
ادلب، مهد شورش تا آخرین سنگر
تحلیل جامع ۹۰ روز آینده؛ از برخورد ترکیه و اسرائیل تا جنگ ایران و آمریکا، نقش روسیه و چین و شکلگیری معماری جدید خاورمیانه
نویسنده:
فوآد شعبانی
پژوهشگر حوزه علوم راهبردی
۲۸ مردادماه ۱۴۰۵
۱۹ اوت ۲۰۲۶
مقدمه: ادلب دیگر فقط یک جغرافیا نیست
در تاریخ معاصر سوریه، کمتر منطقهای به اندازه ادلب دستخوش دگرگونی شده است.
ادلب روزگاری یکی از قطبهای کشاورزی و اقتصادی شمال سوریه بود؛ منطقهای حاصلخیز با تولید زیتون، پنبه، انجیر و دیگر محصولات کشاورزی و دارای سابقه صنایع نساجی و فرآوری محصولات. موقعیت آن در شمالغرب سوریه، در مجاورت مرز ترکیه و در نزدیکی محورهای ارتباطی مهم، بهویژه شبکه M4 و M5، به آن اهمیت اقتصادی و راهبردی بخشیده بود.
اما جنگ داخلی سوریه هویت ادلب را تغییر داد.
پس از آغاز اعتراضات سال ۲۰۱۱، ادلب به یکی از کانونهای مهم شورش علیه حکومت بشار اسد تبدیل شد. با بازپسگیری تدریجی مناطق مخالف توسط نیروهای دولت سوریه، شمار زیادی از نیروهای مسلح مخالف و خانوادههایشان به شمالغرب سوریه منتقل شدند و ادلب از حدود ۲۰۱۸ به مهمترین پایگاه باقیمانده مخالفان مسلح تبدیل شد.
از اینجا بود که ادلب از قطب کشاورزی به نماد شورش و سپس به آخرین سنگر مخالفان تبدیل شد.
اما امروز تاریخ دوباره در حال تغییر است.
با سقوط حکومت بشار اسد در دسامبر ۲۰۲۴ و قدرت گرفتن احمد الشرع، ادلب دیگر صرفاً «آخرین سنگر مخالفان» نیست؛ بلکه بخشی از مرکز ثقل حکومت جدید سوریه و معماری امنیتی پساآسدی شده است. احمد الشرع خود سابقه رهبری هیئت تحریرالشام، یا HTS، را دارد؛ گروهی که پیشتر بر ادلب حکومت میکرد و اکنون ساختار آن در قالب حکومت جدید سوریه دگرگون شده است.
و اکنون، در ۱۸ و ۱۹ اوت ۲۰۲۶، اتفاقی رخ داده که میتواند این منطقه را وارد مرحله تاریخی دیگری کند:
اسرائیل به پایگاه هوایی ابوالظهور در استان ادلب حمله کرده است؛ پایگاهی که ترکیه در بازسازی آن نقش داشته و اسرائیل میگوید نگران استقرار احتمالی نیروهای ترکیه در آن بوده است.
هشت حمله هوایی، باند پرواز و مناطق ذخیرهسازی پایگاه را هدف قرار دادند. تلفات انسانی گزارش نشد، اما واکنش ترکیه بسیار شدید بود و آمریکا نیز حمله را «تشدید غیرضروری» توصیف کرد و از تلاش برای ایجاد سازوکار رفع برخورد میان ترکیه، اسرائیل و سوریه خبر داد.
بنابراین پرسش اصلی دیگر این نیست که آیا ادلب اهمیت دارد؟
پرسش این است:
«آیا ادلب در حال تبدیل شدن به نقطه اتصال بحران سوریه، رقابت ترکیه و اسرائیل و جنگ ایران و آمریکا است؟»
بررسی ۹۰ روز آینده نشان میدهد پاسخ، دستکم در سطح ریسک، بله است.
---
۱. ادلب؛ از مهد کشاورزی تا آخرین سنگر
اهمیت تاریخی ادلب را نمیتوان بدون توجه به تحول اقتصادی و اجتماعی آن فهمید.
پیش از جنگ، این منطقه بخشی از کمربند کشاورزی شمال سوریه بود. زیتون، پنبه، انجیر، گندم و دیگر محصولات کشاورزی در اقتصاد آن اهمیت داشتند و فعالیتهای نساجی و فرآوری محصولات نیز در منطقه ریشه داشت.
جنگ این ساختار را نابود کرد.
ادلب در نخستین سالهای بحران به یکی از مراکز اصلی اعتراض تبدیل شد و سپس با تغییر موازنه جنگ، نقش آن از «مرکز اعتراض» به «پناهگاه مخالفان» تغییر کرد.
موقعیت جغرافیایی آن نیز اهمیت نظامیاش را افزایش داد: نزدیکی به ترکیه، ارتباط با حلب و لاذقیه و قرار گرفتن در محدوده شبکههای مهم جادهای، ادلب را به گرهی تبدیل کرد که کنترل آن بر توازن شمال سوریه اثر میگذاشت.
در نهایت، ادلب به آخرین منطقه بزرگ تحت کنترل مخالفان تبدیل شد.
اما «آخرین سنگر» بودن هزینه انسانی سنگینی داشت.
