مراحل ساخت ظرف سرامیکی فقط به شکل دادن گل محدود نمیشود. یک ظرف سرامیکی از زمانی که گل آماده میشود تا زمانی که پس از لعابکاری برای پخت نهایی وارد کوره میشود، چند مرحله مهم را پشت سر میگذارد. آمادهسازی گل، فرمدهی، خشک شدن، پخت بیسکویت، تزئین، لعابکاری و پخت نهایی، هرکدام روی کیفیت، ظاهر و دوام ظرف تأثیر دارند.
اگر همیشه برایتان سؤال بوده که ظروف سرامیکی چگونه ساخته میشوند و یک تکه گل چطور به کاسه، بشقاب، ماگ یا ظرفی کاربردی و زیبا تبدیل میشود، در این مقاله قدمبهقدم با فرآیند ساخت آن آشنا میشویم.
بهطور کلی، ساخت یک ظرف سرامیکی را میتوان در این مراحل خلاصه کرد:
1. آمادهسازی و ورز دادن گل
2. فرمدهی ظرف
3. ایجاد جزئیات و پرداخت اولیه
4. خشک کردن کامل
5. پخت اول یا پخت بیسکویت
6. تزئین و نقاشی
7. لعابکاری
8. پخت نهایی در کوره
البته بسته به نوع گل، تکنیک ساخت، نوع ظرف و روش تزئین، ممکن است بعضی مراحل تغییر کنند یا ترتیب اجرای برخی جزئیات متفاوت باشد.
اولین قدم در ساخت ظرف سرامیکی، آماده کردن گل مناسب است. گل باید از نظر میزان رطوبت و بافت برای تکنیک موردنظر آماده باشد.
یکی از کارهای مهم در این مرحله، ورز دادن گل یا Wedging است. ورز دادن باعث یکنواختتر شدن گل و کاهش حبابهای هوای ناخواسته میشود و به سفالگر کمک میکند مادهای مناسب برای فرمدهی داشته باشد.
انتخاب نوع گل نیز اهمیت زیادی دارد. همه گلها برای ساخت همه ظروف مناسب نیستند و ویژگیهایی مانند میزان پلاستیسیته، دمای پخت، جمعشدگی و بافت گل باید متناسب با پروژه انتخاب شوند.
پس از آمادهسازی، میتوان ساخت ظرف را با یکی از روشهای اصلی آغاز کرد.
در این مرحله، گل شکل اولیه ظرف را پیدا میکند. انتخاب تکنیک فرمدهی به نوع ظرف، اندازه آن و نتیجهای که سفالگر میخواهد بستگی دارد.
در تکنیکهای دستی، چند روش رایج وجود دارد:
پینچ یا فشاری:
گل با فشار انگشتان شکل داده میشود. این روش برای ساخت کاسهها و فرمهای ساده گزینه مناسبی است و برای شروع سفالگری نیز کاربرد زیادی دارد.
کویل یا فیتیلهای:
گل به شکل رشتههای بلند درمیآید و فیتیلهها بهصورت مرحلهای روی یکدیگر قرار میگیرند تا دیواره ظرف ساخته شود.
اسلب یا ورقهای:
گل به شکل ورقههایی با ضخامت مشخص باز میشود و سپس با برش و اتصال قطعات، فرم موردنظر ساخته میشود.
چرخ سفالگری برای ساخت بسیاری از ظروف گرد مانند ماگ، کاسه، بشقاب و برخی فرمهای استوانهای کاربرد دارد.
در این روش، گل ابتدا روی مرکز چرخ قرار میگیرد و پس از سنتر کردن، با فشار دست و حرکت چرخ بهتدریج فرم میگیرد. کنترل ضخامت دیواره و حفظ تعادل فرم در این مرحله اهمیت زیادی دارد.
پس از شکلگیری فرم اصلی، نوبت به اصلاح سطح و اضافه کردن جزئیات میرسد.
دسته ماگ، پایه ظرف، نقشها، بافتها و برخی تزئینات میتوانند در این مرحله به بدنه اضافه شوند. زمان مناسب برای این کار اهمیت دارد؛ زیرا گل نباید بیش از حد خیس یا کاملاً خشک باشد.
یکی از حالتهای مهم گل در این فرآیند، مرحله چرمینه است. گل در این مرحله بخشی از رطوبت خود را از دست داده، اما هنوز به اندازه کافی انعطافپذیر است که بتوان روی آن اصلاحات و جزئیات بیشتری ایجاد کرد.
در این مرحله ممکن است کف ظرف نیز تراش داده شود، لبهها اصلاح شوند یا سطح ظرف برای مراحل بعدی آماده شود.
بعد از اتمام فرمدهی و جزئیات، ظرف باید بهآرامی خشک شود.
این مرحله ساده به نظر میرسد، اما یکی از مراحل حساس ساخت ظروف سرامیکی است. خشک شدن سریع یا ناهماهنگ میتواند باعث ایجاد ترک یا تغییر فرم شود؛ بهخصوص در ظروفی که ضخامت بخشهای مختلف آنها یکسان نیست.
به همین دلیل، ظرف معمولاً باید در شرایط مناسب و با سرعت کنترلشده خشک شود تا رطوبت آن به شکل یکنواخت کاهش پیدا کند.
ظرف باید پیش از ورود به کوره کاملاً خشک شده باشد. وجود رطوبت باقیمانده در بدنه میتواند هنگام افزایش دمای کوره مشکلساز شود.
پس از خشک شدن کامل، ظرف برای نخستین باlر وارد کوره میشود. این مرحله را پخت بیسکویت یا پخت اول مینامند.
در این مرحله، ظرف از یک قطعه گل خشک و شکننده به بدنهای سختتر تبدیل میشود که برای اجرای مراحل بعدی آماده است.
