاریخی و دانشگاهی را حمله به هویت ملی یا «نسلکشی فرهنگی» توصیف کردهاند. الجزیره نیز این تعبیر را در گزارشهای مربوط به تخریب میراث ایران بازتاب داده است.
این تعبیر در ادبیات سیاسی و فرهنگی برای نشاندادن شدت آسیب به هویت و حافظه تاریخی یک ملت به کار میرود.
اما از نظر حقوقی، باید با احتیاط از آن استفاده کرد. مفهوم نسلکشی در کنوانسیون ۱۹۴۸ سازمان ملل، عناصر مشخصی دارد؛ از جمله قصد نابودی کلی یا جزئی یک گروه ملی، قومی، نژادی یا مذهبی، همراه با یکی از اعمال تعیینشده در کنوانسیون.
تخریب فرهنگی، بهتنهایی، برای اثبات جرم نسلکشی کافی نیست. سازمان ملل صریحاً میان معنای رایج این واژه و تعریف محدود حقوقی آن تمایز میگذارد.
بنابراین، صورتبندی دقیقتر در این مرحله آن است که بگوییم: آسیب به میراث تاریخی و علمی ایران، یک مسئله جدی تمدنی و انسانی ایجاد کرده است؛ اما اثبات نسلکشی یا قصد نابودی تمدنی، مستلزم بررسی دقیقتر اعمال، قصد و شواهد عملیاتی است.
بخش چهارم: زیرساخت غیرنظامی، فشار نظامی و حقوق جنگ
یکی از مهمترین ویژگیهای تهدیدهای ترامپ، پیوندزدن رفتار ایران در تنگه هرمز با حمله به پلها و نیروگاههاست.
این موضوع تنها یک مسئله راهبردی نیست؛ بلکه مسئلهای حقوقی نیز هست.
کمیته بینالمللی صلیب سرخ توضیح میدهد که غیرنظامیان و اموال غیرنظامی در برابر حمله حمایت میشوند و عملیات باید متوجه هدف نظامی مشخص باشد. هدف نظامی باید از نظر ماهیت، مکان، هدف یا کاربرد، سهم مؤثری در اقدام نظامی داشته باشد و حمله به آن نیز در شرایط موجود، مزیت نظامی معین ایجاد کند.
این نهاد همچنین تأکید میکند که زیرساختهای تأمینکننده خدمات اساسی برای غیرنظامیان، در اصل در شمار اموال غیرنظامی قرار میگیرند و از حمایت قواعد حقوق بشردوستانه برخوردارند.
بنابراین، از دیدگاه حقوقی باید چند وضعیت را تفکیک کرد:
- حمله به یک هدف نظامی مشخص که در نزدیکی یک تأسیسات غیرنظامی قرار دارد.
- حمله به زیرساختی که واقعاً کاربرد نظامی مؤثر دارد و با رعایت سایر قواعد قابل هدفگیری است.
- تهدید به تخریب یک طبقه کامل از زیرساختها، بدون تعیین هدف نظامی مشخص.
- حملهای که خسارت مورد انتظار آن به غیرنظامیان، در مقایسه با مزیت نظامی مشخص و مستقیم مورد انتظار، بیش از حد باشد.
این وضعیتها از نظر حقوقی یکسان نیستند.
تهدید عمومی به نابودی همه پلها یا نیروگاههای یک کشور، بهویژه هنگامی که به هدف فشار سیاسی بر جمعیت یا دولت مطرح میشود، نگرانیهای جدی درباره رعایت اصول تفکیک، تناسب و احتیاط در حمله ایجاد میکند.
بااینحال، اعلام یک تهدید و ارتکاب یک جرم جنگی یکسان نیستند. ارزیابی نهایی به متن دقیق اظهارات، وضعیت عملیاتی، هدف هر حمله، اطلاعات در دسترس تصمیمگیرندگان و پیامدهای قابل پیشبینی آن بستگی دارد.
نکته راهبردی آن است که زیرساختهای حیاتی، مرز میان حوزه نظامی و زندگی اجتماعی را به هم پیوند میدهند. نابودی گسترده شبکه انرژی، حملونقل یا دیگر خدمات اساسی میتواند پیامدهایی فراتر از زمان عملیات نظامی داشته باشد.
