الکساندر لیتویننکو و نخستین ترور شناخته‌شده با عامل رادیواکتیو
بازخوانی حقوقی و راهبردی پرونده‌ای که مرز «ترور سیاسی» و «تروریسم رادیولوژیک» را درنوردید
نویسنده: فوآد شعبانی
پژوهشگر حوزه علوم راهبردی
تاریخ: ۱۰ آبان ۱۴۰۵ برابر با ۱ نوامبر ۲۰۲۶
یادداشت تاریخ: در درخواست اولیه، تاریخ گرگوری «اول نوامبر ۱۴۰۵» ذکر شده بود که با تقویم هجری شمسی هم‌خوان نیست؛ تاریخ صحیح درج‌شده در این مقاله، ۱۰ آبان ۱۴۰۵ برابر با ۱ نوامبر ۲۰۲۶ است.
---
چکیده
در اول نوامبر ۲۰۰۶، الکساندر لیتویننکو، افسر پیشین سرویس امنیت فدرال روسیه (FSB) و منتقد سرسخت کرملین، در لندن با دو روس دیگر در بار هتل میلنیوم ملاقات کرد و چند ساعت بعد به شدت بیمار شد. او در ۲۳ نوامبر ۲۰۰۶ در اثر مسمومیت با پولونیوم-۲۱۰ درگذشت. مرگ او نه‌فقط یک ترور سیاسی بود، بلکه به سبب استفاده از یک ایزوتوپ رادیواکتیو به‌عنوان ابزار قتل در قلب یک کلان‌شهر، به یکی از مهم‌ترین پرونده‌های تروریسم رادیولوژیک در تاریخ معاصر تبدیل شد. این مقاله با تکیه بر گزارش رسمی تحقیق بریتانیا (گزارش اوون، ۲۰۱۶)، رأی دیوان اروپایی حقوق بشر (۲۰۲۱) و ادبیات راهبردی، نشان می‌دهد که توصیف مرگ لیتویننکو به‌عنوان «نخستین قربانی تروریسم هسته‌ای» یک توصیف بحث‌برانگیز اما قابل تحلیل است: دقیق‌تر آن است که آن را «نخستین ترور شناخته‌شده با یک عامل رادیواکتیو» یا «نمونه شاخص تروریسم رادیولوژیک» بنامیم. با این حال، استفاده از پولونیوم-۲۱۰، ایجاد خطر عمومی گسترده و نقض قطعنامه ۱۵۴۰ شورای امنیت و کنوانسیون تروریسم هسته‌ای، به این پرونده بُعدی فراتر از یک ترور سیاسی داده است.
---
۱. از کا.گ.ب تا لندن: مسیر یک مخالف
الکساندر لیتویننکو در سال ۱۹۶۲ در ورونژ روسیه متولد شد. برخی منابع رسانه‌ای سال تولد او را ۱۹۶۴ ذکر کرده‌اند، اما منابع رسمی و حقوقی غالب سال ۱۹۶۲ را ثبت کرده‌اند. او پس از خدمت در نیروهای داخلی شوروی، در سال ۱۹۸۸ به کا.گ.ب پیوست و پس از فروپاشی شوروی در سرویس امنیت فدرال روسیه (FSB) به عنوان افسر ضداطلاعات و مبارزه با جرائم سازمان‌یافته ادامه داد و به درجه سرهنگ دومی رسید.
در سال ۱۹۹۸، زمانی که ولادیمیر پوتین ریاست FSB را بر عهده داشت، لیتویننکو علناً مقامات این سازمان را به فساد، اخاذی و قتل متهم کرد و مدعی شد به او دستور داده شده بود بوریس برزوفسکی، الیگارش منتقد کرملین، را ترور کند. این افشاگری به بازداشت و محکومیت او انجامید، اما پس از تبرئه و سپس محکومیت غیابی، در سال ۲۰۰۰ به بریتانیا گریخت و در آنجا پناهندگی سیاسی و بعداً تابعیت بریتانیا را دریافت کرد.
در لندن، لیتویننکو به یکی از سرسخت‌ترین منتقدان پوتین تبدیل شد. او در کتاب «انفجار روسیه» (۲۰۰۲) FSB را مسئول انفجارهای آپارتمان‌های مسکو در سال ۱۹۹۹ دانست که به کشته‌شدن بیش از ۳۰۰ نفر انجامید و دولت روسیه آن را به جدایی‌طلبان چچنی نسبت داده بود. او همچنین در تحقیقات مربوط به قتل آنا پولیتکوفسکایا، روزنامه‌نگار روسی که در اکتبر ۲۰۰۶ در مسکو هدف گلوله قرار گرفت، فعال بود.
