نوزدهم سپتامبر ۲۰۲۶؛ ارزیابی جامع احتمال حمله پیشدستانه ایران از طریق نیروهای نیابتی به اسرائیل تا ۷ اکتبر
نویسنده:
فوآد شعبانی
پژوهشگر حوزه علوم راهبردی
تهران/ایران
در نوزدهم سپتامبر ۲۰۲۶، در حالی که تنها حدود ۲۶ روز تا سالگرد حمله ۷ اکتبر ۲۰۲۳ باقی مانده است، پرسش اصلی این است که آیا ایران و شبکه نیروهای نیابتی آن میتوانند یا میخواهند یک حمله پیشدستانه، متمرکز و چندجبههای را علیه اسرائیل آغاز کنند. ارزیابی حاضر بر پایه سیگنالهای اطلاعاتی منتشرشده تا نوزدهم سپتامبر ۲۰۲۶، وضعیت فعلی حزبالله، حوثیها، گروههای عراقی و بقایای حماس، توانمندیهای موشکی و پهپادی ایران، آمادگی پدافندی اسرائیل، فشارهای دیپلماتیک بینالمللی و محاسبات راهبردی تهران تنظیم شده است. جمعبندی کلی این است که احتمال یک حمله بزرگ و هماهنگ پیشدستانه پایین است، اما احتمال افزایش فعالیتهای محدود، حملات پراکنده و درگیری کمشدت بالاست و وضعیت میتواند با هر محرک جدید بهسرعت تغییر کند.
تصویر کلی در نوزدهم سپتامبر ۲۰۲۶
در نوزدهم سپتامبر ۲۰۲۶، منطقه در وضعیتی میان بازدارندگی ناپایدار و آمادهسازی استراتژیک قرار دارد. ایران در حال بازسازی هماهنگی میان بازوهای نیابتی خود است، اما هنوز نشانهای از آماده بودن یک عملیات بزرگ در بازه چند هفتهای وجود ندارد. اسرائیل نیز در حال تقویت پدافند و آمادهسازی برای سناریوهای چندجبههای است، اما همزمان با فشار فزاینده بر ذخایر موشکهای رهگیر خود روبرو است. آمریکا همچنان حضور نظامی قابلتوجهی در منطقه دارد، اما درباره کاهش یا بازآرایی آن بحثهایی جدی در جریان است. در این میان، حوثیها فعالترین بازیگر نیابتی هستند و گروههای عراقی نقش پررنگتری نسبت به گذشته پیدا کردهاند، در حالی که حزبالله بهشدت تضعیف شده و حماس توان عملیاتی گستردهای ندارد.
سیگنالهای اطلاعاتی و نیات اعلامشده
گزارشهای منتشرشده در حدود ۵ و ۶ سپتامبر ۲۰۲۶ حاکی از آن است که ایران تلاش میکند هماهنگی میان حزبالله، حوثیها، گروههای عراقی و بقایای حماس را بازسازی کند. هدف اعلامشده این است که در صورت درگیری آینده، حملهای چندجبههای و همزمان شبیه الگوی ۷ اکتبر ۲۰۲۳ اما هماهنگتر انجام شود. فرماندهان نیروی قدس با فرماندهان نیابتی درباره گسترش رویارویی گفتگو کردهاند و ایران تولید موشک و پهپاد خود را برای جبران تلفات تسریع کرده است. با این حال، همان گزارشها صراحتاً تأکید کردهاند که هیچ تاریخ مشخص یا نشانه عملیاتی فوری برای یک حمله قریبالوقوع وجود ندارد. بنابراین، آنچه دیده میشود بیشتر «آمادهسازی و هماهنگی» است تا «اجرای فوری».
