از احساس خفگی تا فروپاشی اجتماعی در جمهوری اسلامی ایران؛ هدف نهایی جنگ شناختی ایالات متحده آمریکا و اسرائیل در تقابل با مردم ایران
نویسنده :
فوآد شعبانی
پژوهشگر حوزه علوم راهبردی
یازدهم مهرماه ۱۴۰۵
تهران/ایران
چکیده
جنگ شناختی به مثابه نسل جدیدی از منازعه، از مرزهای پروپاگاندا و جنگ روانی سنتی فراتر رفته و هدف اصلی آن تسخیر ادراک، مهندسی هیجانات جمعی و فروپاشی ساختارهای اجتماعی از درون است. این مقاله با روش تحلیلی-توصیفی، به بررسی ابعاد جنگ شناختی ایالات متحده آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه جمهوری اسلامی ایران می‌پردازد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که هدف نهایی این جنگ ترکیبی، نه صرفاً تغییر رفتار سیاسی، بلکه ایجاد «فروپاشی اجتماعی» از طریق تولید و تشدید «احساس خفگی» در لایه‌های مختلف حیات جمعی است. راهبرد دشمن در سه محور اصلی قابل شناسایی است: نخست، ایجاد اختناق اقتصادی و معیشتی به مثابه بستر فروپاشی؛ دوم، عملیات روانی چندلایه برای تضعیف سرمایه اجتماعی و اعتماد نهادی؛ و سوم، مهندسی ادراک از طریق ابزارهای دیجیتال و هوش مصنوعی برای تولید روایت‌های جایگزین. در مقابل، ایران با اتخاذ راهبرد «مقاومت هوشمند» و تقویت تاب‌آوری ادراکی، توانسته است بخش قابل‌توجهی از این عملیات را خنثی سازد، هرچند آسیب‌پذیری‌های ساختاری همچنان پابرجاست.
واژگان کلیدی: جنگ شناختی، فروپاشی اجتماعی، مهندسی ادراک، جنگ ترکیبی، تاب‌آوری اجتماعی، احساس خفگی
---
مقدمه
در پارادایم نوین امنیتی، مرزهای میان جنگ و صلح، نظامی و غیرنظامی، و فیزیکی و شناختی به شدت مخدوش شده است. برخلاف تصور رایج که جنگ را صرفاً در قالب درگیری‌های نظامی می‌شناسد، منازعات معاصر بیش از آنکه بر تصرف سرزمین متمرکز باشند، بر تسخیر ذهن و ادراک انسان‌ها استوار شده‌اند. رئیس سازمان بسیج مستضعفین در این باره تصریح کرده است: «بسیاری از صاحب‌نظران معتقدند پیش از آغاز هر جنگ نظامی، تلاش برای ایجاد فروپاشی ذهنی در جامعه هدف صورت می‌گیرد. دشمن ابتدا می‌کوشد اراده و اعتمادبه‌نفس مردم را تضعیف کند و سپس زمینه را برای اقدام نظامی فراهم سازد».
جنگ شناختی، مفهومی فراتر از پروپاگاندا و جنگ روانی سنتی است. در این شکل از منازعه، هدف نه فقط متقاعدسازی بلکه «فرسایش، تکه‌تکه‌سازی و فلج‌سازی» جامعه هدف است. مرکز مطالعات اینستیتو برای مطالعات مبارزه با تروریسم (ICT) در تحلیل خود نشان می‌دهد که ایران در پاسخ به برتری نظامی ترکیبی آمریکا و اسرائیل، رویکردی مبتنی بر «تأثیرگذاری» اتخاذ کرده که در آن اهداف شناختی بر نتایج نظامی سنتی اولویت دارند. اما آنچه در این مقاله به عنوان پرسش محوری مطرح می‌شود، هدف نهایی این جنگ شناختی از منظر طرف مقابل — یعنی آمریکا و اسرائیل — است. فرضیه اصلی این است که راهبرد دشمن، ایجاد زنجیره‌ای از «احساس خفگی» در لایه‌های اقتصادی، روانی و اجتماعی است تا از این مسیر، «فروپاشی اجتماعی» به مثابه پیش‌شرط تغییر رفتار سیاسی محقق شود.