---
۲. ۱ نوامبر ۲۰۰۶: چای در هتل میلنیوم
در بعدازظهر اول نوامبر ۲۰۰۶، لیتویننکو ابتدا با ماریو اسکارامال، دوست ایتالیایی‌اش، در رستورانی در لندن دیدار کرد و سپس در بار «پاین» هتل میلنیوم با دو روس دیگر ملاقات کرد: آندری لوگوووی، افسر پیشین FSB و دیمیتری کوفتون. او همان روز به شدت بیمار شد و با استفراغ شدید به بیمارستان منتقل شد. وضعیت او به تدریج وخیم‌تر شد و در ۱۷ نوامبر به بیمارستان دانشگاهی کالج لندن منتقل شد. در ۱۹ نوامبر، مقامات بریتانیا اعلام کردند که او با پولونیوم-۲۱۰ مسموم شده است. لیتویننکو در ۲۳ نوامبر ۲۰۰۶، در حالی که همسر و پدرش در کنارش بودند، درگذشت.
پیش از مرگ، او بیانیه‌ای منتشر کرد و پوتین را مستقیماً مسئول قتل خود دانست. این بیانیه، همراه با ماهیت بی‌سابقه مسمومیت، پرونده را به یک بحران دیپلماتیک تمام‌عیار میان لندن و مسکو تبدیل کرد.
---
۳. «تروریسم هسته‌ای» یا «تروریسم رادیولوژیک»؟ یک تفکیک ضروری
توصیف مرگ لیتویننکو به‌عنوان «اولین قربانی تروریسم هسته‌ای» در ادبیات رسانه‌ای و برخی تحلیل‌های حقوقی رایج شده است. آلن اس. کاول، نویسنده کتاب «جاسوس نهایی»، این ترور را «اولین اقدام تروریسم هسته‌ای در جهان» می‌نامد. وکیل خانواده لیتویننکو نیز در جریان تحقیقات رسمی بریتانیا این قتل را «اقدامی از تروریسم هسته‌ای در خیابان‌های یک شهر بزرگ که جان شمار زیادی از اعضای جامعه را در معرض خطر قرار داد» توصیف کرد.
با این حال، از نظر مفهومی و راهبردی، تفکیک میان «تروریسم هسته‌ای» و «تروریسم رادیولوژیک» اهمیت دارد:
· تروریسم هسته‌ای معمولاً به استفاده یا تهدید به استفاده از سلاح هسته‌ای، مواد شکافت‌پذیر یا حمله به تأسیسات هسته‌ای اطلاق می‌شود.
· تروریسم رادیولوژیک به استفاده از مواد رادیواکتیو برای ایجاد ترس، آلودگی یا آسیب اشاره دارد، بدون آنکه لزوماً انفجار هسته‌ای رخ دهد. «بمب کثیف» نمونه کلاسیک آن است.
پولونیوم-۲۱۰ یک ایزوتوپ رادیواکتیو با نیمه‌عمر حدود ۱۳۸ روز است که ذرات آلفا منتشر می‌کند. ذرات آلفا قدرت نفوذ بسیار کمی دارند و از چند سانتی‌متر هوا یا یک ورق کاغذ فراتر نمی‌روند، اما در صورت بلعیدن یا استنشاق، به دلیل تمرکز انرژی در بافت‌های داخلی، به شدت آسیب‌رسان هستند. برآوردها نشان می‌دهد مقدار مصرفی لیتویننکو در حدود ۴ گیگابکرل بوده و دوز جذب‌شده در اندام‌های او به ۲۰ تا بیش از ۱۰۰ گری رسیده است. نکته حیاتی این است که «کمتر از یک میکروگرم» از این ماده می‌تواند کشنده باشد.
بنابراین، دقیق‌ترین توصیف آن است که بگوییم:
مرگ لیتویننکو نخستین ترور شناخته‌شده با پولونیوم-۲۱۰ و یکی از شاخص‌ترین موارد تروریسم رادیولوژیک در تاریخ معاصر است. عنوان «اولین قربانی تروریسم هسته‌ای» تنها در معنای موسعِ «تروریسم با مواد هسته‌ای/رادیواکتیو» قابل دفاع است، نه در معنای محدودِ «سلاح هسته‌ای».
