
پیمان توزیعی و دولت رانتیتبار: تحلیل جامعهشناختی-سیاسی «بولسا فامیلیا» و بازتولید نظم سیاسی در برزیل
نویسنده: فوآد شعبانی
پژوهشگر حوزه علوم راهبردی
ششم آبان ماه ۱۴۰۵ برابر با ۲۸ اکتبر ۲۰۲۶
«بولسا فامیلیا» (Bolsa Família) بیش از یک برنامه انتقال نقدی مشروط (CCT) است؛ این برنامه در دو دههٔ گذشته به ستون فقرات یک «پیمان توزیعی» میان دولت مرکزی برزیل و دهکهای پایین درآمدی تبدیل شده و از این طریق، هم بازتولید مادی فقر را مدیریت کرده و هم بازتولید سیاسی نظم موجود را تسهیل کرده است. این مقاله با رویکردی جامعهشناختی-سیاسی نشان میدهد که اثربخشی فنی برنامه در کاهش فقر، اگرچه قابل توجه بوده، بهتنهایی توضیحدهندهٔ محبوبیت پایدار آن نیست. آنچه «بولسا فامیلیا» را به یک نهاد سیاسی بدل کرده، ترکیبی است از: (۱) سازوکار «پاداش انتخاباتی گذشتهنگر» که رأیدهندگان کمدرآمد را به حمایت از دولتهای حامی برنامه سوق میدهد؛ (۲) واکنش خصمانهٔ غیرذینفعان (بهویژه اقشار متوسط و نخبگان تجاری) و تنشهای بودجهای و تورمی ناشی از آن؛ (۳) تثبیت یک رابطهٔ سرپرستی مستقیم میان دولت فدرال و شهروندان فقیر (سرپرستی ضدواسطه)؛ و (۴) رقابت پیچیده با فرهنگ سیاسی-مذهبی نوظهور (کلیساهای انجیلی) بر سر وفاداری فقرا. در نهایت، استدلال میشود که پایداری این پیمان، بیش از آنکه محصول «آگاهی طبقاتی» باشد، نتیجهٔ یک محاسبهٔ عقلانی معیشتی در بستر نابرابری ساختاری و بهرهگیری دولت از «چرخهٔ کالایی» (Commodity Supercycle) است—پدیدهای که آن را «دولت رانتیتبار توزیعی» مینامیم و توضیح میدهد چرا چرخهٔ قدرت در برزیل، علیرغم ناکارآمدیهای کلان، حول محور این برنامه تثبیت شده است.
۱. مقدمه: چرا یک برنامهٔ انتقال نقدی به مسئلهای جامعهشناختی بدل میشود؟
از منظر تحلیل سیاست عمومی متعارف، «بولسا فامیلیا» را میتوان صرفاً یک ابزار کارآمد برای کاهش فقر مطلق و نابرابری درآمدی تلقی کرد. دادههای بانک جهانی و کمیسیون اقتصادی آمریکای لاتین و کاراییب (CEPAL) نشان میدهند که این برنامه، در ازای هر دلار هزینه، یکی از کارآمدترین ابزارهای کاهش فقر در آمریکای لاتین بوده است. مطالعات تجربی نیز ارتباط علّی میان برنامه و کاهش ضریب جینی برزیل را تأیید کردهاند.
با این حال، تحویل این برنامه به یک مسئلهٔ جامعهشناختی-سیاسی زمانی آغاز میشود که از خود بپرسیم: چرا یک برنامهٔ هدفمند (Targeted) که صرفاً حدود یکچهارم جمعیت را پوشش میدهد، به مهمترین محور تمایز انتخاباتی برزیل از سال ۲۰۰۶ به این سو بدل شده است؟ پاسخ متعارف—یعنی «خرید رأی» یا «عوامفریبی چپگرا»—هم از نظر تجربی ناقص است و هم از نظر تحلیلی سطحی. این مقاله میکوشد با اتکا به ادبیات موجود، تصویری دقیقتر از سازوکارهای جامعهشناختی و سیاسیِ نهفته در پایداری این برنامه ارائه دهد.