---
۱. از شکست نظامی تا چرخش به جنگ شناختی
۱.۱. اعتراف به ناکارآمدی ابزار نظامی
تحول راهبردی آمریکا و اسرائیل از جنگ سخت به جنگ شناختی، نه یک انتخاب داوطلبانه بلکه محصول بن‌بست نظامی است. سپاه پاسداران انقلاب اسلامی در گزارش رسمی خود اعلام کرد که «سازمان‌های اطلاعاتی آمریکا، اسرائیل و دیگر کشورها شکست مسیر ضربه نظامی علیه ایران را پذیرفته‌اند و دشمن در حال تغییر راهبرد به سمت جنگ شناختی، جنگ روانی، تحریک بی‌ثباتی مالی و اقدامات ضد امنیتی است».
خبرگزاری نیوزیس کره جنوبی نیز گزارش داده است که ایران رسماً اعلام کرد آمریکا و اسرائیل پس از ناکامی در دستیابی به اهداف نظامی، به «جنگ ترکیبی» روی آورده‌اند — جنگی که در آن به جای درگیری مستقیم نظامی، بر ایجاد آشوب اجتماعی و انشقاق داخلی متمرکز شده‌اند. این چرخش راهبردی در هفت محور قابل شناسایی است: فشار اقتصادی، تحریک تنش‌های قومی و مذهبی، تروریسم و حملات مرزی، خرابکاری و ترور، حملات سایبری، قاچاق سلاح و جنگ رسانه‌ای.
۱.۲. چهارچوب نظری جنگ شناختی
مؤسسه مطالعات امنیت ملی کره جنوبی (IFANS) در تحلیل جامع خود از جنگ شناختی ایران، تأکید می‌کند که جنگ شناختی «صرفاً امتداد پروپاگاندا یا جنگ روانی نیست»، بلکه هدف آن این است که «حریف را به تصمیم‌گیری نادرست وادار کند، بی‌اعتمادی و شکاف درون اجتماعی را تشدید کند، انسجام اتحادها را تضعیف کند و فرآیند تصمیم‌گیری فرماندهی را از کار بیندازد». این پژوهش نشان می‌دهد که جنگ شناختی می‌تواند «بدون حمله فیزیکی، کارکردهای یک کشور را فلج کند و شکست راهبردی را رقم بزند».
نظریه «جنگ شناختی» در ادبیات ناتو نیز به عنوان «چالش امنیتی تعیین‌کننده زمانه ما» توصیف شده و بر ضرورت به رسمیت شناختن دامنه شناختی به عنوان «میدان نبرد دائمی در کنار زمین، هوا، سایبر و فضا» تأکید شده است.
---
۲. معماری جنگ ترکیبی: ابعاد و ابزارها
۲.۱. بُعد اقتصادی: ایجاد اختناق ساختاری
فشار اقتصادی به مثابه ابزار اصلی ایجاد «احساس خفگی» در جامعه ایران به کار گرفته شده است. یک محقق حقوق بین‌الملل در تحلیل خود از جنگ ترکیبی آمریکا-صهیونیستی علیه ایران می‌نویسد که «تحریم‌های فلج‌کننده اقتصادی، جنگ روانی مستمر، کمپین‌های گسترده اطلاعات نادرست و تهدید مداوم اقدام نظامی» به صورت هم‌افزا عمل می‌کنند تا «محیطی از بی‌ثباتی و پریشانی در جامعه، اقتصاد و سیاست ایران ایجاد کنند که بر زندگی روزمره و رفاه مردم و انسجام اجتماعی جامعه تأثیر شدید می‌گذارد».