---
۲. بحران انسانی؛ متغیری که میتواند اردوغان را مجبور به تصمیمگیری کند
یکی از مهمترین ابعاد ادلب، بعد انسانی آن است.
طبق دادههای بشردوستانه سال ۲۰۲۶، شمالغرب سوریه همچنان از مناطقی است که بالاترین شدت نیازهای انسانی را دارند. OCHA برآورد کرده که در سراسر سوریه حدود ۱۵.۶ میلیون نفر در سال ۲۰۲۶ به کمک بشردوستانه نیاز دارند و ادلب و حلب در میان مناطقی هستند که شدت نیاز در آنها همچنان بالاست.
دادههای UNHCR نیز نشان میدهد که در مارس ۲۰۲۶ حدود ۵.۵۴ میلیون آواره داخلی در سوریه باقی مانده بودند و ادلب همچنان یکی از مهمترین کانونهای تجمع آوارگان بود. حدود ۲۱ درصد از آوارگان ثبتشده در این برآورد در ادلب قرار داشتند.
این نکته برای ترکیه اهمیت فوقالعاده دارد.
زیرا اگر درگیری در ادلب گسترده شود، مسئله فقط یک بحران نظامی نخواهد بود.
ممکن است با این زنجیره روبهرو شویم:
حمله هوایی → تخریب زیرساخت → فرار جمعیت → حرکت به سمت مرز ترکیه → فشار بر مرز → فشار اقتصادی و سیاسی بر اردوغان.
این همان چیزی است که ادلب را از یک مسئله نظامی به یک مسئله امنیت ملی ترکیه تبدیل میکند.
در سال ۲۰۲۶ نیز گزارشهای بشردوستانه از فشار بر اردوگاهها، مشکلات آب و فاضلاب، کمبود خدمات، آلودگی ناشی از مهمات منفجرنشده و آسیبپذیری شدید جمعیت آواره خبر میدهند. در برخی مناطق، سیلاب نیز در سال جاری هزاران نفر و هزاران پناهگاه را تحت تأثیر قرار داده است.
پس اگر جنگ آغاز شود، ترکیه فقط با موشک و هواپیما مواجه نخواهد بود؛ با موج آوارگی نیز مواجه خواهد شد.
و این مسئله میتواند مهمترین عامل فشار داخلی بر اردوغان باشد.
---
۳. حادثه ابوالظهور؛ جایی که خطوط قرمز با یکدیگر برخورد کردند
در ۱۸ اوت، اسرائیل هشت حمله هوایی به پایگاه ابوالظهور انجام داد.
این پایگاه از سالها پیش فعال نبود و در جریان جنگ سوریه آسیب دیده بود. ترکیه در روند بازسازی و احیای ظرفیتهای نظامی سوریه نقش داشته و گزارشها از تلاش برای بازسازی تأسیسات و تقویت توان دفاعی سوریه حکایت دارند.
اسرائیل استدلال کرده که سوریه در آستانه نقض ترتیبات امنیتی موجود با استقرار احتمالی نیروهای ترکیه در ابوالظهور بوده است.
ترکیه این استدلال را رد کرده و آن را توجیهی برای حمله به خاک سوریه دانسته است.
این اختلاف بسیار مهم است.
زیرا برای اسرائیل مسئله اصلی اکنون فقط سوریه نیست.
مسئله، نوع حضور ترکیه در سوریه است.
و برای ترکیه نیز مسئله فقط حمایت از دمشق نیست.
مسئله، جایگاه ترکیه در نظم امنیتی پساآسدی سوریه است.
---
۴. اردوغان؛ از میانجی ایران و آمریکا تا مدافع سوریه
موضع رجب طیب اردوغان را باید در دو سطح بررسی کرد.
در ۱۷ اوت، اردوغان از دونالد ترامپ خواست مسیر مذاکره با ایران را ادامه دهد و ترکیه را آماده همکاری با آمریکا، ایران و میانجیهایی مانند پاکستان و قطر برای کاهش تنش معرفی کرد.
این نشان میدهد که آنکارا نمیخواهد جنگ ایران و آمریکا به جنگی فراگیر تبدیل شود.
اما همزمان، اردوغان و دولت ترکیه حملات اسرائیل در سوریه را تهدیدی برای ثبات منطقه و امنیت ترکیه میدانند.
در واکنش به حمله ابوالظهور نیز آنکارا موضع بسیار تندی گرفت و ادعاهای اسرائیل درباره حضور احتمالی ترکیه را «غیرقابل قبول» دانست.
بنابراین سیاست اردوغان دارای دو خط است:
در پرونده ایران: دیپلماسی و مهار.
در پرونده سوریه: بازدارندگی و تثبیت نفوذ.
این دو سیاست در ظاهر متفاوتاند، اما در واقع مکمل یکدیگرند.
اردوغان میخواهد ترکیه مدیر بحران باشد، نه قربانی آن.
---
۵. ترکیه و ضعف پدافند هوایی در سوریه؛ یک اصلاح مهم
در پیوست ارائهشده، مسئله S-400 بهعنوان یکی از نقاط ضعف ترکیه مطرح شده بود؛ اما برای دقت تاریخی باید یک اصلاح مهم انجام داد.
