از «کار کثیف» تا «راه‌حل نظامی وجود ندارد»: تحلیل چرخش ناتمام آلمان در قبال ایران (۲۰۲۵–۲۰۲۶)
نويسنده: فوآد شعبانی
پژوهشگر حوزه علوم راهبردی
۱۳ آبان ۱۴۰۵ برابر با ۴ نوامبر ۲۰۲۶
این مقاله استدلال می‌کند که آنچه در موضع آلمان در قبال جمهوری اسلامی ایران تغییر کرده، عمدتاً چارچوب‌بندی و لحن اعلامی است، نه لزوماً مجموعهٔ کامل ابزارهای سیاستی. برلین در ژوئن ۲۰۲۵ حملات اسرائیل به ایران را «کار کثیفی» خواند که اسرائیل «برای همهٔ ما انجام می‌دهد» و از «شجاعت» ارتش اسرائیل تمجید کرد. تا مارس ۲۰۲۶، وزیر خارجه آلمان «تغییر رژیم کنترل‌شده» را «غیرواقعی» خواند و صدراعظم مشارکت آلمان در جنگ را رد کرد. با این حال، در همان بازهٔ زمانی، آلمان مجوز صادرات تسلیحات به اسرائیل را صادر کرد و در سطح اتحادیهٔ اروپا نیز نتوانست ابتکار دیپلماتیک خود را پیش ببرد. بنابراین، «چرخش» آلمان را باید یک گذار از نیابت‌دهی گفتاری به مسئولیت‌پذیری گفتاری دانست که هنوز به بازتنظیم کامل ابزارهای عملی سیاست خارجی آلمان منتهی نشده است.
واژگان کلیدی: سیاست خارجی آلمان، ایران، تغییر رژیم، نیابت‌دهی، دیپلماسی، فروش تسلیحات
۱. مقدمه
سیاست خارجی آلمان در قبال ایران در فاصلهٔ ژوئن ۲۰۲۵ تا اکتبر ۲۰۲۶ دو نقطهٔ اعلامی متمایز را تجربه کرد. در نقطهٔ نخست، صدراعظم فریدریش مرتس در مصاحبه با شبکهٔ ZDF در حاشیهٔ نشست گروه هفت در کانادا، حملات اسرائیل به ایران را «کار کثیفی» توصیف کرد که اسرائیل «برای همهٔ ما انجام می‌دهد» و از ارتش اسرائیل برای «داشتن شجاعت» این اقدام قدردانی کرد. در نقطهٔ دوم، مرتس در سئول گفت: «من فقط می‌توانم از همهٔ طرف‌های منازعه بخواهم: این منازعه را نمی‌توان به‌صورت نظامی حل کرد» و تأکید کرد که آلمان «در کانال‌های متعدد» برای هماهنگی تلاش‌های دیپلماتیک و پایان سریع منازعه فعال است.
پرسش این مقاله این است: آیا این تغییر لحن، نشانهٔ تغییر سیاست عملی آلمان است، یا صرفاً بازتنظیم چارچوب گفتاری در واکنش به هزینه‌ها و ناکامی‌های راهبرد پیشین؟ برای پاسخ، ابتدا دو دورهٔ اعلامی بازسازی می‌شود، سپس شواهد عملی ناهمسو (فروش تسلیحات، بن‌بست اروپایی) بررسی می‌گردد، و در نهایت یک چارچوب تحلیلی برای فهم این «چرخش ناتمام» ارائه می‌شود.
۲. دورهٔ نخست: «کار کثیف» و مشروعیت‌بخشی گفتاری به تغییر رژیم
در ۱۷ ژوئن ۲۰۲۵، مرتس در مصاحبه با ZDF گفت: «این کار کثیفی است که اسرائیل برای همهٔ ما انجام می‌دهد. ما نیز قربانی این رژیم هستیم. این رژیم ملاها مرگ و ویرانی را به جهان آورده است». او در همان مصاحبه، خطاب به اسرائیل گفت: «من فقط می‌توانم احترام عمیق خود را برای ارتش و رهبری اسرائیل به خاطر داشتن شجاعت انجام این کار بیان کنم».