وضعیت نیروهای نیابتی
حزبالله مهمترین بازوی راهبردی ایران، پس از جنگهای اخیر بهشدت آسیب دیده است. برآوردها نشان میدهد زرادخانه راکتی آن از حدود ۱۵۰ هزار فروند پیش از جنگ به حدود ۱۰ هزار فروند کاهش یافته است. فرماندهی ارشد آن آسیب جدی دیده، زیرساختهای زیرزمینی تخریب شده و این گروه با بحران مالی و فشار سیاسی داخلی در لبنان مواجه است. با این وجود، حزبالله در حال بازسازی است و ایران وعده کمک مالی قابلتوجهی داده است، اما روند بازسازی به دلیل محدودیتهای مالی و نظارتی کند پیش میرود. در عمل، حزبالله فعلاً توانایی اجرای یک عملیات بزرگ و همزمان در مقیاس گذشته را ندارد.
حوثیهای یمن در نقطه مقابل، فعالترین نیروی نیابتی در صحنه هستند. این گروه در ماههای اخیر حملات متعددی علیه اهداف اسرائیلی در جنوب انجام داده، کنترل جزیره راهبردی پریم در تنگه بابالمندب را به دست گرفته و به زیرساختهای نفتی عربستان حمله کرده است. تمرکز اصلی حوثیها بیشتر بر کشتیرانی، بابالمندب و اهداف آمریکایی و عربی است تا لزوماً حمله گسترده همزمان به اسرائیل. گروههای شبهنظامی عراقی نیز با افزایش نقش خود، حملات پهپادی مکرری علیه اهداف اسرائیلی در شمال و جنوب اجرا کردهاند. با تضعیف حزبالله، توازن قدرت در محور مقاومت به سمت عراق و یمن تغییر کرده است. حماس نیز با وجود تضعیف شدید نظامی، تحت رهبری خلیل الحیه که روابط نزدیکی با تهران دارد، کانالهای ارتباطی خود را حفظ کرده، اما توان عملیاتی آن بسیار محدودتر از گذشته است.
توانمندیهای موشکی و پهپادی ایران
برخلاف اعلامهای مقامات آمریکایی مبنی بر نابودی برنامه موشکی ایران، ارزیابیهای اطلاعاتی متعدد نشان میدهد تهران بخش قابلتوجهی از توانمندیهای خود را حفظ کرده است. گزارشهای محرمانهای که در ماه مه ۲۰۲۶ منتشر شد، حاکی از آن است که ایران توانسته حدود ۷۰ درصد از زرادخانه موشک بالستیک و ۷۵ درصد از پرتابگرهای متحرک خود را حفظ کند. برآوردهای پیش از جنگ نشان میداد ایران حدود ۲۵۰۰ موشک بالستیک و هزاران پهپاد در اختیار داشته است. گزارشهای دیگر میگوید ایران دسترسی خود به ۳۰ پایگاه موشکی از ۳۳ پایگاه مستقر در سواحل تنگه هرمز را بازیابی کرده است. سرعت بازسازی توانمندیهای موشکی ایران برای مقامات اسرائیلی غیرمنتظره بوده است.
در حوزه پهپادی نیز ایران توانسته حدود نیمی از توانمندی خود را حفظ کند و در دوره آتشبس ششهفتهای، تولید پهپاد را از سر گرفته است. تسلیحاتی نظیر موشکهای بالستیک با سوخت جامد مانند سجیل، موشکهای کروز با برد بلند مانند سومار، و پهپادهای دوربرد مانند شاهد-۱۳۶ و مهاجر-۱۰ در اختیار تهران قرار دارند. برخی سامانههای جدیدتر مانند پهپاد جت رادارگریز حدید ۱۱۰ نیز که در اوت ۲۰۲۶ در حمله به اربیل عملیاتی شد، سرعت واکنش پدافند را بهطور چشمگیری کاهش میدهد. حدید ۱۱۰ یک پهپاد انتحاری با پیشرانه جت، سرعت حدود ۵۱۰ کیلومتر بر ساعت، برد حدود ۳۵۰ کیلومتر و طراحی رادارگریز است که آن را برای نفوذ از سامانههای پدافندی پیشرفته و هدف قرار دادن رادارها و مراکز فرماندهی مناسب میکند. محدودیت اصلی آن، برد ۳۵۰ کیلومتری است که آن را از اهداف دوربرد در عمق اسرائیل دور نگه میدارد.