ترکیه چهار آتشبار S-400 را در سالهای گذشته خریداری کرد و همین خرید باعث تحریم آمریکا و حذف ترکیه از برنامه F-35 شد. اما این سامانهها در سوریه مستقر نیستند و نمیتوان آنها را پدافند هوایی نیروهای ترکیه در ادلب دانست. در ژوئیه ۲۰۲۶ حتی گزارشهایی درباره گفتوگوی روسیه و ترکیه درباره آینده S-400های متعلق به ترکیه منتشر شد.
در مقابل، S-400 روسیه سالها در حمیمیم سوریه مستقر بوده است.
بنابراین اصل تحلیل پیوست درست است، اما باید دقیقتر بیان شود:
«مسئله اصلی ترکیه در شمال سوریه، نبود یک چتر پدافند هوایی لایهبلند مستقل و قابل اتکا در برابر برتری هوایی اسرائیل است، نه اینکه S-400 ترکیه در سوریه وجود داشته باشد.»
ترکیه پیشتر در ادلب از سامانههای کوتاه و میانبرد بومی مانند HISAR استفاده کرده بود، اما این سامانهها با یک شبکه یکپارچه پدافند هوایی در مقیاس جنگ با اسرائیل قابل مقایسه نیستند.
این ضعف، یک عامل بازدارنده مهم برای آنکارا است.
زیرا ترکیه میتواند نیروی زمینی بزرگی وارد سوریه کند؛ اما اگر نتواند آن نیروها را در برابر حملات هوایی اسرائیل محافظت کند، هزینه جنگ برایش بسیار بالا خواهد بود.
---
۶. هیئت تحریرالشام؛ از بازیگر شورشی تا مسئله دولت جدید
در اینجا نیز پیوست ارائهشده نیازمند اصلاح زمانی است.
HTS در شکل تاریخی خود دیگر نمیتواند صرفاً بهعنوان یک «گروه مسلح مستقل در ادلب» تحلیل شود.
احمد الشرع، رهبر سابق HTS، اکنون رئیس حکومت انتقالی سوریه است و بسیاری از ساختارهای سابق HTS در ساختار دولت جدید جذب یا بازسازماندهی شدهاند. آمریکا نیز در سال ۲۰۲۵ مسیر حذف برخی محدودیتهای مرتبط با حکومت جدید و HTS را آغاز کرد.
با این حال، میراث HTS همچنان اهمیت دارد.
زیرا بخش مهمی از شبکه قدرت، امنیت، فرماندهی و روابط محلی ادلب از همان ساختار بیرون آمده است.
پژوهش DIIS نیز نشان داده که رشد قدرت HTS در ادلب با محیط امنیتی ایجادشده توسط روند آستانه و نقش ترکیه ارتباط داشت و آنکارا در سالهای جنگ روابط اطلاعاتی و عملیاتی نزدیکی با این ساختار پیدا کرده بود.
بنابراین در بحران آینده، «نیابتی درون نیابتی» همچنان میتواند مسئلهساز باشد.
اما شکل آن تغییر کرده است.
به جای اینکه اسرائیل صرفاً با HTS بجنگد، ممکن است با:
نیروهای دولت جدید سوریه + شبکههای سابق HTS + نیروهای تحت حمایت ترکیه + گروههای محلی
روبرو شود.
این پیچیدگی محاسبات اسرائیل را افزایش میدهد.
---
۷. سناریوی جنگ سایه؛ خطرناکتر از جنگ رسمی
اسرائیل برای فشار بر ترکیه الزاماً نیازی ندارد مستقیماً نیروهای ترک را هدف قرار دهد.
ممکن است از روشهای غیرمستقیم استفاده کند:
- حمله به زیرساختهای نظامی سوریه؛
- حمله به انبارهای تسلیحاتی؛
- عملیات سایبری؛
- خرابکاری؛
- جنگ اطلاعاتی؛
- حمله به شبکههای لجستیکی؛
- یا فشار دیپلماتیک بر دمشق.
در این وضعیت، ترکیه ممکن است بداند که هدف واقعی اسرائیل چیست، اما پاسخ مستقیم ندهد.
این همان چیزی است که میتوان آن را جنگ سایه ترکیه و اسرائیل در سوریه نامید.
و در ۹۰ روز آینده، این سناریو از جنگ تمامعیار محتملتر است.
---
۸. خط لوله عراق–ترکیه؛ اقتصاد پنهان بحران
یکی از لایههایی که در تحلیلهای صرفاً نظامی معمولاً نادیده گرفته میشود، اقتصاد انرژی است.
ترکیه از طریق خط لوله عراق–ترکیه، نفت اقلیم کردستان و شمال عراق را به بندر جیهان در مدیترانه منتقل میکند.
در ژوئیه ۲۰۲۶، عراق و ترکیه برای ادامه صادرات نفت از این مسیر به توافق یکساله رسیدند. گزارشها از هدف حفظ جریان بیش از ۲۰۰ هزار بشکه در روز حکایت دارند.
این خط لوله برای ترکیه فقط یک مسیر اقتصادی نیست.
جیهان یکی از مهمترین حلقههای اتصال انرژی عراق و اقلیم کردستان به بازارهای جهانی است.
بنابراین هر جنگ گسترده در سوریه که به جنوب ترکیه، شمال عراق یا مسیرهای انرژی سرایت کند، میتواند هزینه اقتصادی مستقیمی برای آنکارا ایجاد کند.