۲. اثربخشی مادی، محدودیتهای ساختاری و چرخهٔ کالایی
بولسا فامیلیا در کاهش فقر مطلق و نابرابری درآمدی موفق بوده است. با این حال، سه محدودیت جدی در ادبیات تجربی قابل شناسایی است که مانع از آن میشود برنامه را بهتنهایی یک «راهحل» برای فقر ساختاری برزیل دانست:
· الف) «فارغالتحصیلی» کند و بیننسلی: خروج از برنامه (Graduation) فرایندی یکمرحلهای نیست. مطالعات طولی نشان میدهد که اگرچه بخشی از جوانان ۷ تا ۱۶ ساله (بین سالهای ۲۰۰۵ تا ۲۰۱۹) وارد اشتغال رسمی شدهاند، اما برای بخش بزرگی از خانوادهها، خروج از برنامه یک پروژهٔ نسلی است، نه یک تحرک کوتاهمدت. یافتههای یک مطالعهٔ کوهورت در پلوتاس (برزیل) نشان میدهد که مواجهه با برنامه در دوران کودکی، الزاماً بهبود معناداری در تمام پیامدهای سرمایهٔ انسانی در سن ۱۸ سالگی ایجاد نمیکند و ممکن است به «مواجههٔ طولانیتر» نیاز باشد.
· ب) فقر بهعنوان یک رابطهٔ ساختاری: برنامه بر انتقال نقدی متمرکز است، اما فقر در برزیل ابعاد ساختاری دارد: نابرابری مالکیت زمین، تبعیض نژادی و جنسیتی، و انزوای جغرافیایی. «بولسا فامیلیا» بدون تغییر در این روابط، در بهترین حالت میتواند شدت فقر را مدیریت کند، نه ساختار تولیدکنندهٔ آن را. این محدودیت، برنامه را از یک «پروژهٔ تحول اجتماعی» به یک «ابزار مدیریت اجتماعی» تنزل میدهد.
· ج) وابستگی به «چرخهٔ کالایی» (Commodity Supercycle): بزرگترین مغفولمانده در تحلیلهای سطحی از دوران لولا، نقش درآمدهای نجومی ناشی از صادرات سنگ آهن، سویا و نفت در دهه ۲۰۰۰ است. دولت لولا بدون این درآمد سرشار، هرگز توانایی مالی توزیع این حجم از یارانه را نداشت. موفقیت بولسا فامیلیا ترکیبی از سیاستهای نئولیبرال در اقتصاد کلان (برای جذب سرمایه) و سیاستهای چپگرا در توزیع (برای مشروعیت) بود. با پایان این چرخه در دهه ۲۰۱۰، پایداری برنامه با بحرانهای بودجهای و کسری عمومی مواجه شد که به تنشهای تورمی و اعتراضات راستگرایان دامن زد.
۳. پاداش انتخاباتی گذشتهنگر: رأی به مثابهٔ محاسبهٔ معیشتی
رایجترین تفسیر از رابطهٔ بولسا فامیلیا و رفتار انتخاباتی، «رأی اقتصادی گذشتهنگر» (Retrospective Economic Voting) است: رأیدهندگان کمدرآمد، بر اساس ارزیابی از بهبود مادی تجربهشده در دورهٔ دولت حامی برنامه، به آن دولت پاداش انتخاباتی میدهند. شواهد تجربی از برزیل این سازوکار را تأیید میکند.
با این حال، ادبیات دانشگاهی در مورد علّیت دقیق این رابطه دچار اختلاف است. برخی مطالعات (مانند سیمون بون، ۲۰۱۱) استدلال میکنند که برنامهٔ بولسا فامیلیا نمیتواند بهتنهایی تغییر در پروفایل حامیان لولا را توضیح دهد؛ زیرا دریافتکنندگان برنامه در سال ۲۰۰۲ نیز رأیدهندهٔ لولا بودند. با این وجود، حتی اگر اثر علّی مستقیم برنامه بر رأیدهی اثباتشده نباشد، ادراک عمومی از رابطهٔ برنامه با دولت حامی، به خودی خود یک واقعیت سیاسی است. رأیدهندهٔ کمدرآمد لازم نیست بداند که آیا برنامه «علت» رأی او بوده است؛ او فقط میداند که در دورهٔ دولت حامی برنامه، سفرهاش کمی پرتر بوده و در دورهٔ رقیب، این سفره در معرض تهدید قرار گرفته است. این «محاسبهٔ معیشتی» یک سازوکار پایدار رفتار انتخاباتی است.
۴. واکنش غیرذینفعان و قطببندی سیاسی
یکی از مهمترین یافتههای ادبیات اخیر، توجه به اثرات جانبی (Spillovers) برنامه بر غیرذینفعان است. کوریا و چیبوب (۲۰۱۶) نشان میدهند که گروههای قدرتمند مخالف برنامههای انتقال نقدی—نخبگان تجاری و مالیاتدهندگان ثروتمندتر—در واکنش به گسترش این سیاستها بسیج میشوند. بهرهمندان بهطور مستمر حمایت از دولت مستقر را افزایش میدهند، اما غیرذینفعانی که با بازتوزیع درآمد مخالفند، به سمت اپوزیسیون حرکت میکنند.