این راهبرد اقتصادی از یک سو با هدف «استفاده از مشکلات اقتصادی و افزایش قیمت‌ها برای تحریک ناآرامی اجتماعی» طراحی شده و از سوی دیگر با «تحریک شکاف‌های قومی و مذهبی برای تضعیف انسجام ملی» همراه است. تحلیلی که در نشریه «سیاست جهانی روسیه» منتشر شده نیز تأیید می‌کند که در جنگ ۲۰۲۶، ابزارهای اقتصادی-اطلاعاتی به عنوان سلاح به کار گرفته شدند و «رقابت بر سر روایت‌سازی، تأثیرگذاری بر ادراک، مختل کردن عملکرد سیستم مالی و حفظ ثبات اجتماعی» به عوامل تعیین‌کننده پیروزی تبدیل شدند.
۲.۲. بُعد روانی: عملیات روانی چندلایه
عملیات روانی آمریکا و اسرائیل علیه ایران در سه لایه شناختی، روایی و محتوایی سازماندهی شده است. پژوهش فرشاد مهدی‌پور در تحلیل جنگ تحمیلی ۱۲ روزه ۱۴۰۴ نشان می‌دهد که عملیات تأثیر در سه لایه عمل کرده است: لایه شناختی (مهندسی هیجان و شکل‌دهی به قضاوت)، لایه روایی (رقابت میان روایت «فروپاشی ایران» و روایت «دفاع هوشمند») و لایه محتوایی (تکرار هماهنگ چهار مضمون غالب: بحران اعتماد، ناکارآمدی مدیریتی، مشروعیت‌زدایی و بی‌ثباتی اجتماعی).
در همین چارچوب، کارشناسان جنگ شناختی در تحلیل عملیات روانی آمریکا-اسرائیل علیه ایران تأکید می‌کنند که این کمپین رسانه‌ای «در پی شکستن اراده ملت ایران و بار کردن مسئولیت بحران‌ها بر دوش نظام، به عنوان مقدمه‌چینی برای رویارویی نظامی احتمالی» است.
۲.۳. بُعد دیجیتال و هوش مصنوعی: سلاح‌های نوین ادراک‌سازی
جنگ شناختی معاصر از ابزارهای فناورانه پیشرفته‌ای بهره می‌گیرد. «AI اسلاپاگاندا» (Slopaganda) یا «تبلیغات زباله‌ای هوش مصنوعی» به استراتژی‌ای اطلاق می‌شود که در آن «محتوای تولیدشده توسط هوش مصنوعی با حجم انبوه و هزینه پایین، فضای رسانه‌های اجتماعی را به سرعت اشغال می‌کند و به جای انتقال واقعیت، بر برانگیختن احساسات تمرکز دارد». پژوهشگران دانشگاه مک‌کواری استرالیا و دانشگاه تیلبورگ هلند این اصطلاح را ابداع کرده‌اند تا پدیده‌ای را توصیف کنند که در آن «مواد تولیدشده توسط هوش مصنوعی — اعم از ویدئو، تصویر و متن — به عنوان سلاح تبلیغاتی عمل می‌کنند».
این راهبرد در چارچوب جنگ شناختی علیه ایران به کار گرفته شد. گزارش نیویورک تایمز درباره قطعی اینترنت در ایران نشان می‌دهد که «حساب‌های غیرواقعی (بات‌ها) روایت‌های نادرست و متناقض را در پلتفرم‌های اجتماعی منتشر کردند» و «بخشی از محتوای منتشرشده توسط حساب‌های غیرواقعی در پی تقویت اپوزیسیون ایران — از جمله حمایت از رضا پهلوی — بوده است».
۲.۴. بُعد نهادی: سرمایه‌گذاری کلان بر تغییر افکار عمومی
یک گزارش وال‌استریت ژورنال نشان می‌دهد که رژیم صهیونیستی «بیش از ۴۵ میلیون دلار در قالب قراردادی با برد پارسکیل، مشاور سابق و از متحدان نزدیک دونالد ترامپ، هزینه کرده تا از طریق فناوری هوش مصنوعی و ارسال انبوه پیامک، روایت‌های مورد نظر خود را در میان افکار عمومی آمریکا ترویج کند». هومن قاپچی، استاد مدیریت رسانه دانشگاه تهران، این اقدام را «فراتر از لابی‌گری متعارف و در حوزه جنگ شناختی و مهندسی ادراک» طبقه‌بندی می‌کند.