این مسئله به یک تناقض منجر میشود:
ترکیه برای افزایش نفوذ در سوریه انگیزه دارد؛ اما جنگ گسترده در سوریه میتواند منافع اقتصادی ترکیه را تهدید کند.
در نتیجه، منافع اقتصادی خود ترکیه یکی از عوامل فشار برای جلوگیری از جنگ تمامعیار خواهد بود.
---
۹. خروج آمریکا از سوریه؛ خلأیی که بحران را خطرناکتر کرده است
یکی از مهمترین تغییرات ۲۰۲۶، کاهش و خروج نیروهای آمریکایی از سوریه است.
CENTCOM اعلام کرد نیروهای آمریکایی در فوریه ۲۰۲۶ خروج از پایگاه التنف را تکمیل کردند و این اقدام بخشی از روند انتقال تدریجی مأموریت آمریکا در سوریه بود.
گزارشهای تحلیلی نیز از تکمیل روند خروج نیروهای آمریکایی در بهار ۲۰۲۶ سخن گفتهاند.
این اتفاق یک اثر متناقض دارد.
از یک طرف، آمریکا دیگر مانند گذشته مستقیماً در میدان سوریه حضور ندارد.
از طرف دیگر، واشنگتن همچنان مجبور است بحران میان متحد ناتویی خود، ترکیه، و شریک اصلی منطقهای خود، اسرائیل، را مدیریت کند.
بنابراین آمریکا از سوریه خارج شده، اما از سیاست سوریه خارج نشده است.
این تفاوت مهم است.
سازوکار رفع برخوردی که اکنون آمریکا میان ترکیه، اسرائیل و سوریه دنبال میکند، نشان میدهد واشنگتن هنوز میخواهد بحران را کنترل کند.
اما بدون حضور نظامی گسترده در خاک سوریه، توان اعمال فشار مستقیم واشنگتن کمتر شده است.
---
۱۰. روسیه؛ خروج یا بازتعریف؟
در نگاه اول، توافق ۹ اوت ۲۰۲۶ میان سوریه و روسیه درباره حمیمیم و طرطوس ممکن است به معنای عقبنشینی روسیه از سوریه تلقی شود.
اما واقعیت پیچیدهتر است.
پس از حدود ۱۸ ماه مذاکره، دمشق و مسکو توافق کردند که بخشهای غیرنظامی حمیمیم و طرطوس تحت مدیریت سوریه قرار گیرد و تأسیسات نظامی روسیه به مراکز مشترک آموزش و ظرفیتسازی تبدیل شوند. دوره انتقال حداکثر سه ماه تعیین شده است.
بنابراین روسیه در حال از دست دادن بخشی از شکل قدیمی حضور خود است، اما لزوماً از سوریه خارج نمیشود.
این تفاوت در بحران ادلب بسیار مهم است.
روسیه همچنان میتواند:
- بر دمشق اثر بگذارد؛
- با ترکیه مذاکره کند؛
- روابط خود با ایران را حفظ کند؛
- از ظرفیت حمیمیم و طرطوس در شکل جدید استفاده کند؛
- و در صورت تشدید بحران، به بازیگر دیپلماتیک و امنیتی مهم تبدیل شود.
بنابراین روسیه احتمالاً در جنگ ترکیه و اسرائیل طرف هیچکدام را بهطور کامل نخواهد گرفت.
مسکو بیشتر به دنبال افزایش قیمت سیاسی بحران برای همه طرفها خواهد بود تا ورود مستقیم به آن.
---
۱۱. چین؛ برنده بحران یا قربانی هرمز؟
تحلیل اولیه درباره چین نیاز به یک اصلاح مهم دارد.
نمیتوان گفت چین عمداً خواهان «آشوب هوشمند» است.
هیچ سند معتبری وجود ندارد که پکن بخواهد جنگ ترکیه و اسرائیل ایجاد یا مدیریت کند.
اما چین میتواند از پیامدهای بحران برای افزایش اهرم ژئوپلیتیکی خود استفاده کند.
محاسبه چین ساده است:
اگر بحران باعث شود آمریکا بیشتر در غرب آسیا گرفتار شود، یک فرصت ژئوپلیتیکی ایجاد میشود.
اما:
اگر بحران باعث اختلال طولانیمدت در نفت و تجارت شود، همین بحران به تهدید اقتصادی برای چین تبدیل خواهد شد.
این خط قرمز را باید بسیار جدی گرفت.
---
۱۲. هرمز؛ جایی که ادلب به چین وصل میشود
طبق دادههای منتشرشده در سال ۲۰۲۶، وابستگی چین به انرژی خاورمیانه قابل توجه است و اختلال در هرمز مستقیماً بر واردات این کشور اثر میگذارد. در آغاز جنگ ایران و آمریکا، واردات نفت چین از خاورمیانه بهشدت کاهش یافت و چین به سمت روسیه، برزیل و سایر تأمینکنندگان رفت.
اما بحران کنونی یک واقعیت مهمتر را نشان داده است:
چین صرفاً منتظر باز شدن هرمز نمانده است.