این اظهارات صرفاً یک لحن تند نبود؛ یک ساختار نیابت‌دهی گفتاری بود: هزینهٔ سیاسی و انسانی اقدام نظامی به بازیگری دیگر (اسرائیل) منتقل می‌شد، در حالی که آلمان از موقعیت «تماشاگر همدل» بهره می‌برد. ایران نیز واکنش دیپلماتیک نشان داد و سفیر آلمان را احضار کرد.
۳. دورهٔ دوم: نفی تغییر رژیم و دعوت به پایان جنگ
۳-۱. وزیر خارجه: «تغییر رژیم کنترل‌شده غیرواقعی است»
در ۱۷ مارس ۲۰۲۶، یوهان وادهفول، وزیر خارجهٔ آلمان، در کنفرانس «Europe 2026» در برلین گفت: «یک تغییر رژیم کنترل‌شده، به نظر من، یک ایدهٔ فرضی است که واقع‌بینانه نیست» و تأکید کرد که «همهٔ تلاش‌های گذشته برای تغییر رژیم شکست خورده‌اند». او به‌طور مشخص به عراق و لیبی اشاره کرد: «اگر به آنچه در عراق و لیبی رخ داد نگاه کنید، نمونه‌ها به‌قدر کافی بد هستند و باید از آن‌ها درس بگیریم». وادهفول هشدار داد: «هرج‌ومرج در ایران به‌بدی خود رژیم است» و می‌تواند منطقه را بی‌ثبات کند و بحران پناهجویان جدیدی ایجاد کند.
او در همان سخنرانی صریحاً گفت: «راه‌حل نظامی وجود نخواهد داشت» و خواستار تشدید تلاش‌های دیپلماتیک برای ایجاد چارچوب امنیتی پس از جنگ شد. این اظهارات در کنار هم‌نشین فرانسوی‌اش ژان-نوئل بارو بیان شد، که نشان می‌دهد یک هستهٔ اروپایی (آلمان-فرانسه) در حال فاصله‌گیری از منطق «تغییر رژیم از طریق جنگ» بود.
۳-۲. صدراعظم: «فقط یک راه‌حل سیاسی وجود دارد»
مرتس در مارس ۲۰۲۶ در دیدار با نخست‌وزیر هلند در برلین، مشارکت آلمان در جنگ با ایران را رد کرد و گفت: «هیچ راه‌حل نظامی با ایران وجود نخواهد داشت، بلکه فقط یک راه‌حل سیاسی» و افزود: «تا زمانی که جنگ ادامه دارد، ما در تضمین آزادی کشتیرانی در تنگهٔ هرمز با ابزارهای نظامی مشارکت نخواهیم کرد». او همچنین گفت که آمریکا و اسرائیل آلمان را در این جنگ «مشورت نکردند».
در ۳۰ اکتبر ۲۰۲۶، مرتس در پایان سفر به کرهٔ جنوبی، در واکنش به گمانه‌زنی‌ها دربارهٔ حملات جدید آمریکا به ایران، موضعی صریح‌تر گرفت: «من فقط می‌توانم از همهٔ طرف‌های منازعه بخواهم: این منازعه را نمی‌توان به‌صورت نظامی حل کرد». او گفت آلمان «در کانال‌های متعدد» تلاش‌های دیپلماتیک را «هماهنگ و تقویت» می‌کند تا «این منازعه در سریع‌ترین زمان ممکن پایان یابد». مرتس در همان سخنان، هزینهٔ اقتصادی را برجسته کرد: افزایش قیمت انرژی «تنها در اروپا بیش از ۱۰۰ میلیارد یورو» هزینه داشته است.