---
۳. از احساس خفگی تا فروپاشی اجتماعی: مکانیزم‌شناسی راهبردی
۳.۱. تولید احساس خفگی: راهبرد چندوجهی
«احساس خفگی» در این چارچوب مفهومی، صرفاً یک استعاره نیست بلکه مکانیزمی راهبردی است که از طریق انسداد همزمان چندین مجرا ایجاد می‌شود:
انسداد اقتصادی: تحریم‌های فلج‌کننده دسترسی به سیستم مالی جهانی را محدود می‌کنند و از طریق افزایش تورم و کاهش قدرت خرید، فشار معیشتی مستمری بر خانوارها وارد می‌سازند. تحلیلگران تأیید می‌کنند که «فشارهای اقتصادی و جنگ شناختی» به عنوان ابزار جبران شکست‌های راهبردی دشمن به کار می‌روند.
انسداد اطلاعاتی: قطعی اینترنت و اختلال در جریان آزاد اطلاعات، فضایی از ابهام ایجاد می‌کند که در آن «سیل پروپاگاندا، اطلاعات نادرست و کمپین‌های تأثیرگذاری از سوی کشورها یا طرف‌هایی که در پی شکل‌دهی به نتیجه منازعه هستند» فضا را پر می‌کند.
انسداد روانی: تضعیف «آرامش روانی» جامعه به عنوان یک هدف راهبردی دنبال می‌شود. علی ربیعی، دستیار اجتماعی رئیس‌جمهور، با اشاره به اینکه «جنگ‌های نوین پیش از آنکه جغرافیا را هدف قرار دهند، ذهن و ادراک انسان‌ها را نشانه می‌روند»، تأکید می‌کند که «دشمن در تلاش است با ایجاد اضطراب، خشم و ناامیدی، تاب‌آوری روانی جامعه را تضعیف کند».
۳.۲. فروپاشی اجتماعی: هدف نهایی
مکانیزم تحقق فروپاشی اجتماعی از منظر جنگ شناختی، بر سه پایه استوار است:
پایه اول — فرسایش سرمایه اجتماعی: دشمن از طریق «ابزارهایی مانند رسانه، نفوذ فرهنگی» در سه محور عمل می‌کند: «تحریف حقایق تاریخی و هویتی، ترویج فردگرایی و مصرف‌گرایی، و تشدید شکاف‌های نسلی و قومی». هدف، تضعیف «انسجام ملی و تغییر باورهای جامعه» است.
پایه دوم — بی‌اعتمادسازی نهادی: تکرار هماهنگ مضامین «بحران اعتماد» و «ناکارآمدی مدیریتی» در عملیات رسانه‌ای، اعتماد عمومی به نهادهای حاکمیتی را هدف قرار می‌دهد و بستر را برای مشروعیت‌زدایی فراهم می‌کند.
پایه سوم — مهندسی هیجانات جمعی: از طریق تولید محتوای احساسی و قطبی‌ساز، ادراک عمومی به سمت خشم، ترس و ناامیدی هدایت می‌شود. این راهبرد که در ادبیات جنگ شناختی با عنوان «مهندسی هیجان» شناخته می‌شود، «قضاوت عمومی را شکل می‌دهد» و مانع تحلیل عقلانی شرایط می‌شود.
۳.۳. هدایت اعتراضات مشروع
یکی از پیچیده‌ترین ابعاد این راهبرد، تصاحب اعتراضات داخلی مشروع و هدایت آن‌ها در مسیر تغییر رژیم است. یک محقق حقوق بین‌الملل در تحلیل خود تصریح می‌کند که «آمریکا اعتراضات داخلی ایران — که بسیاری از آن‌ها شکایات مشروع درباره شرایط اقتصادی ناشی از تحریم‌ها را بیان می‌کنند — تصاحب و به مؤلفه مرکزی راهبرد تغییر رژیم خود تبدیل کرده است». این فرآیند از طریق «عوامل آموزش‌دیده پنهانی که در تظاهرات مسالمت‌آمیز نفوذ کرده و خشونت را تحریک می‌کنند» عملیاتی می‌شود.