شرکتهای دولتی چینی COSCO و CMES از اواخر ژوئیه عبور از هرمز و بابالمندب را متوقف کرده و به انتقال کشتیبهکشتی در نزدیکی فجیره و بنادر عمان روی آوردهاند.
همزمان، ترافیک دریایی هرمز در ۱۹ اوت بهشدت کاهش یافته و تنها تعداد محدودی کشتی از آن عبور کردهاند.
بنابراین ادعای اینکه چین میتواند «۹۰ روز کامل بدون نفت خلیج فارس» دوام بیاورد، باید با احتیاط بیان شود؛ زیرا ذخایر راهبردی، ذخایر تجاری، منابع جایگزین و ظرفیت پالایش با یکدیگر تفاوت دارند.
اما واقعیت روشن است:
«چین نسبت به بسیاری از کشورهای دیگر، ابزارهای بیشتری برای جذب شوک کوتاهمدت هرمز دارد؛ اما بستهشدن طولانیمدت هرمز همچنان خط قرمز اقتصادی پکن است.»
---
۱۳. بنابراین چین از کدام سناریو سود میبرد؟
سناریوی اول: مهار بحران
برای چین قابل قبول است.
آمریکا بحران را مدیریت میکند، نفت نسبتاً باثبات میماند و تجارت ادامه پیدا میکند.
اما چین فرصت بزرگی برای افزایش نفوذ سیاسی به دست نمیآورد.
سناریوی دوم: جنگ سایه ترکیه–اسرائیل
این سناریو برای چین از نظر ژئوپلیتیکی جذابتر است.
آمریکا مجبور میشود توجه بیشتری به سوریه معطوف کند.
اسرائیل بخشی از منابع خود را در شمال توزیع میکند.
ترکیه مستقلتر عمل میکند.
چین میتواند نقش دیپلماتیک خود را افزایش دهد.
اما تا زمانی که هرمز نسبتاً قابل مدیریت باشد، هزینه اقتصادی بحران برای پکن محدود میماند.
سناریوی سوم: جنگ محدود مستقیم
چین همچنان میتواند از فرصت دیپلماتیک استفاده کند، اما خطر اقتصادی افزایش مییابد.
سناریوی چهارم: جنگ منطقهای
این سناریو برای چین بسیار خطرناک است.
زیرا ادلب دیگر جدا از هرمز نخواهد بود.
ادلب → سوریه → عراق → خلیج فارس → هرمز → چین
در این لحظه بحران محلی تبدیل به بحران انرژی جهانی میشود.
---
۱۴. ایران؛ برنده احتمالی یا قربانی ثانویه؟
ایران در این معادله وضعیتی دوگانه دارد.
اگر اسرائیل مجبور شود بخشی از توان خود را برای مقابله با ترکیه و بحران سوریه اختصاص دهد، فشار مستقیم بر ایران ممکن است کاهش یابد.
اما اگر اسرائیل تصمیم بگیرد برای جلوگیری از گسترش نفوذ ترکیه، سوریه را به میدان عملیات گسترده تبدیل کند، ایران ممکن است با فشار جدیدی روبهرو شود.
بهخصوص اگر زنجیره زیر شکل بگیرد:
ایران → عراق → سوریه → لبنان → اسرائیل
در چنین وضعیتی، سوریه دوباره به عمق استراتژیک ایران و در نتیجه به یکی از اهداف امنیتی اسرائیل تبدیل میشود.
بنابراین ایران نباید تصور کند که جنگ ترکیه و اسرائیل الزاماً به نفع تهران است.
فرصت ایران زمانی بیشترین خواهد بود که بحران ترکیه و اسرائیل محدود بماند و ایران مستقیماً وارد آن نشود.
---
۱۵. عربستان سعودی، پاکستان و قطر؛ حلقه دیپلماتیک جدید
نباید نقش عربستان سعودی، پاکستان و قطر را نادیده گرفت.
ترکیه، عربستان و پاکستان در اوت ۲۰۲۶ وارد ترتیبات دفاعی جدیدی شدهاند که نشاندهنده افزایش همکاری امنیتی میان سه کشور است.
این توافق هنوز به معنای تشکیل «ناتوی خاورمیانه» نیست، اما نشان میدهد که کشورهای منطقه به دنبال ایجاد ظرفیتهای امنیتی مستقلتر هستند.
پاکستان نیز در پرونده ایران–آمریکا ظرفیت میانجیگری دارد.
قطر نیز یکی از کانالهای مهم دیپلماسی منطقهای است.
بنابراین اگر بحران ادلب تشدید شود، احتمالاً این دو کشور در کنار عمان و دیگر میانجیها در تلاش برای جلوگیری از گسترش جنگ قرار خواهند گرفت.
---
۱۶. ۳۰ روز اول؛ ۱۹ اوت تا حدود ۱۹ سپتامبر
ماه نخست تعیینکننده خواهد بود.
نشانه اول: حمله دوم اسرائیل
اگر اسرائیل دوباره به ابوالظهور یا تأسیسات دیگری که ترکیه در آن حضور دارد حمله کند، احتمال درگیری بهسرعت افزایش خواهد یافت.
نشانه دوم: استقرار پدافند ترکیه
اگر آنکارا سامانههای پدافندی و جنگ الکترونیک خود را در شمال سوریه تقویت کند، نشاندهنده تغییر از بازدارندگی سیاسی به بازدارندگی نظامی خواهد بود.