این اظهارات، در مجموع، یک چرخش گفتاری روشن از «تمجید از اقدام نظامی نیابتی» به «نفی راه‌حل نظامی و اولویت‌بخشی به دیپلماسی» را نشان می‌دهد.
۴. شکاف میان گفتار و عمل: شواهد ناهمسو
اگر تحلیل در سطح اظهارات متوقف شود، تصویر یک «چرخش کامل» شکل می‌گیرد. اما شواهد عملی، این تصویر را پیچیده می‌کند.
۴-۱. فروش تسلیحات به اسرائیل در بحبوحهٔ جنگ
داده‌های دولت آلمان نشان می‌دهد که برلین در بازهٔ ۲۸ فوریه تا ۲۷ مارس ۲۰۲۶، یعنی هفته‌های نخست جنگ، مجوز صادرات تسلیحات به اسرائیل به ارزش ۶.۶ میلیون یورو را صادر کرده است. این رقم در مقایسه با مجوزهای بزرگ‌تر پیشین نسبتاً کوچک است، اما معنای سیاسی آن کوچک نیست: در همان زمانی که صدراعظم و وزیر خارجه از «نبود راه‌حل نظامی» سخن می‌گفتند، ماشین اداری آلمان مجوزهای تسلیحاتی به بازیگر اصلی جنگ را صادر می‌کرد. توجه: این «مجوز» لزوماً به معنای «تحویل» قطعی نیست و ممکن است بخشی از قراردادهای قبلی باشد؛ بنابراین این شاهد را باید نشانهٔ تداوم کانال تسلیحاتی دانست، نه اثبات قطعی تناقض کامل.
حزب چپ آلمان این تناقض را برجسته کرد. اولریش تودن، نمایندهٔ این حزب، دولت مرتس را متهم کرد که با صادرات تسلیحات به اسرائیل «آتش جنگ در ایران را شعله‌ور می‌کند» و خواستار توقف فوری و کامل صادرات تسلیحات به اسرائیل شد.
۴-۲. بن‌بست ابتکار دیپلماتیک در سطح اروپا
مرتس در ۲۴ آوریل ۲۰۲۶ در نشست اتحادیهٔ اروپا در قبرس پیشنهاد کرد که اتحادیهٔ اروپا می‌تواند در ازای یک «توافق جامع» شامل پایان دائمی برنامهٔ هسته‌ای ایران، پایان تهدیدها علیه اسرائیل و بازگشایی تنگهٔ هرمز، تحریم‌ها را «گام‌به‌گام» کاهش دهد. اما این ابتکار بلافاصله از سوی رئیس کمیسیون اروپا، اورزولا فون‌درلاین، و رئیس شورای اروپا، آنتونیو کوستا، رد یا با تردید جدی مواجه شد. کوستا گفت «بحث دربارهٔ کاهش هرگونه تحریمی خیلی زود است» و فون‌درلاین تأکید کرد که کاهش تحریم‌ها باید مشروط به «راستی‌آزمایی تنش‌زدایی» و «تغییر در سرکوب مردم خود» باشد.
این شکست نشان می‌دهد که آلمان حتی در سطح اروپا نیز توانایی تحمیل «منطق دیپلماتیک» خود را ندارد و ابتکار آن در چارچوب اختلافات درون‌اتحادیهٔ اروپا و فشارهای حقوق‌بشری و امنیتی متوقف می‌شود.
۴-۳. تداوم فشار ساختاری: E3 و مکانیزم «اسنپ‌بک»
آلمان در چارچوب E3 (آلمان، فرانسه، بریتانیا) در بیانیهٔ ۵ مارس ۲۰۲۶ در شورای حکام آژانس بین‌المللی انرژی اتمی بر «راه‌حل دیپلماتیک» تأکید کرد، اما همزمان بر لزوم «پاسخگویی ایران» و ادامهٔ فشار تأکید نمود. توجه: در این بیانیه، واژهٔ «اسنپ‌بک» به‌صراحت ذکر نشده است؛ بنابراین ادعای «تهدید به فعال‌سازی اسنپ‌بک» در این سند پشتیبانی نمی‌شود و باید با احتیاط بیان شود. آنچه مستند است، تداوم چارچوب فشار همراه با دیپلماسی است.