---
۴. چرا این پرونده فراتر از یک ترور سیاسی است؟
سه ویژگی، مرگ لیتویننکو را از یک ترور سیاسی معمولی متمایز می‌کند:
نخست، ماهیت ابزار. استفاده از پولونیوم-۲۱۰ نه یک سم کلاسیک، بلکه یک عامل رادیولوژیک است که در چارچوب سلاح‌های کشتار جمعی (WMD) و مواد رادیواکتیو کنترل‌شده قرار می‌گیرد. این ماده در راکتورهای هسته‌ای تولید می‌شود و دسترسی به آن نیازمند زیرساخت دولتی است.
دوم، دامنه خطر عمومی. برخلاف ترور با سم یا سلاح گرم، انتشار پولونیوم-۲۱۰ در فضاهای عمومی لندن — هتل، رستوران، هواپیما — آثار رادیواکتیو را در ده‌ها نقطه پراکنده کرد. تحقیقات بریتانیا «تعداد زیادی ردپای مثبت» از این ایزوتوپ را در مکان‌هایی که لیتویننکو و دو مظنون حضور داشتند، شناسایی کرد. گزارش رسمی بریتانیا به بررسی تماس صدها نفر و نگرانی درباره «قرار گرفتن بی‌پروای شمار زیادی از افراد در معرض یک ماده رادیولوژیک خطرناک» اشاره کرده است. این ویژگی، مرز میان یک ترور هدفمند و یک تهدید علیه امنیت عمومی را مخدوش می‌کند.
سوم، نقض چارچوب‌های حقوق بین‌المللی. اندیشکده RAND در تحلیلی در سال ۲۰۱۶ تأکید کرد که استفاده از مواد رادیواکتیو برای قتل لیتویننکو، نقض جدی قطعنامه ۱۵۴۰ شورای امنیت سازمان ملل متحد (۲۰۰۴) و کنوانسیون تروریسم هسته‌ای است. قطعنامه ۱۵۴۰ همه کشورهای عضو را ملزم به اتخاذ تدابیر مؤثر برای جلوگیری از تکثیر سلاح‌های هسته‌ای، شیمیایی و بیولوژیکی و سیستم‌های حامل آنها می‌کند، و کنوانسیون تروریسم هسته‌ای (لازم‌الاجرا از ۲۰۰۷) اقدامات تروریستی هسته‌ای را جرمانگاری می‌کند. روسیه طرف هر دو سند است. RAND نتیجه می‌گیرد که «زنجیره حفاظت» ترسیم‌شده در گزارش اوون، روسیه را به‌عنوان تنها منبع ممکن پولونیوم-۲۱۰ به‌کاررفته در این ترور شناسایی می‌کند و بنابراین روسیه یا باید بپذیرد که مواد رادیواکتیو از یکی از راکتورهایش خارج شده، یا باید بپذیرد که فرآیند حفاظت از مواد رادیولوژیک آن به‌اندازه کافی ایمن نبوده است.
---
۵. زنجیره مسئولیت: از تحقیقات بریتانیا تا دادگاه اروپایی
تحقیقات پلیس بریتانیا در سال ۲۰۰۷ به این نتیجه رسید که آندری لوگوووی، تاجر و افسر پیشین FSB، مظنون اصلی است و درخواست استرداد او را به روسیه ارائه کرد. روسیه این درخواست را به استناد ممنوعیت قانون اساسی برای استرداد اتباع خود رد کرد و لوگوووی بعداً به عضویت پارلمان روسیه درآمد و از مصونیت پارلمانی برخوردار شد. دیمیتری کوفتون نیز به عنوان مظنون دیگر شناسایی شد، اما تلاش‌ها برای استرداد او نیز ناکام ماند.
در ژانویه ۲۰۱۶، سر رابرت اوون، قاضی بازنشسته بریتانیایی، گزارش نهایی تحقیق عمومی درباره مرگ لیتویننکو را منتشر کرد. او نتیجه گرفت: «با در نظر گرفتن کامل همه شواهد و تحلیل‌های در دسترس، من معتقدم که عملیات FSB برای کشتن آقای لیتویننکو احتمالاً توسط آقای پاتروشف و همچنین توسط رئیس‌جمهور پوتین تأیید شده است». گزارش اوون همچنین تصریح کرد: «من مطمئن هستم که آقای لوگوووی و آقای کوفتون پولونیوم-۲۱۰ را در قوری بار پاین قرار دادند» و آنها «از طرف دیگران» عمل می‌کردند. این گزارش بر شهادت‌های عمومی ۶۴ شاهد و شواهد محرمانه استناد داشت.