این پدیده توضیح میدهد که چرا بولسا فامیلیا نه یک سیاست «وفاقآفرین»، بلکه یک سیاست «قطبساز» است. برنامه یک شکاف انتخاباتی پایدار ایجاد کرده است: از یک سو، دهکهای پایین درآمدی که بهبود مادی خود را به دولت حامی نسبت میدهند؛ از سوی دیگر، اقشار متوسط و نخبگانی که برنامه را به مثابهٔ انتقال بار مالی به خود و تهدیدی برای نظم بازار میبینند. این شکاف طبقاتی-منطقهای، حامیان لولا را از جنوب و جنوبشرق ثروتمند به شمالشرق فقیر و کمتحصیلاتتر منتقل کرده است.
۵. سرپرستی مستقیم و بحران واسطهها
بحث دربارهٔ «سرپرستی» (Clientelism) در مورد بولسا فامیلیا نیازمند تفکیک دقیق است. در سرپرستی سنتی، یک واسطهٔ محلی (رئیسجماعت، شهردار، رهبر حزب) در ازای رأی، دسترسی به منابع دولتی را وعده میدهد. بولسا فامیلیا از این جهت متفاوت است که انتقال نقدی مستقیم از دولت فدرال به حساب بانکی سرپرست خانوار (عمدتاً زنان) انجام میشود و دسترسی به آن بر اساس معیارهای رسمی و قواعد عمومی تعیین میشود، نه لطف شخصی.
با این حال، این «مستقیمسازی» الزاماً به کاهش سرپرستی نمیانجامد؛ بلکه شکل آن را تغییر میدهد. برنامه «روابط مستقیم» بین دولت و شهروندان فقیر را تقویت کرده و میانجیگری رهبران و سازمانهای محلی را تضعیف کرده است. نتیجهٔ پارادوکسیکال این است که برنامه یک رابطهٔ «سرپرستی ضدواسطه» ایجاد میکند: دولت مرکزی مستقیماً به شهروند فقیر پول میدهد، اما سازوکارهای جمعیِ نظارت و پاسخگویی را تضعیف میکند. این «فردیشدن منافع» (Individualization of Interests) یکی از مکانیسمهای کلیدی است که توضیح میدهد چرا بسیج سیاسی رادیکال در میان بهرهمندان برنامه شکل نگرفته است. شهروند فقیر خود را عضو یک طبقه یا جنبش نمیبیند، بلکه خود را «ذینفع» یک برنامهٔ دولتی میداند.
۶. پیچیدگی فرهنگی-مذهبی: رقابت کلیساهای انجیلی
تحلیل رفتار انتخاباتی فقرا در برزیل بدون در نظر گرفتن رشد انفجاری کلیساهای انجیلی پنطیکاستی (Evangelical Pentecostal Churches) ناقص است. این کلیساها به بازوی رقیب حزب کارگر (PT) در میان فقرا تبدیل شدهاند. بخش بزرگی از فقرایی که یارانه بولسا فامیلیا را دریافت میکنند، در انتخابات ۲۰۱۸ به ژائیر بولسونارو (راست افراطی) رأی دادند؛ زیرا شبکههای مذهبی و فرهنگی انجیلی، بر هویت سیاسی آنها تأثیرگذارتر از منافع اقتصادی کوتاهمدت بود. بنابراین، رأی فقرا در برزیل یک رأی یکپارچه اقتصادی نیست، بلکه در تلاقی «منافع معیشتی» (بولسا فامیلیا) و «هویت فرهنگی-مذهبی» (کلیسا) شکل میگیرد.
۷. سنتز: «دولت رانتیتبار توزیعی» و بازتولید نظم سیاسی
آنچه از این تحلیل برمیآید، تصویری است که میتوان آن را «دولت رانتیتبار توزیعی» (Distributive Rentier State) نامید—نه به معنای دولت رانتیِ مبتنی بر نفت، بلکه به این معنا که دولت مرکزی، مشروعیت و بقای سیاسی خود را تا حد زیادی بر توزیع مستقیم منابع (که بخش زیادی از آن از رانتهای کالایی به دست میآید) استوار میکند، بدون آنکه الزاماً ساختارهای تولیدی یا روابط مالکیت را متحول کند.