اگر یک کشور برای مدتی طولانی از برق، شبکه حملونقل، زیرساخت علمی و ظرفیت صنعتی محروم شود، حتی در صورت حفظ سرزمین و جمعیت خود، توان بازسازی و اعمال استقلال راهبردی آن نیز ممکن است بهشدت کاهش یابد.
این همان نقطهای است که تحلیل نظامی با تحلیل تمدنی تلاقی میکند.
بخش پنجم: پیشینه تاریخی؛ چرا ایران تهدیدهای آمریکا را فقط نظامی نمیخواند؟
برای فهم واکنش جامعه ایران به تهدیدهای اخیر، باید حافظه تاریخی روابط دو کشور را در نظر گرفت.
۱. کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲
کودتای سال ۱۹۵۳ علیه دولت محمد مصدق، یکی از مهمترین نقاط عطف تاریخ روابط ایران و آمریکا است.
اسناد تاریخی منتشرشده و مجموعه اسناد رفعطبقهبندیشده، نقش سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا و همکاری بریتانیا در برنامهریزی و اجرای عملیات منتهی به سرنگونی مصدق را مستند کردهاند.
آرشیو امنیت ملی دانشگاه جورج واشنگتن در سال ۲۰۱۷، درباره انتشار مجموعه تکمیلی اسناد رسمی وزارت خارجه آمریکا درباره این کودتا گزارش داد. این مجموعه اطلاعات بیشتری درباره برنامهریزی و اجرای عملیات پنهانی آمریکا و بریتانیا فراهم کرد.
اهمیت این رویداد فقط در تغییر دولت نیست. کودتا در حافظه سیاسی ایران به نمادی از مداخله خارجی در تعیین سرنوشت سیاسی کشور تبدیل شده است.
به همین دلیل، هنگامی که مقامهای آمریکایی درباره تغییر سیاسی یا فروپاشی حکومت ایران سخن میگویند، بخشی از افکار عمومی ایران این اظهارات را با تجربه تاریخی مداخله خارجی پیوند میزند.
این پیوند حافظهای، لزوماً به معنای یکسانبودن شرایط سال ۱۳۳۲ با وضعیت کنونی نیست؛ اما برای فهم بیاعتمادی میان دو کشور ضروری است.
۲. تحریمها و فشار اقتصادی
پس از انقلاب ۱۳۵۷، روابط ایران و آمریکا وارد دورهای طولانی از تنش، تحریم و تقابل امنیتی شد.
تحریمها در دورههای مختلف، حوزههای مالی، انرژی، تجارت و دسترسی ایران به فناوریهای بینالمللی را تحت تأثیر قرار دادهاند. در عین حال، برای ارزیابی دقیق آثار آنها باید میان اهداف اعلامشده تحریمها، آثار واقعی بر اقتصاد ایران و پیامدهای آن برای مردم تفاوت گذاشت.
از نظر تمدنی، مسئله فقط کاهش درآمد دولت نیست. محدودیتهای طولانیمدت اقتصادی و فناورانه، در صورت اثرگذاری بر سلامت عمومی، آموزش، پژوهش، سرمایهگذاری و دسترسی جامعه به کالاهای اساسی، میتوانند بر ظرفیت توسعه یک کشور نیز اثر بگذارند.
اما از این واقعیت نمیتوان نتیجه گرفت که تمام سیاستهای تحریمی با قصد نابودی تمدن ایران طراحی شدهاند. چنین ادعایی نیازمند شواهد مستقل درباره هدفگذاری و تصمیمگیری است.
آنچه قابل دفاع است، این است که فشار اقتصادی در کنار جنگ نظامی، ممکن است دامنه آسیب را از توان دفاعی به ظرفیتهای اقتصادی و اجتماعی گسترش دهد.
۳. گزارش بروکینگز در سال ۲۰۰۹: گزینههای راهبردی آمریکا
گزارش «Which Path to Persia? Options for a New American Strategy Toward Iran» در سال ۲۰۰۹ توسط مؤسسه بروکینگز منتشر شد. این اثر گزینههای مختلف سیاست آمریکا در قبال ایران را بررسی میکند و موضوعاتی مانند دیپلماسی، حملات هوایی، مهار و امکان تغییر رژیم را در بر میگیرد.
صفحه رسمی کتاب و گزارش نشست معرفی آن نشان میدهد که نویسندگان، مزایا و معایب چندین مسیر سیاستگذاری را ارزیابی کردهاند. این اثر یک سند سیاستپژوهی است، نه بهخودیخود دستور عملیاتی برای دولتهای بعدی آمریکا.