نشانه سوم: ورود نیروهای ترکیه
استقرار علنی نیروهای ترک در ابوالظهور یا مناطق نزدیک به آن، یکی از حساسترین نقاط عطف خواهد بود.
نشانه چهارم: موضع آمریکا
اگر سازوکار رفع برخورد آمریکا فعال شود، احتمال جنگ کاهش مییابد.
اگر این کانال شکست بخورد، ریسک افزایش خواهد یافت.
---
۱۷. روزهای ۳۰ تا ۶۰؛ جنگ سایه یا جنگ واقعی؟
در ماه دوم، احتمالاً یکی از دو مسیر شکل خواهد گرفت.
مسیر نخست:
مهار بحران.
ترکیه حضور خود را تثبیت میکند اما محدودیتهایی میپذیرد؛ اسرائیل نیز حملات خود را محدود میکند.
مسیر دوم:
جنگ سایه.
حملات سایبری، عملیات اطلاعاتی، خرابکاری، حمله به زیرساختهای نظامی و فشار نیابتی افزایش مییابد.
از میان این دو، جنگ سایه در حال حاضر محتملتر است.
---
۱۸. روزهای ۶۰ تا ۹۰؛ نقطه تصمیم
اگر بحران تا ماه سوم ادامه یابد، ادلب ممکن است به منطقهای با بازدارندگی چندلایه تبدیل شود:
ترکیه: حضور نظامی و سیاسی.
سوریه: تلاش برای بازسازی حاکمیت.
اسرائیل: کنترل هوایی و عملیات پیشگیرانه.
روسیه: حضور محدود اما اثرگذار در ساحل و دیپلماسی.
آمریکا: مدیریت بحران از بیرون.
ایران: تلاش برای حفظ نفوذ منطقهای بدون گرفتار شدن در جبهه جدید.
چین: دیپلماسی و مدیریت ریسک انرژی.
این وضعیت میتواند یک «جنگ سرد سوری» ایجاد کند.
---
۱۹. چهار سناریوی ۹۰ روزه
سناریوی اول ـ مهار بحران: ۴۰ درصد
آمریکا موفق به ایجاد کانال ارتباطی پایدار میان ترکیه و اسرائیل میشود.
حملات متوقف یا محدود میشوند.
ادلب نظامیتر میشود، اما جنگ رخ نمیدهد.
---
سناریوی دوم ـ جنگ سایه: ۳۵ درصد
حملات محدود، جنگ اطلاعاتی، عملیات سایبری و فشار بر زیرساختهای نظامی افزایش مییابد.
هیچ طرفی رسماً جنگ اعلام نمیکند.
این سناریو در حال حاضر محتملترین سناریوی خطرناک است.
---
سناریوی سوم ـ برخورد مستقیم محدود: ۲۰ درصد
نیروهای ترکیه مستقیماً هدف قرار میگیرند.
ترکیه پاسخ میدهد.
اسرائیل پاسخ دوم میدهد.
آمریکا وارد میانجیگری اضطراری میشود.
درگیری ممکن است چند روز تا چند هفته طول بکشد.
---
سناریوی چهارم ـ جنگ منطقهای: حدود ۵ درصد
این سناریو زمانی فعال میشود که چند بحران همزمان شوند:
ترکیه–اسرائیل
+
ایران–آمریکا
+
بحران هرمز
+
فعال شدن عراق و گروههای منطقهای
+
شکست کامل کانالهای دیپلماتیک
در این حالت سوریه میتواند به جبهه اتصالدهنده جنگهای منطقه تبدیل شود.
---
۲۰. مهمترین ماشه جنگ
در میان تمام متغیرهای این تحلیل، یک مورد از همه مهمتر است:
«کشته شدن نیروهای ترکیه در حمله اسرائیل.»
تا زمانی که اسرائیل به زیرساخت سوریه حمله کند و نیروهای ترکیه مستقیماً آسیب نبینند، اردوغان فضای سیاسی برای خویشتنداری دارد.
اما اگر سربازان ترکیه کشته شوند، مسئله از:
حاکمیت سوریه
به:
دفاع از نیروهای ترکیه
تبدیل میشود.
و این تفاوت بنیادین است.
---
۲۱. مهمترین ماشه دوم: شکست مذاکرات ایران و آمریکا
همزمان باید شاخص دوم را رصد کرد.
اگر مذاکرات ایران و آمریکا دوباره آغاز شود، احتمال سرایت بحران کاهش مییابد.
اما اگر مذاکرات شکست بخورد و جنگ ایران–آمریکا تشدید شود، آمریکا با بحران چندجبههای مواجه خواهد شد.
در چنین شرایطی حتی یک حادثه کوچک در سوریه میتواند پیامدهای بسیار بزرگتری داشته باشد.
---
۲۲. مهمترین ماشه سوم: هرمز
اگر تنگه هرمز دوباره به وضعیت عادی بازگردد، چین و سایر قدرتهای اقتصادی فضای بیشتری برای تحمل بحران سوریه خواهند داشت.
اما اگر عبور نفت از هرمز همچنان مختل بماند، هرگونه جنگ جدید در سوریه اثر اقتصادی بزرگتری خواهد داشت.