در کنار این توانمندیهای اثباتشده، نام تسلیحاتی مانند موشک رستاخیز نیز مطرح شده است. ادعاهایی درباره کلاهک EMP، برد بلند و توان فلجکنندگی زیرساختها وجود دارد، اما هیچ مرجع رسمی نظامی ایران آن را تأیید نکرده و شواهد فنی کافی برای EMP غیرهستهای در این مقیاس وجود ندارد. بنابراین، در ارزیابی فعلی باید رستاخیز را بهعنوان یک متغیر «تأییدنشده» در نظر گرفت، نه یک توانمندی قطعی. همین منطق درباره مواردی مانند خرمشهر-۵ و سلاح سری «مختص ابرقدرتها» نیز صادق است.
وضعیت پدافند هوایی اسرائیل
آمادگی پدافندی اسرائیل بهعنوان یک عامل کاهنده کلیدی در محاسبات تهران عمل میکند، اما خود این سامانه نیز با چالشهای جدی روبرو است. در تاریخ ۱۲ و ۱۳ سپتامبر ۲۰۲۶، رئیس هیئتمدیره صنایع هوافضای اسرائیل، بوآز لوی، بهصراحت اعلام کرد که درباره کفایت ذخایر موشکهای رهگیر اسرائیل «با خیال راحت نمیخوابد» و تأکید کرد که جنگ طولانی و شلیک انبوه موشکهای بالستیک، نیاز دائمی به تولید و تأمین رهگیرهای جدید ایجاد کرده است. وی افزود که محدودیتهایی از سوی اسرائیل و آمریکا وجود دارد و برای تولید رهگیرهای بیشتر به بودجههای بزرگتر نیاز است. مصرف مستمر رهگیرها در سامانههای گنبد آهنین، فلاخن داوود و پیکان، ذخایر پدافندی را تحت فشار فزاینده قرار داده و بازسازی آنها به یکی از دغدغههای اصلی تلآویو تبدیل شده است. این اظهارات نشاندهنده آن است که پدافند چندلایه اسرائیل در حالت عادی بسیار مؤثر است، اما در سناریوی شلیک انبوه و همزمان، توانایی آن برای حفظ نرخ رهگیری در سطح مطلوب با محدودیت روبرو خواهد شد.
ابعاد دیپلماتیک و بینالمللی
در سطح بینالمللی، فشار دیپلماتیک بر ایران در ماههای اخیر بهشدت افزایش یافته است. در ۹ سپتامبر ۲۰۲۶، شورای حکام آژانس بینالمللی انرژی اتمی با ۲۳ رأی موافق، ۳ رأی مخالف و ۸ رأی ممتنع، قطعنامهای را تصویب کرد که ایران را به دلیل عدم همکاری در اجرای تعهدات پادمانی خود، برای نخستین بار در ۲۰ سال گذشته به شورای امنیت سازمان ملل ارجاع داد. بر اساس این قطعنامه، ایران از ژوئن ۲۰۲۵ هیچ دسترسی به تأسیسات هستهای خود را فراهم نکرده و تمام فعالیتهای راستیآزمایی میدانی را متوقف کرده است. این اقدام دیپلماتیک، فضای سیاسی را برای تهران پیچیدهتر میکند و ممکن است محاسبات راهبردی آن را تحت تأثیر قرار دهد.
در حوزه روابط خارجی، وزیر امور خارجه ایران، عباس عراقچی، در مارس ۲۰۲۶ تأیید کرد که تهران از روسیه و چین «همکاری نظامی» دریافت میکند و این دو کشور را «شرکای راهبردی» خود خواند. این حمایت خارجی میتواند به ایران در بازسازی توانمندیهای نظامی خود کمک کند، هرچند سطح و ماهیت دقیق این همکاری فاش نشده است. در مجموع، ترکیب فشار دیپلماتیک غرب و حمایت محدود روسیه و چین، فضای راهبردی ایران را پیچیده اما نه کاملاً بسته نگه داشته است.