---
۴. مقاومت هوشمند: راهبرد جمهوری اسلامی در برابر جنگ شناختی
۴.۱. از انفعال به مقاومت هوشمند
پژوهش‌های علمی نشان می‌دهند که جمهوری اسلامی در پاسخ به جنگ شناختی از رویکرد انفعالی به سمت «مقاومت هوشمند» حرکت کرده است. یک مقاله علمی که در نشریه «جامعه‌شناسی سیاسی انقلاب اسلامی» منتشر شده، الگوی بومی مقابله با جنگ شناختی را بر سه پایه معرفی می‌کند: «تقویت سرمایه اجتماعی، تبیین جهاد و هدف‌گیری نفوذ دشمن».
۴.۲. تقویت تاب‌آوری ادراکی
راهبرد ایران بر تقویت «تاب‌آوری ادراکی» متمرکز شده است. علی ربیعی در این باره تأکید می‌کند که «تقویت امید و تاب‌آوری ادراکی مردم می‌تواند مانع تحقق هدف جنگ شناختی برای ایجاد اضطراب، خشم و ناامیدی شود». این رویکرد مستلزم تبدیل «دانش تاب‌آوری به زبان مشترک دستگاه‌های اجرایی و کنشگران فرهنگی و اجتماعی» است تا «هر تصمیم و رفتاری به مثابه تقویت‌کننده روان جمعی عمل کند».
۴.۳. نقش زنان به عنوان عامل انسجام ملی
پژوهشی در دانشگاه ادیان و مذاهب قم که در جریان جنگ ۱۲ روزه انجام شد، نشان می‌دهد که زنان تهرانی در فضای جنگ شناختی در اینستاگرام «با حرکت فراتر از نقش قربانی منفعل، به عنوان عاملان راهبردی عمل کردند و از طریق تولید روایت‌های متقابل هوشمند، به خنثی‌سازی اهداف تروریستی دشمن، بازسازی انسجام اجتماعی و حفاظت از مرزهای شناختی جامعه کمک کردند».
۴.۴. آگاهی‌بخشی رسانه‌ای
پژوهش مهدی‌پور در تحلیل سیاست‌های سواد رسانه‌ای ایران نتیجه می‌گیرد که سیاست‌های فعلی «محدود به رویکردهای آموزشی-مصرفی مانده و فاقد جهت‌گیری راهبردی است» و پیشنهاد می‌کند که سواد رسانه‌ای «از یک مهارت آموزشی به سواد راهبردی برای دفاع شناختی ارتقا یابد». این پژوهش مدل دولایه «آگاهی انتقادی ↔ اقدام نهادی» را پیشنهاد می‌کند که شامل «تدوین دکترین ملی، بازنگری برنامه‌های درسی، تأسیس رشته دانشگاهی "رسانه و ادراک"، معرفی شاخص ملی تاب‌آوری شناختی و توسعه شبکه‌های اجتماعی سواد رسانه‌ای» است.
---
۵. ارزیابی راهبردی: موفقیت‌ها و آسیب‌پذیری‌ها
۵.۱. شکست نسبی راهبرد دشمن
شواهد موجود نشان می‌دهد که راهبرد جنگ شناختی آمریکا و اسرائیل در دستیابی به هدف نهایی «فروپاشی اجتماعی» با موانع جدی مواجه شده است. تحلیلی در «سیاست جهانی روسیه» تأکید می‌کند که «در مورد ایران، انسجام داخلی نقش ضریب‌کننده قدرت را ایفا کرد و توانایی کشور برای مقاومت در برابر فشار خارجی را تقویت نمود. انسجام اجتماعی آسیب‌پذیری کشور را کاهش داد و در شرایط بحرانی، انسجام نهادی را تثبیت کرد».