ارزش آن برای این مقاله، نشاندادن این واقعیت است که تغییر رژیم و استفاده از نیروی نظامی، مدتها پیش از جنگ سال ۲۰۲۶ در ادبیات راهبردی آمریکا مطرح بودهاند.
اما برای اثبات اینکه جنگ کنونی مستقیماً براساس همین گزارش طراحی شده است، به اسناد دیگری نیاز داریم؛ از جمله دستورهای رسمی، اسناد برنامهریزی عملیات یا شهادتهای معتبر درباره رابطه تصمیمگیریها با این اثر.
در نتیجه، گزارش بروکینگز شاهدی درباره تاریخ گزینههای سیاستی آمریکاست، نه مدرکی قطعی برای وجود یک طرح چنددههای با هدف محو تمدن ایران.
بخش ششم: آیا جنگ علیه حکومت به جنگ علیه ایران تبدیل شده است؟
برای پاسخ، باید سه مفهوم را از یکدیگر جدا کنیم.
حکومت مجموعه نهادها و اشخاصی است که قدرت سیاسی را اعمال میکنند.
دولت مجموعه نهادهای حقوقی و اداری، حاکمیت سرزمینی و ساختارهای پایدار اداره کشور را در بر میگیرد.
تمدن شبکه گستردهتری از زبان، فرهنگ، دانش، حافظه تاریخی، هنر، تجربه اجتماعی و پیوندهای میاننسلی است.
این سه مفهوم با یکدیگر مرتبطاند، اما مترادف نیستند.
ممکن است حکومتی سقوط کند، اما دولت و جامعه باقی بمانند. ممکن است ساختار دولت تضعیف شود، اما زبان، فرهنگ و هویت تاریخی جامعه به بقای خود ادامه دهند. همچنین ممکن است جنگی بدون نابودی رسمی یک دولت، زیرساختهای لازم برای بازسازی اقتصادی و علمی آن را بهشدت آسیبپذیر کند.
بنابراین، مسئله ایران فقط این نیست که چه کسی در آینده حکومت خواهد کرد. مسئله دیگر این است که جنگ چه اثری بر ظرفیت جامعه برای ادامه زندگی، بازسازی، تولید دانش، حفظ میراث تاریخی و تعیین مستقل مسیر آینده خود خواهد داشت.
اگر عملیات نظامی صرفاً بر محدودکردن قابلیتهای نظامی مشخص متمرکز باشد، باید بتوان حدود این هدف را بهوضوح تعریف کرد.
اما اگر تهدیدها به تخریب گسترده زیرساختهای حیاتی و محرومسازی طولانیمدت ایران از توان بازسازی منجر شوند، پیامد جنگ میتواند به حوزهای فراتر از حکومت گسترش یابد.
در این حالت، حتی اگر هدف رسمی نابودی تمدن اعلام نشده باشد، ممکن است نتیجه جنگ برای تداوم نهادهای تمدنی ایران اهمیت اساسی پیدا کند.
تمایز مهم این است: قصد اعلامشده، عملکرد نظامی و پیامد تمدنی سه موضوع جداگانهاند؛ اما هر سه باید در یک تحلیل جامع بررسی شوند.
بخش هفتم: روایت تمدنی غرب و جایگاه ایران در نظم جهانی
مارکو روبیو در سخنرانی آتن در ۷ اکتبر ۲۰۲۶، با ارجاع به ارزشهای یونان باستان و مفهوم وفاداری ملی، از ضرورت حفظ جایگاه غرب در رأس نظم جهانی سخن گفت.
او تصمیمهای دهه آینده را تعیینکننده آینده تمدن غرب دانست و از ضرورت پیگیری قدرت ملی آمریکا دفاع کرد.
این سخنرانی بهخودیخود بیانگر برنامهای برای نابودی تمدن ایران نبود. بااینحال، نشان میدهد که مفهوم تمدن همچنان در زبان سیاسی مقامهای ارشد آمریکا نقشی مهم دارد.
وقتی قدرتهای بزرگ سیاست خارجی خود را با مفاهیمی مانند حفظ تمدن، دفاع از جهان آزاد یا مقابله با تهدیدهای تمدنی توضیح میدهند، باید پرسید این چارچوب چگونه به تعریف دوست و دشمن، تعیین اهداف سیاست خارجی و توجیه استفاده از زور شکل میدهد.