۵. تحلیل: چرا چرخش ناتمام ماند؟
۵-۱. اولویت اقتصاد سیاسی بر انسجام راهبردی
اظهارات مرتس در اکتبر ۲۰۲۶ به‌طور شفاف منطق حاکم را نشان می‌دهد: هزینهٔ انرژی «بیش از ۱۰۰ میلیارد یورو» برای اروپا، و «منافع اقتصادی قوی» آلمان در پایان سریع جنگ. این منطق توضیح می‌دهد که چرا «چرخش گفتاری» رخ داد: ادامهٔ جنگ و راهبرد نیابتی، هزینه‌هایی را بر اقتصاد آلمان تحمیل کرد که در ژوئن ۲۰۲۵ پیش‌بینی نمی‌شد. اما همین منطق توضیح می‌دهد که چرا چرخش کامل نشد: آلمان نمی‌خواست با توقف کامل همکاری تسلیحاتی با اسرائیل یا اتخاذ موضعی آشکارا ضداسرائیلی، هزینهٔ سیاسی و اتحادی خود را بپردازد.
۵-۲. یادگیری اجتماعی محدود: از «شکست تغییر رژیم» تا «تردید در تغییر رژیم»
وادهفول صریحاً به عراق و لیبی ارجاع داد و گفت «باید درس بگیریم». این یک نمونهٔ کلاسیک از یادگیری اجتماعی در سیاست خارجی است: تجربهٔ ناکام مداخلات نظامی پیشین، اجماع نخبگان را به سمت نفی «تغییر رژیم کنترل‌شده» سوق داده است. اما این یادگیری محدود است: آلمان از «تغییر رژیم از طریق جنگ» فاصله گرفت، اما از هدف «تغییر رفتار رژیم» (از طریق تحریم و فشار) فاصله نگرفت. وادهفول خود گفت: «با توجه به وحشی‌گری و بی‌رحمی این رژیم، مطلوب است که تغییر رژیم رخ دهد»، اما این تغییر باید «از درون» بیاید. این موضع، تغییر رژیم را نه به‌عنوان هدف عملیاتی، بلکه به‌عنوان یک ترجیح هنجاری بلندمدت حفظ می‌کند.
۵-۳. تناقض ساختاری: «مسئولیت‌پذیری گفتاری» بدون «مسئولیت‌پذیری عملی»
گذار از «نیابت‌دهی» به «مسئولیت‌پذیری» در سطح گفتار رخ داد، اما در سطح عمل، آلمان همچنان بین تعهد به اتحاد با اسرائیل و تعهد به ثبات اقتصادی و دیپلماتیک خود گرفتار است. فروش تسلیحات، حتی در حجم کوچک، نشان می‌دهد که برلین نمی‌خواهد هزینهٔ کامل قطع همکاری با اسرائیل را بپردازد. شکست ابتکار تحریم‌ها در اروپا نشان می‌دهد که آلمان نمی‌تواند هزینهٔ رهبری دیپلماتیک در اروپا را نیز بپردازد. نتیجه، یک چرخش ناتمام است: گفتار تغییر کرده، اما ابزارها و محدودیت‌های ساختاری تغییر نکرده‌اند.