مقامات ایرانی نیز بر شکست راهبرد دشمن تأکید کرده‌اند. رئیس سازمان بسیج مستضعفین اعلام کرد که «ایستادگی و پیروزی ملت ایران در برابر دو ابرقدرت، زمینه شکل‌گیری یک فروپاشی ذهنی نسبت به آمریکا و رژیم صهیونیستی را در میان افکار عمومی جهان فراهم کرده است».
۵.۲. آسیب‌پذیری‌های ساختاری
با این حال، آسیب‌پذیری‌های قابل توجهی نیز وجود دارند. فاصله میان دانش نظری و ظرفیت عملیاتی در حوزه تاب‌آوری اجتماعی یکی از مهم‌ترین چالش‌هاست. علی ربیعی اذعان می‌کند: «ما در حوزه تاب‌آوری ذهنی و ادراکی، هنوز تا رسیدن به دانشی نظام‌مند و عملیاتی فاصله داریم». همچنین، سیاست‌های سواد رسانه‌ای موجود «محدود به چارچوب آموزشی-مصرفی» باقی مانده و «جهت‌گیری راهبردی» ندارند.
در سطح بین‌المللی نیز، تحریف افکار عمومی از طریق سرمایه‌گذاری‌های کلان — نظیر ۴۵ میلیون دلار هزینه رژیم صهیونیستی برای تغییر نگرش افکار عمومی آمریکا — نشان‌دهنده ظرفیت بالای دشمن در مهندسی ادراک فرامرزی است.
۵.۳. ماهیت دوسویه جنگ شناختی
تحلیلگران تأکید می‌کنند که جنگ شناختی «شمشیری دولبه» است و آمریکا نیز از آن آسیب می‌بیند. کارشناسان مسائل خاورمیانه در این باره می‌گویند: «اطلاعات متغیر و متناقض برای اعتبار سیاسی کاخ سفید یک ریسک جدی است». در واقع، همان مکانیزم‌هایی که برای تضعیف ادراک جامعه ایرانی به کار می‌رود، می‌تواند اعتماد جهانی به روایت‌های آمریکایی را نیز فرسایش دهد.
---
نتیجه‌گیری
جنگ شناختی ایالات متحده و رژیم صهیونیستی علیه جمهوری اسلامی ایران، پروژه‌ای چندلایه است که هدف نهایی آن نه صرفاً تغییر رفتار سیاسی بلکه فروپاشی ساختارهای اجتماعی از درون است. مکانیزم این راهبرد بر تولید «احساس خفگی» در سه سطح اقتصادی، روانی و اطلاعاتی استوار است تا از این مسیر، سرمایه اجتماعی، اعتماد نهادی و انسجام ملی فرسوده شود و بستر برای تغییر رژیم فراهم گردد. ابزارهای این جنگ از تحریم‌های فلج‌کننده و عملیات روانی تا مهندسی ادراک دیجیتال با استفاده از هوش مصنوعی گسترده است.
با این حال، شواهد نشان می‌دهد که این راهبرد با مقاومت قابل توجهی مواجه شده است. جمهوری اسلامی با اتخاذ رویکرد «مقاومت هوشمند» و تمرکز بر تقویت تاب‌آوری ادراکی، توانسته است انسجام اجتماعی را — دست‌کم در کوتاه‌مدت — حفظ کند. اما آسیب‌پذیری‌های ساختاری در حوزه سیاست‌گذاری رسانه‌ای، تاب‌آوری روانی و مقابله نهادی با عملیات شناختی، همچنان چالش‌های جدی پیش روی جمهوری اسلامی قرار می‌دهد.
در نهایت، آنچه این منازعه را تعیین‌کننده می‌سازد، نه صرفاً توانایی نظامی یا اقتصادی، بلکه ظرفیت جامعه برای حفظ «انسجام ادراکی» و «تاب‌آوری شناختی» در برابر سیلی از اطلاعات مخدوش، فشارهای روانی هدفمند و تحریک‌های سیستماتیک است. همان‌گونه که تجربه نشان داده، پیش از هر فروپاشی فیزیکی، «فروپاشی ذهنی» رخ می‌دهد — و دقیقاً در همین نقطه است که سرنوشت جوامع در عصر جنگ شناختی رقم می‌خورد.