در این چارچوب، بولسا فامیلیا سه کارکرد همزمان دارد:
۱. کارکرد مادی: کاهش فقر مطلق و مدیریت نابرابری در کوتاهمدت.
۲. کارکرد انتخاباتی: ایجاد یک پایگاه رأی پایدار برای دولتهای حامی برنامه، بر اساس محاسبهٔ معیشتی.
۳. کارکرد مشروعیتی: ارائهٔ تصویری از دولت «حامی فقرا» که در برابر اتهامات ناکارآمدی کلان (تورم، فساد، رکود) بهعنوان یک «دستاورد اخلاقی» عمل میکند.
پایداری این پیمان، بیش از آنکه محصول «آگاهی طبقاتی» یا «رأی عقیدتی» باشد، نتیجهٔ یک محاسبهٔ عقلانی معیشتی در بستر نابرابری ساختاری و ضعف نهادهای میانجی است. این پیمان اما شکننده است. واکنش خصمانهٔ غیرذینفعان و بحرانهای بودجهای ناشی از پایان چرخه کالایی میتواند در بلندمدت به یک «بازخورد منفی» انتخاباتی بدل شود.
۸. نتیجهگیری: فراتر از دوگانهٔ «موفقیت/شکست»
بولسا فامیلیا را نمیتوان بهسادگی «موفق» یا «شکستخورده» خواند. این برنامه در کاهش فقر مطلق و بهبود شاخصهای سلامت و آموزش کودکان موفق بوده است، اما در ایجاد تحول ساختاری در روابط تولید و مالکیت—که ریشهٔ فقر در برزیل است—ناکام مانده است. از منظر جامعهشناختی-سیاسی، مهمترین دستاورد آن نه اقتصادی، بلکه بازتعریف رابطهٔ دولت و شهروند فقیر است.
این بازتعریف، هم فرصت است (به رسمیت شناختن شهروندی اجتماعی) و هم تهدید (تقلیل شهروندی به یک رابطهٔ مستقیم و فردیشده با دولت). آیندهٔ این پیمان به سه عامل بستگی دارد: (۱) توانایی اقتصاد برزیل در ایجاد اشتغال مولد و رهایی از وابستگی به چرخه کالایی؛ (۲) توانایی نهادهای سیاسی در مدیریت واکنش خصمانهٔ غیرذینفعان بدون تخریب برنامه؛ و (۳) توانایی جامعهٔ مدنی و بهرهمندان در ایجاد سازوکارهای جمعیِ نظارت که «سرپرستی ضدواسطه» را به «شهروندی فعال» بدل کند. بدون این سه، بولسا فامیلیا ممکن است در کوتاهمدت معیشت را نجات دهد، اما در بلندمدت، همان ساختارهایی را بازتولید میکند که فقر را ضروری میسازند.
---
منابع
(دسترسی به لینکها و DOIها در نسخه انگلیسی ارائهشده در پیام قبل موجود است)
1. Bohn, S. R. (2011). Social Policy and Vote in Brazil: Bolsa Família and the Shifts in Lula’s Electoral Base. Latin American Research Review, 46(1), 54–79.
2. Corrêa, D. S., & Cheibub, J. A. (2016). The Anti-Incumbent Effects of Conditional Cash Transfer Programs. Latin American Politics and Society, 58(1), 49–71.
3. Maruyama, J. M., Paula, C. S., Ziebold, C., et al. (2025). Brazilian conditional cash transfer programme’s impact on youth human capital outcomes: the 2004 Pelotas Birth Cohort. BMJ Public Health, 3(2), e003192.
4. World Bank. Atlas of Social Protection: Indicators of Resilience and Equity (ASPIRE).
5. World Bank Blog. (2025). Da vulnerabilidade à dignidade e esperança: No ritmo do samba.
6. Oliveira, R. J. C. (2026). Da Lei dos Pobres ao Programa Bolsa Família: permanências e atualizações no discurso da dependência. Revista Pós Ciências Sociais, 30(1).
7. IPEA. (2009). Uma avaliação do Programa Bolsa Família: focalização e impacto na distribuição de renda e pobreza. Pesquisa e Planejamento Econômico, 39(1).
8. Bastos, P. P. Z. (2026). Prisão ou porta – o Bolsa Família nos dados. IHU On-Line.
9. International IDEA. Do accountability mechanisms in safety nets improve access to social services?
10. Nobre, M. (2022). Pemedebismo e presidencialismo de coalizão. Periódicos UnB.