سناریوی ۷۲ ساعت اول در صورت حمله با تمام ظرفیت
اگر ایران تصمیم به اجرای یک حمله متمرکز و هماهنگ با مشارکت تمام نیروهای نیابتی خود بگیرد، ۷۲ ساعت اول به یک جنگ منطقهای تمامعیار تبدیل خواهد شد. در شش ساعت نخست، موج اول شامل شلیک صدها موشک بالستیک و کروز از خاک ایران به سمت اهداف راهبردی در اسرائیل آغاز میشود. همزمان، حزبالله از جنوب لبنان، حوثیها از یمن و گروههای عراقی از شرق، حملات خود را آغاز میکنند تا پدافند اسرائیل را در چند جبهه همزمان تحت فشار قرار دهند. پهپادهای رادارگریز حدید ۱۱۰ برای هدف قرار دادن رادارها و سامانههای پدافندی مستقر در نزدیکی اسرائیل به کار گرفته میشوند تا زمان واکنش پدافند را کاهش دهند. اگر رستاخیز وجود داشته باشد، چند فروند از آن با کلاهک EMP میتواند برق، مخابرات و شبکههای دیجیتال را در مناطق کلیدی از کار بیندازد و سامانههای پدافندی وابسته به برق و ارتباطات را فلج کند. در غیر این صورت، موج اول بیشتر بر اشباع پدافند با موشکهای هایپرسونیک مانند فتاح-۲ و موشکهای خوشهای مانند خرمشهر-۴ متمرکز میشود.
در بازه شش تا ۲۴ ساعت، موج دوم حملات با تمرکز بر زیرساختهای حیاتی مانند شبکه برق، بنادر و پایگاههای هوایی آغاز میشود. حزبالله ممکن است عملیات زمینی محدودی را در شمال جلیل انجام دهد، در حالی که ایران تلاش میکند تنگه هرمز را با مینگذاری و تهدید کشتیرانی مختل کند. اسرائیل و آمریکا در این مرحله حملات هوایی گستردهای را علیه اهداف در لبنان، یمن، سوریه، عراق و خاک ایران آغاز میکنند. آمریکا ناوهای خود را در شرق مدیترانه مستقر کرده و بمبافکنهای دوربرد را برای حملات عمیقتر آماده میکند.
در بازه ۲۴ تا ۴۸ ساعت، اوج درگیری رقم میخورد. ایران ممکن است پایگاههای آمریکایی در اردن، بحرین و کویت را هدف قرار دهد و اسرائیل و آمریکا حملات خود را به سایتهای موشکی، هستهای و مراکز فرماندهی ایران تشدید کنند. قیمت نفت ممکن است به ۱۵۰ تا ۲۰۰ دلار در هر بشکه برسد و بازارهای جهانی دچار بحران شوند. در ۴۸ تا ۷۲ ساعت، ذخایر پدافندی اسرائیل و آمریکا بهشدت کاهش مییابد و تلفات غیرنظامی در دو طرف بالا میرود. تصمیمگیری برای آتشبس فوری یا ادامه جنگ طولانی به یک دوراهی راهبردی تبدیل میشود.
عوامل کاهنده و محدودیتهای ساختاری
با وجود توانمندیهای قابلتوجه ایران، چند عامل ساختاری احتمال یک حمله بزرگ پیشدستانه را در بازه کوتاهمدت کاهش میدهد. نخست، تضعیف شدید حزبالله بهعنوان مهمترین بازوی نیابتی ایران، توانایی اجرای عملیات پیچیده و همزمان در مقیاس بزرگ را بهشدت محدود کرده است. دوم، الگوی رفتاری تاریخی ایران بیشتر واکنشی بوده تا پیشدستانه؛ تهران معمولاً به حملات یا ترورها پاسخ میدهد و شروع یک جنگ بزرگ را در دستور کار قرار نمیدهد. سوم، ریسک تشدید کنترلنشده بسیار بالاست، زیرا حمله چندجبههای پیشدستانه قطعاً پاسخ بسیار شدید اسرائیل و آمریکا را در پی خواهد داشت که میتواند به حملات مستقیم و ویرانگر به خاک ایران منجر شود. چهارم، فشار دیپلماتیک بینالمللی و ارجاع پرونده هستهای ایران به شورای امنیت، فضای سیاسی را برای تهران پیچیدهتر کرده و هزینههای بینالمللی هرگونه ماجراجویی نظامی را افزایش میدهد. پنجم، نبود سیگنال عملیاتی فوری در گزارشهای اطلاعاتی نشان میدهد که ایران هنوز در مرحله آمادهسازی استراتژیک قرار دارد، نه اجرای فوری.