در ۱۹ اوت، جریان عبور کشتیها از هرمز همچنان بسیار پایینتر از وضعیت عادی بود و شرکتهای بزرگ کشتیرانی چینی نیز از عبور از این مسیر اجتناب میکردند.
بنابراین:
هرمز، نقطه اتصال ژئوپلیتیک ادلب به اقتصاد چین است.
---
۲۳. خطر انسانی؛ عاملی که میتواند جنگ را گسترش دهد
نباید فراموش کرد که ادلب منطقهای با جمعیت بسیار آسیبپذیر است.
اگر حملات ادامه پیدا کند، ممکن است:
دهها هزار نفر → صدها هزار نفر
آواره شوند.
اگر موج آوارگی به سمت مرز ترکیه حرکت کند، آنکارا با بحران انسانی، امنیتی و سیاسی مواجه خواهد شد.
این مسئله میتواند اردوغان را هم به سمت مداخله نظامی بیشتر و هم به سمت تلاش شدیدتر برای آتشبس سوق دهد.
به عبارت دیگر:
بحران انسانی میتواند هم محرک جنگ و هم محرک صلح باشد.
---
۲۴. ادلب و مسئله انرژی ترکیه
خط لوله عراق–ترکیه، بندر جیهان و دسترسی ترکیه به منابع انرژی عراق و اقلیم کردستان، یکی دیگر از دلایلی است که نشان میدهد آنکارا نمیتواند وارد یک جنگ بیمحاسبه شود.
ترکیه برای تبدیل شدن به مرکز انرژی منطقه به ثبات مسیرهای خود نیاز دارد.
بنابراین حتی اگر اردوغان از نظر سیاسی بخواهد در برابر اسرائیل ایستادگی کند، منافع اقتصادی او را به سمت جنگ محدود و کنترلشده، نه جنگ گسترده سوق میدهد.
---
۲۵. روسیه در صورت جنگ چه خواهد کرد؟
روسیه احتمالاً وارد جنگ مستقیم با اسرائیل نخواهد شد.
اما سه کار خواهد کرد:
اول: افزایش حضور دیپلماتیک در دمشق.
دوم: استفاده از روابط با ترکیه برای جلوگیری از گسترش بحران.
سوم: استفاده از موقعیت جدید حمیمیم و طرطوس برای حفظ اهرم راهبردی در مدیترانه.
توافق ۹ اوت نشان میدهد روسیه در حال تغییر شکل حضور خود است، نه اینکه الزاماً اهمیت سوریه را کنار گذاشته باشد.
---
۲۶. چین در روز بعد از بحران
اگر جنگ سایه شکل بگیرد، چین احتمالاً:
- خواهان توقف حملات خواهد شد؛
- در شورای امنیت فعالتر میشود؛
- با ترکیه و ایران تماس خواهد داشت؛
- با روسیه درباره سوریه هماهنگ خواهد کرد؛
- و از کانالهای خود برای فشار بر واشنگتن استفاده خواهد کرد.
اما چین احتمالاً نیرو به سوریه اعزام نخواهد کرد.
قدرت چین در این بحران بیشتر:
اقتصادی + دیپلماتیک + انرژی + سیاسی
است تا نظامی.
---
۲۷. اگر جنگ ترکیه و اسرائیل آغاز شود، چه کسی سود میکند؟
پاسخ مطلق وجود ندارد.
ایران
در کوتاهمدت ممکن است از کاهش تمرکز اسرائیل بر ایران سود ببرد.
ترکیه
ممکن است موقعیت خود در سوریه را تثبیت کند، اما هزینه نظامی و اقتصادی بالایی میپردازد.
اسرائیل
میتواند مانع ایجاد یک ساختار نظامی ترکیهمحور در سوریه شود، اما خطر جنگ با ترکیه را میپذیرد.
آمریکا
تقریباً در همه سناریوهای تشدید، مجبور به مدیریت بحران بیشتری خواهد شد.
روسیه
ممکن است از افزایش نیاز همه طرفها به میانجیگری روسیه سود ببرد.
چین
در بحران محدود میتواند از افزایش هزینه ژئوپلیتیکی آمریکا سود ببرد؛ اما در جنگ منطقهای هزینه انرژی و تجارت میپردازد.
عربستان سعودی
از یک طرف نمیخواهد اسرائیل و ترکیه وارد جنگ شوند؛ از طرف دیگر میتواند از شکلگیری معماری امنیتی مستقلتر منطقه استفاده کند.
پاکستان
میتواند نقش میانجی مهمتری پیدا کند.
قطر
ظرفیت میانجیگری خود را افزایش میدهد.
عراق
بیش از بسیاری از بازیگران در معرض سرایت بحران قرار میگیرد؛ بهخصوص به دلیل پیوند جغرافیایی سوریه با عراق و اهمیت صادرات نفت از شمال عراق.
---
۲۸. بزرگترین بازنده احتمالی: سوریه
در تمام این محاسبات، یک کشور بیش از همه آسیبپذیر است:
سوریه.
سوریه تازه میخواهد حاکمیت خود را بازسازی کند.
اما اگر ترکیه و اسرائیل در خاک آن وارد رقابت نظامی شوند، دمشق ممکن است دوباره به صحنه رقابت قدرتهای خارجی تبدیل شود.