اگر یک کشور خود را مدافع یک تمدن معرفی کند، اما فرهنگ و تاریخ کشور رقیب را نادیده بگیرد یا تهدید به ویرانی آن کند، تنش از سطح رقابت بر سر منافع به سطح رقابت بر سر مشروعیت و هویت گسترش مییابد.
این مسئله میتواند به تقویت روایتهای خصمانه در هر دو طرف منجر شود. در چنین فضایی، طرفین ممکن است نه فقط درباره اهداف سیاسی، بلکه درباره ارزش و جایگاه تاریخی یکدیگر نیز منازعه کنند.
اما نباید هر سخنرانی درباره تمدن غرب را مدرکی برای قصد نابودی تمدن ایران تلقی کرد. استدلال معتبر باید بر مجموعه شواهد، از جمله متن دقیق تهدیدها، تصمیمهای نظامی، الگوی انتخاب اهداف و آثار واقعی حملات، تکیه کند.
بخش هشتم: از زبان سیاسی تا قصد راهبردی؛ کدام حلقه هنوز اثبات نشده است؟
تا اینجا شواهد متعددی بررسی شدند: تهدید رئیسجمهور به مرگ یک تمدن، تهدید به نابودی پلها و نیروگاهها، سخنان وزیر جنگ درباره ندادن امان، مواضع مقامهای دولت درباره نابودی توان موشکی و صنعتی ایران، و گزارشهای مربوط به خسارتهای میراث فرهنگی و علمی.
این مجموعه برای اثبات اینکه جنگ ابعاد تمدنی پیدا کرده، مبنای تحلیلی قدرتمندی فراهم میکند.
اما یک حلقه مهم همچنان نیازمند بررسی است: آیا تمام این موارد بخشی از یک راهبرد یکپارچه با هدف نابودی تمدن ایران هستند؟
برای پاسخ، باید دستکم چهار دسته شواهد بررسی شوند.
نخست، اسناد رسمی راهبردی و دستورهای عملیاتی که اهداف نهایی جنگ را مشخص میکنند.
دوم، شواهد مربوط به انتخاب اهداف نظامی و غیرنظامی، از جمله اینکه چه میزان از حملات به تخریب زیرساختهای دارای ارزش نظامی مشخص و چه میزان به تأسیسات غیرنظامی منجر شده است.
سوم، شواهد درباره قصد تصمیمگیرندگان، از جمله دستورهای صریح، صورتجلسات معتبر، اسناد برنامهریزی یا الگوهای رفتاریای که بتوانند در کنار یکدیگر قصد مشخصی را نشان دهند.
چهارم، ارزیابی مستقل پیامدها؛ یعنی میزان آسیب به میراث فرهنگی، دانشگاهها، مراکز علمی، اقتصاد، خدمات اساسی و توان بازسازی ایران.
تا زمانی که این زنجیره کامل نشده است، گزاره «نابودی تمدن ایران، هدف رسمی و یکپارچه آمریکا است» باید در جایگاه فرضیه باقی بماند.
اما این احتیاط نباید به بیتوجهی نسبت به خطر منجر شود. تهدیدهای صریح علیه زیرساختها و تمدن ایران، حتی اگر بخشی از آنها ابزار فشار سیاسی باشند، از نظر ارزیابی خطر و جلوگیری از تشدید جنگ اهمیت دارند.
به بیان دیگر، نبود سند قطعی درباره یک نقشه تمدنی واحد، دلیل کافی برای نادیدهگرفتن پیامدهای تمدنی جنگ نیست.
بخش نهم: چرا بقای تمدن ایران با بقای هر حکومت یکسان نیست؟
تاریخ ایران، تاریخ پیوستگی در کنار تغییر است.
حکومتها آمدهاند و رفتهاند. سلسلهها جای یکدیگر را گرفتهاند. مرزها تغییر کردهاند. ساختارهای سیاسی و اقتصادی بارها دگرگون شدهاند. اما زبان فارسی، بخش مهمی از حافظه تاریخی، سنتهای ادبی، تجربههای فرهنگی و پیوندهای جمعی ایرانیان در دورههای گوناگون به حیات خود ادامه دادهاند.
این استمرار به معنای مصونیت کامل از تخریب نیست. جنگها و بحرانهای تاریخی میتوانند آثار جبرانناپذیری بر جمعیت، شهرها، بناها و نهادهای یک جامعه بر جا بگذارند.