ارزیابی احتمال تا ۷ اکتبر ۲۰۲۶
بر پایه مجموع عوامل بالا، احتمال یک حمله پیشدستانه بزرگ و هماهنگ از طریق نیروهای نیابتی تا ۷ اکتبر ۲۰۲۶ در حدود ۱۰ تا ۱۵ درصد برآورد میشود. احتمال بالاتر مربوط به افزایش تدریجی فعالیتهای محدود و پراکنده از سوی حوثیها و گروههای عراقی، در حدود ۲۵ تا ۳۵ درصد، و ادامه درگیریهای کمشدت، در حدود ۵۰ تا ۶۰ درصد، است. سناریوی جنگ منطقهای تمامعیار با مشارکت مستقیم و گسترده آمریکا نیز حدود ۱۵ تا ۲۰ درصد احتمال دارد. ایران در حال بازسازی و هماهنگسازی است، اما هنوز در مرحله آمادهسازی راهبردی قرار دارد، نه اجرای فوری. وضعیت بسیار پویا است و هر اقدام جدید آمریکا یا اسرائیل علیه سایتهای هستهای یا رهبران ایرانی، یا هر حادثه بزرگ در تنگه هرمز یا لبنان، میتواند محاسبات را بهسرعت تغییر دهد و احتمال پاسخ نیابتی را بهطور قابلتوجهی افزایش دهد.
جمعبندی
در نوزدهم سپتامبر ۲۰۲۶، تصویر کلی این است که ایران بهدنبال بازسازی هماهنگی میان نیروهای نیابتی خود است، اما توانایی و اراده برای یک حمله پیشدستانه بزرگ و هماهنگ در بازه کوتاهمدت محدود است. حزبالله بهشدت تضعیف شده، حوثیها فعال اما متمرکز بر کشتیرانی و اهداف منطقهای هستند، گروههای عراقی نقش پررنگتری یافتهاند و حماس توان گستردهای ندارد. توان موشکی و پهپادی ایران بخش قابلتوجهی از خود را حفظ کرده و پدافند اسرائیل با فشار بر ذخایر رهگیر مواجه است، اما ترکیب این عوامل به یک حمله بزرگ فوری منجر نمیشود. سناریوی غالب، ادامه درگیری کمشدت و حملات محدود است، نه یک عملیات غافلگیرانه چندجبههای. با این حال، وضعیت بسیار پویا است و پیشبینی قطعی در این حوزه ممکن نیست.
منابع
این ارزیابی بر پایه گزارشهای عمومی و اطلاعاتی منتشرشده تا نوزدهم سپتامبر ۲۰۲۶ تنظیم شده است، از جمله گزارشهای اطلاعاتی اسرائیل که در اورشلیم پست در ۵ و ۶ سپتامبر ۲۰۲۶ منتشر شد؛ ارزیابی محرمانه CIA که واشنگتن پست در ۷ مه ۲۰۲۶ به آن اشاره کرد؛ اظهارات بوآز لوی، رئیس صنایع هوافضای اسرائیل، در ۱۲ و ۱۳ سپتامبر ۲۰۲۶؛ قطعنامه شورای حکام آژانس بینالمللی انرژی اتمی در ۹ سپتامبر ۲۰۲۶؛ اظهارات عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، در مارس ۲۰۲۶؛ و گزارشهای تحلیلی درباره توانمندی حزبالله و حوثیها که در اورشلیم پست و سایر رسانههای منطقهای منتشر شده است.