۶. محدودیت‌های تحلیل
این تحلیل سه محدودیت اصلی دارد. نخست، شواهد عملی عمدتاً بر فروش تسلیحات و موضع‌گیری در اروپا متمرکز است؛ شاخص‌های دیگر مانند همکاری اطلاعاتی، رأی‌گیری در سازمان ملل و نقش در مذاکرات هسته‌ای E3 نیازمند بررسی جداگانه است. دوم، نقل‌قول‌های مرتس و وادهفول از منابع خبری معتبر (Anadolu، Reuters، dpa، Al Jazeera) گرفته شده و راستی‌آزمایی متن کامل سخنرانی‌ها در وب‌سایت دولت فدرال آلمان یا بایگانی بوندستاگ توصیه می‌شود. سوم، این مقاله نمی‌تواند رابطهٔ علّی قطعی بین «هزینهٔ اقتصادی» و «چرخش گفتاری» را اثبات کند؛ ممکن است عوامل دیگری مانند فشار آمریکا، تحولات میدانی جنگ، یا تغییر در ترکیب ائتلاف حاکم نیز نقش داشته باشند.
۷. نتیجه‌گیری
موضع آلمان در قبال ایران بین ژوئن ۲۰۲۵ و اکتبر ۲۰۲۶ از «تمجید از کار کثیف اسرائیل» به «نفی راه‌حل نظامی و دعوت به دیپلماسی» تغییر کرد. این تغییر در سطح گفتار روشن و مستند است: از مصاحبهٔ ZDF مرتس در ژوئن ۲۰۲۵ تا اظهارات وادهفول در مارس ۲۰۲۶ و سخنان مرتس در سئول در اکتبر ۲۰۲۶. با این حال، شواهد عمل—فروش تسلیحات به اسرائیل در هفته‌های نخست جنگ، بن‌بست ابتکار کاهش تحریم‌ها در اروپا، و تداوم فشار E3—نشان می‌دهد که این چرخش ناتمام است. آلمان از «نیابت‌دهی گفتاری» فاصله گرفته، اما به «مسئولیت‌پذیری عملی» کامل نرسیده است. آنچه تغییر کرده، عمدتاً چارچوب مشروعیت‌بخشی است، نه مجموعهٔ کامل ابزارهای سیاستی.
منابع (با لینک و متن اصلی)
1. ZDF interview with Chancellor Merz, 17 June 2025 — “This is the dirty work that Israel does for all of us”. (منبع: KNEWS.MEDIA به نقل از AFP)
2. Anadolu Agency, “Germany dismisses regime change in Iran as unrealistic, warns of chaos risks,” 17 March 2026 — “A controlled regime change is, I would say, a hypothetical idea which is not realistic”.
3. Middle East Eye, “Unrealistic to expect ‘controlled regime change’ in Iran, Germany says,” 17 March 2026 — “There will be no military solution. And to have a controlled regime change, is, I would say, a hypothetical idea, which is not realistic”.
4. Al Jazeera / AP, “German Chancellor says Iran war has no military solution,” 17 March 2026 — “There will be no military solution to this conflict, it can only be resolved politically”.
5. Anadolu Agency (dpa citation), “German arms exports to Israel fuel war in Iran, opposition party warns,” 16 April 2026 — “Between February 28 and March 27, Berlin gave the green light to arms exports to Israel worth €6.6 million”.
6. Reuters, “Merz floats sanctions relief for Iran peace deal, other EU leaders cautious,” 24 April 2026 — Costa: “It is too early to talk about relieving any kind of sanctions”.
7. dpa International, “EU chiefs doubt German proposal to ease Iran sanctions over Hormuz,” 24 April 2026 — “If a comprehensive agreement is to be reached, then we are also prepared to ease the sanctions step by step”.
8. 1news.az (TASS citation), “Merz says conflict around Iran has cost Europe more than €100 billion,” 30 October 2026 — “This crisis cannot be resolved militarily, it must be resolved diplomatically, through negotiations”.
9. GOV.UK, “E3 statement to the IAEA Board of Governors, March 2026,” 5 March 2026 — “The E3 have consistently advocated for a diplomatic solution to the Iranian nuclear issue”.
10. Wadephul quote on “desirable” regime change, Anadolu Agency / Egypt Today, 18 March 2026 — “Given the brutality and ruthlessness of this regime, it is desirable that regime change occur”.
.