بااینحال، تمدن تنها در ساختمانها یا ساختار سیاسی خلاصه نمیشود. تمدن در توانایی انتقال دانش، بازسازی نهادها، آموزش نسل جدید، حفظ زبان و آفرینش فرهنگی نیز وجود دارد.
به همین دلیل، یک حمله نظامی ممکن است یک دانشگاه را تخریب کند، اما لزوماً دانش را از میان نمیبرد. ممکن است یک کتابخانه را بسوزاند، اما تمام سنت فکری یک جامعه را نابود نمیکند. ممکن است یک حکومت را سرنگون کند، اما بهخودیخود قادر نیست گذشته تاریخی یک ملت را از ذهن و زبان مردم حذف کند.
این واقعیت البته نباید بهانهای برای کوچکشمردن خسارتهای تمدنی باشد. بازسازی بناهای تاریخی، نهادهای علمی و زیرساختهای فرهنگی ممکن است سالها یا دههها زمان ببرد و در برخی موارد، خسارت بهطور کامل جبرانپذیر نباشد.
بنابراین، بقای تاریخی یک تمدن نه به معنای بیاهمیتبودن جنگ است و نه تضمین میکند که جامعه پس از آن بدون آسیب باقی خواهد ماند.
اصل راهبردی این است که مقاومت تمدنی تنها به حفظ نمادها محدود نیست؛ بلکه به حفظ انسانها، نهادها، دانش، ظرفیت اقتصادی و امکان بازسازی نیز وابسته است.
نتیجهگیری: این اعلام جنگ به یک تمدن است؛ اما دقیقاً به چه معنا؟
وقتی دونالد ترامپ از بازگرداندن ایران به عصر حجر سخن میگوید، از نابودی پلها و نیروگاهها تهدید میکند و سپس از احتمال مرگ یک تمدن کامل حرف میزند، زبان جنگ از چارچوب محدودکردن توان نظامی فراتر میرود.
وقتی وزیر جنگ آمریکا از ندادن امان سخن میگوید و مقامهای دولت از نابودی پایدار توان موشکی، صنعتی و دفاعی ایران دفاع میکنند، ضرورت بررسی آثار انسانی و بلندمدت این سیاستها افزایش مییابد.
وقتی گزارشهای مربوط به آسیب دانشگاهها، کتابخانهها و میراث فرهنگی منتشر میشوند، موضوع دیگر فقط موازنه نظامی نیست؛ بلکه ظرفیت جامعه برای حفظ و انتقال حافظه تاریخی و دانش خود نیز مطرح میشود.
مجموع این شواهد، استفاده از مفهوم «ابعاد تمدنی جنگ» را موجه میکند.
اما برای آنکه این تحلیل به ادعایی غیرقابلدفاع تبدیل نشود، باید میان سه گزاره تفاوت گذاشت:
نخست، تهدید تمدنی مستند است. رئیسجمهور آمریکا صریحاً از مرگ یک تمدن کامل سخن گفته و تهدیدهایی علیه زیرساختهای گسترده ایران مطرح کرده است.
دوم، آسیب تمدنی یک خطر واقعی و جدی است. گزارشهای مربوط به خسارت به میراث فرهنگی، دانشگاهها و کتابخانهها، ضرورت بررسی مستقل و جامع پیامدهای جنگ را نشان میدهند.
سوم، قصد رسمی نابودی تمدن ایران هنوز نیازمند اثبات مستقل است. شواهد موجود پرسشهای جدی درباره جهتگیری جنگ ایجاد میکنند، اما برای نتیجهگیری قطعی درباره وجود یک راهبرد یکپارچه برای محو تمدن ایران، باید اسناد و دادههای بیشتری بررسی شوند.
این سه گزاره در کنار یکدیگر تصویری پیچیدهتر، اما مستحکمتر از جنگ ارائه میکنند.
عنوان این مقاله ــ «این اعلام جنگ به یک تمدن است» ــ از این جهت معنا دارد که تهدیدهای علنی و پیامدهای گزارششده جنگ، ایران را فقط در جایگاه یک رقیب نظامی یا یک حکومت مخالف قرار نمیدهند؛ بلکه امنیت تاریخی، علمی، فرهنگی و زیرساختی آن را نیز به موضوعی اساسی تبدیل میکنند.
این عنوان، حکم حقوقی درباره قصد نسلکشی یا سند قطعی درباره وجود طرح رسمی نابودی تمدن ایران نیست. این عنوان، داوری راهبردی درباره وسعت تهدیدی است که باید جدی گرفته شود.