این همان کابوس تاریخی سوریه است:
کشوری که دیگران در آن بازی میکنند، در حالی که خودش تلاش میکند دولت را دوباره بسازد.
---
۲۹. پیشبینی نهایی ۹۰ روزه
بر اساس وضعیت موجود در ۱۹ اوت ۲۰۲۶، احتمال جنگ تمامعیار ترکیه و اسرائیل همچنان پایینتر از احتمال جنگ سایه و برخورد محدود است.
اما خطر نسبت به گذشته افزایش یافته است.
دلیل اصلی این افزایش، تلاقی مستقیم حضور ترکیه در سوریه با محاسبات امنیتی اسرائیل است.
حمله ابوالظهور این تلاقی را از سطح نظری به سطح عملی منتقل کرده است. اسرائیل حمله کرده؛ ترکیه بهشدت اعتراض کرده؛ سوریه آن را نقض حاکمیت خود دانسته؛ و آمریکا اکنون تلاش میکند کانال رفع برخورد ایجاد کند.
این یعنی خطر وجود دارد.
اما هنوز یک مانع بزرگ در برابر جنگ وجود دارد:
هیچیک از ترکیه، اسرائیل و آمریکا از جنگ مستقیم ترکیه و اسرائیل سود واضحی نمیبرند.
به همین دلیل احتمالاً تلاش برای مهار ادامه خواهد داشت.
---
۳۰. نتیجهگیری؛ ادلب از «آخرین سنگر» به «نقطه اشتعال» تبدیل شده است
ادلب در پانزده سال گذشته سه بار متولد شده است.
بار نخست:
ادلبِ کشاورزی و تجارت.
بار دوم:
ادلبِ شورش و انقلاب.
بار سوم:
ادلبِ آخرین سنگر مخالفان.
اکنون تولد چهارم در راه است:
«ادلب به نقطه اشتعال نظم جدید خاورمیانه تبدیل میشود.»
این بار مسئله دیگر فقط بشار اسد و مخالفان او نیست.
مسئله:
ترکیه در برابر اسرائیل
ایران در برابر آمریکا
روسیه در برابر خلأ قدرت
چین در برابر پیامدهای اقتصادی بحران
و سوریه در تلاش برای بازیابی حاکمیت خود است.
ادلب در مرکز همه این معادلات قرار گرفته است.
اگر حملات اسرائیل محدود بماند و آمریکا بتواند سازوکار رفع برخورد را فعال کند، احتمالاً ادلب وارد دورهای از جنگ سرد نظامی خواهد شد.
اگر اسرائیل نیروهای ترکیه را مستقیماً هدف قرار دهد، ترکیه با فشار افکار عمومی برای پاسخ مواجه خواهد شد.
اگر ترکیه پاسخ دهد، اسرائیل احتمالاً پاسخ دوم خواهد داد.
اگر همزمان مذاکرات ایران و آمریکا شکست بخورد و بحران هرمز ادامه پیدا کند، یک درگیری کوچک در ادلب میتواند به یک بحران چندجبههای تبدیل شود.
و اگر چنین اتفاقی رخ دهد، مسیر بحران ممکن است چنین باشد:
ادلب → حلب → شمال سوریه → عراق → ایران → خلیج فارس → هرمز
در آن نقطه، دیگر نمیتوان ادلب را صرفاً مسئله سوریه دانست.
ادلب تبدیل به یکی از گرههای اصلی جنگ بزرگ خاورمیانه شده است.
برآورد نهایی من برای ۹۰ روز آینده
۴۰٪: مهار بحران و تثبیت یک سازوکار رفع برخورد.
۳۵٪: جنگ سایه و عملیات غیرمستقیم ترکیه و اسرائیل در سوریه.
۲۰٪: برخورد نظامی مستقیم اما محدود.
۵٪: تبدیل بحران ادلب به بخشی از جنگ منطقهای گسترده.
اما یک نکته مهم وجود دارد:
این درصدها ثابت نیستند.
اگر یک نظامی ترکیه در حمله اسرائیل کشته شود، احتمال سناریوی سوم بهسرعت بالا میرود.
اگر مذاکرات ایران و آمریکا شکست بخورد، احتمال سناریوی چهارم افزایش مییابد.
اگر هرمز همچنان بسته یا نیمهبسته بماند، چین و کشورهای آسیایی فشار بیشتری برای مهار بحران وارد خواهند کرد.
و اگر آمریکا نتواند کانال ارتباطی ترکیه–اسرائیل را فعال نگه دارد، خطر یک حادثه ناخواسته افزایش خواهد یافت.
بنابراین سه شاخص را باید بیش از همه دنبال کرد:
«سرباز ترکیهای؛ تنگه هرمز؛ و میز مذاکره ایران و آمریکا.»
این سه متغیر، بیش از هر چیز دیگری تعیین خواهند کرد که ادلب در ۹۰ روز آینده فقط آخرین سنگر تاریخ گذشته سوریه باقی میماند یا به نخستین سنگر جنگ آینده خاورمیانه تبدیل میشود.
و شاید همینجاست که معنای واقعی عنوان روشن میشود:
«ادلب، مهد شورش تا آخرین سنگر؛ و از آخرین سنگر تا نقطه اشتعال نظم جدید خاورمیانه.»