در سپتامبر ۲۰۲۱، دیوان اروپایی حقوق بشر (ECHR) در پرونده «کارتر علیه روسیه» (شماره درخواست ۲۰۹۱۴/۰۷) رأی داد که «روسیه مسئول ترور الکساندر لیتویننکو در بریتانیا است» و روسیه را به پرداخت ۱۰۰ هزار یورو خسارت معنوی و ۲۲,۵۰۰ یورو هزینه به مارینا لیتویننکو محکوم کرد. دادگاه همچنین تأیید کرد که لیتویننکو «توسط آقای لوگوووی و آقای کوفتون که به‌عنوان مأموران» روسیه عمل می‌کردند، مسموم شده است.
دولت روسیه در تمام این سال‌ها هرگونه دخالت را رد کرده و گزارش اوون را «سیاسی‌شده» خوانده است. سخنگوی کرملین، دمیتری پسکوف، این تحقیق را «محصول حس شوخ‌طبعی ظریف بریتانیایی‌ها» توصیف کرد که بر «اطلاعات افشا نشده از سرویس‌های اطلاعاتی ناشناس و استفاده فراوان از کلمات "احتمالاً" و "شاید"» استوار است. با این حال، همان‌گونه که RAND اشاره می‌کند، حتی اگر روسیه منشأ ماده را انکار کند، این انکار به تنهایی یک بحران دیگر ایجاد می‌کند: یا دولت روسیه در انتقال مواد رادیواکتیو از تأسیسات خود به یک عملیات ترور دخیل بوده، یا امنیت مواد رادیولوژیک آن به‌قدری شکننده است که گروه‌های دیگر می‌توانند به آن دست یابند — و در هر دو حالت، تعهدات بین‌المللی خود را نقض کرده است.
---
نتیجه‌گیری
الکساندر لیتویننکو یک جاسوس فراری یا یک مخالف سیاسی بود که در تبعید زندگی می‌کرد و با انتقاد از کرملین، خشم مقامات روسیه را برانگیخت. اما آنچه مرگ او را از سایر ترورهای سیاسی قرن بیست‌ویکم متمایز می‌کند، ابزار به‌کاررفته است: پولونیوم-۲۱۰، یک ایزوتوپ رادیواکتیو که کمتر از یک میکروگرم آن می‌تواند کشنده باشد، در یک هتل و رستوران عمومی در لندن به کار رفت و آثار آن ده‌ها نقطه از شهر را آلوده کرد.
دقیق‌ترین جمع‌بندی آن است که بگوییم مرگ لیتویننکو نخستین ترور شناخته‌شده با پولونیوم-۲۱۰ و یکی از شاخص‌ترین موارد تروریسم رادیولوژیک است. عنوان «اولین قربانی تروریسم هسته‌ای» تنها در معنای موسعِ «تروریسم با مواد هسته‌ای/رادیواکتیو» قابل دفاع است. با این حال، ویژگی‌های این پرونده — استفاده از یک عامل رادیولوژیک به‌عنوان سلاح، ایجاد خطر عمومی گسترده، و نقض آشکار کنوانسیون تروریسم هسته‌ای و قطعنامه ۱۵۴۰ شورای امنیت — به آن بُعدی فراتر از یک ترور سیاسی بخشیده است.
تحقیقات رسمی بریتانیا و رأی دیوان اروپایی حقوق بشر، مسئولیت دولت روسیه را در این اقدام محرز دانسته‌اند؛ مسئولیتی که مسکو تا امروز آن را نپذیرفته و از استرداد مظنونان اصلی نیز خودداری کرده است. پرونده لیتویننکو، فراتر از یک ترور، هشداری است درباره ورود سلاح‌های رادیولوژیک به عرصه تروریسم دولتی و آسیب‌پذیری زیرساخت‌های عمومی در برابر تهدیدهای نامرئی.
---
منابع
1. Owen, Sir Robert. The Litvinenko Inquiry: Report into the Death of Alexander Litvinenko. London: House of Commons, January 2016.
2. European Court of Human Rights. Carter v. Russia, Application No. 20914/07, Judgment of 21 September 2021.
3. RAND Corporation. “The Litvinenko Inquiry and the Control of Nuclear Materials,” 2016.
4. United Nations Security Council. Resolution 1540 (2004).
5. International Convention for the Suppression of Acts of Nuclear Terrorism, adopted 2005, entered into force 2007.
6. Cowell, Alan. The Terminal Spy: A True Story of Espionage, Betrayal, and Murder. New York: Broadway Books, 2008.
---