در نهایت، برای فهم این جنگ باید دو پرسش را همزمان مطرح کرد: چه میزان از توان نظامی ایران هدف قرار گرفته است، و چه میزان از ظرفیت جامعه ایران برای ادامه زندگی، بازسازی، آموزش، تولید دانش و حفظ میراث تاریخی آن آسیب دیده است؟
اگر پرسش دوم از تحلیل جنگ حذف شود، بخش مهمی از واقعیت نادیده میماند.
تمدن را نمیتوان فقط با تعداد موشکها، هواپیماها، مراکز فرماندهی یا اهداف منهدمشده سنجید. تمدن در آن چیزی نیز حضور دارد که پس از پایان جنگ باقی میماند: انسانها، دانش، زبان، حافظه تاریخی، نهادهای فرهنگی و توانایی یک جامعه برای ساختن آینده خود.
از همین رو، دفاع از موجودیت تمدنی ایران نباید به شعار محدود شود. این دفاع مستلزم حفاظت از مردم، ثبت و مستندسازی خسارتها، نگهداری از آثار تاریخی، حفظ آرشیوها، پشتیبانی از دانشگاهها و مراکز علمی و فراهمکردن امکان بازسازی پایدار کشور است.
آنچه تهدیدهای اخیر آمریکا را مهم میکند، صرفاً شدت واژهها نیست؛ بلکه خطر آن است که جنگی با اهداف اعلامشده نظامی، به تضعیف طولانیمدت ظرفیتهای حیاتی جامعه تبدیل شود.
اگر چنین پیامدی رخ دهد، خسارت از میدان نبرد فراتر خواهد رفت و نسلهای آینده نیز بهای آن را خواهند پرداخت.
این اعلام جنگ به یک تمدن است، اگر منظور از آن این باشد که جنگ، افزون بر توان نظامی حکومت، به تداوم فرهنگی، علمی و اجتماعی یک ملت نیز آسیب میزند. اما برای اثبات اینکه محو تمدن ایران هدف رسمی و نهایی سیاست آمریکا است، همچنان باید شواهد مستقیم و مستقل ارائه شود.
همین تمایز، هم اهمیت خطر را حفظ میکند و هم اجازه نمیدهد تحلیل راهبردی به ادعایی فراتر از مدارک موجود تبدیل شود.
---
منابع و اسناد منتخب
۱. Reuters، گزارش درباره تهدید ترامپ به مرگ یک تمدن، ۷ آوریل ۲۰۲۶.
۲. Al Jazeera، «Bomb back to the Stone Age: US history of threats and carpet bombing»، ۲ آوریل ۲۰۲۶.
۳. The Washington Post، «With threat to destroy Iran’s ‘civilization,’ Trump fuels war crime fears»، ۷ آوریل ۲۰۲۶.
۴. The White House، «President Trump’s Clear and Unchanging Objectives Drive Decisive Success Against Iranian Regime»، آوریل ۲۰۲۶.
۵. Al Jazeera، «Analysts say US threat of ‘no quarter’ for Iran violates international law»، ۱۴ مارس ۲۰۲۶.
۶. Reuters، «Trump: US will attack Iranian bridge, power plant for every ship targeted in Hormuz»، ۲۲ ژوئیه ۲۰۲۶.
۷. UNESCO، «UNESCO expresses concern over the protection of cultural heritage sites amidst escalating violence in the Middle East»، ۲ مارس ۲۰۲۶؛ بهروزرسانی ۲ ژوئیه ۲۰۲۶.
۸. Al Jazeera، «How US, Israel are waging a war on Iranian culture, education»، ۷ آوریل ۲۰۲۶.
۹. International Committee of the Red Cross، «Frequently Asked Questions: IHL and the escalating conflict in the Middle East»، مارس ۲۰۲۶.
۱۰. United Nations، «Definitions of Genocide and Related Crimes».
۱۱. Brookings Institution، «Which Path to Persia? Options for a New American Strategy Toward Iran»، ۲۰۰۹.
۱۲. National Security Archive, George Washington University، «Iran 1953: State Department Finally Releases Updated Official History of Mosaddeq Coup»، ۱۵ ژوئن ۲۰۱۷.
۱۳. Reuters، «Rubio, in Athens, ties ancient values to ‘America First’»، ۷ اکتبر ۲۰۲۶.