دمای دقیق پخت به نوع بدنه سرامیکی و مشخصات فنی آن بستگی دارد؛ بنابراین نمیتوان یک دمای ثابت را برای تمام انواع گل تعیین کرد.
پس از پخت بیسکویت، ظرف همچنان متخلخل است و میتواند برای مرحله لعابکاری آماده شود.
بعد از پخت بیسکویت، در صورت نیاز میتوان سطح ظرف را تزئین کرد.
نوع تزئین به تکنیک مورد استفاده بستگی دارد. رنگهای زیرلعابی، استینها و برخی روشهای طراحی میتوانند برای ایجاد نقش و رنگ روی سطح ظرف استفاده شوند.
البته همه تکنیکهای تزئینی الزاماً بعد از پخت اول انجام نمیشوند. برخی روشها مانند انگوب یا بعضی تکنیکهای حکاکی میتوانند در مراحل زودتر و روی بدنه خام اجرا شوند.
بنابراین زمان اجرای تزئین، به ماده، تکنیک و نتیجه موردنظر بستگی دارد.
لعابکاری یکی از مهمترین مراحل ساخت یک ظرف سرامیکی است.
لعاب لایهای است که پس از پخت مناسب، روی سطح بدنه به پوششی شیشهای یا شیشهمانند تبدیل میشود. لعاب میتواند ظاهر، رنگ، بافت و برخی ویژگیهای سطح ظرف را تغییر دهد.
روش اجرای لعاب نیز متفاوت است. بسته به اندازه و شکل ظرف و نوع لعاب، میتوان از روشهایی مانند:
- غوطهوری
- ریختن لعاب
- قلممو یا براشینگ
- اسپری
استفاده کرد.
ضخامت لعاب اهمیت زیادی دارد. اجرای بیش از حد ضخیم یا نامناسب میتواند روی نتیجه نهایی اثر منفی بگذارد و حتی باعث ایجاد مشکلاتی در پخت شود.
برای ظروفی که با غذا و نوشیدنی در تماس هستند، انتخاب لعاب مناسب مصرف غذایی و رعایت دستورالعمل سازنده اهمیت ویژهای دارد.
بعد از لعابکاری، ظرف برای پخت نهایی وارد کوره میشود.
در این مرحله، لعاب در اثر حرارت به سطح بدنه متصل شده و ظاهر نهایی ظرف شکل میگیرد. رنگ، بافت، میزان براق بودن و حتی نتیجه بعضی از تکنیکهای تزئینی ممکن است پس از پخت نهایی با چیزی که قبل از ورود به کوره دیده میشود متفاوت باشد.
دمای پخت نهایی باید با نوع بدنه و لعاب سازگار باشد. به همین دلیل، سفالگر باید اطلاعات فنی گل و لعاب مورد استفاده را بررسی کند.
پس از سرد شدن کامل کوره، ظرف آماده بررسی و استفاده است.
کیفیت یک ظرف سرامیکی فقط به مرحله لعاب یا ظاهر نهایی آن مربوط نمیشود. از آمادهسازی گل تا پخت نهایی، عوامل مختلفی در نتیجه اثر دارند.
مهمترین آنها عبارتاند از:
- انتخاب گل مناسب
- آمادهسازی صحیح گل
- یکنواخت بودن ضخامت بدنه
- فرمدهی اصولی
- خشک شدن تدریجی و یکنواخت
- انتخاب دمای مناسب پخت
- سازگاری گل و لعاب
- اجرای صحیح لعاب
- کنترل شرایط کوره
به همین دلیل، ساخت یک ظرف سرامیکی باکیفیت حاصل یک مرحله خاص نیست؛ نتیجه هماهنگی تمام مراحل ساخت است.
تمام ظروف سرامیکی به یک روش تولید نمیشوند. در تولید صنعتی، فرآیندها معمولاً با تجهیزات و استانداردهای مشخص و در مقیاس بالا انجام میشوند. در مقابل، در ساخت دستساز، فرمدهی و بسیاری از جزئیات میتوانند مستقیماً تحت تأثیر دست سازنده قرار بگیرند.
به همین دلیل، در ظروف سرامیکی دستساز ممکن است تفاوتهای ظریفی در فرم، بافت یا لعاب مشاهده شود. این تفاوتها بخشی از ویژگی محصول دستساز هستند؛ البته به شرط آنکه ظرف از نظر ساختاری سالم و برای کاربرد موردنظر مناسب باشد.
زمان ساخت به نوع ظرف، تکنیک ساخت، اندازه، میزان جزئیات و برنامه کوره بستگی دارد.
خود فرمدهی ممکن است در یک جلسه انجام شود، اما فرآیند کامل از ساخت تا خشک شدن، پخت بیسکویت، لعابکاری و پخت نهایی میتواند چندین روز یا بیشتر طول بکشد.
بنابراین وقتی یک ظرف سرامیکی دستساز را در دست میگیریم، پشت نتیجه نهایی فقط چند دقیقه فرمدهی نیست؛ مجموعهای از مراحل، زمان انتظار و تجربه سازنده قرار دارد.
ساخت ظروف سرامیکی ترکیبی از مهارت، تجربه، ماده و حرارت است. یک تکه گل ساده، با انتخاب تکنیک مناسب شکل میگیرد، بهآرامی خشک میشود، در کوره پخته میشود، لعاب میگیرد و دوباره در معرض حرارت قرار میگیرد تا به محصولی کاربردی و ماندگار تبدیل شود.
به همین دلیل، مراحل ساخت ظرف سرامیکی فقط مجموعهای از دستورهای فنی نیست؛ داستان تبدیل یک ماده طبیعی به شیئی است که میتواند سالها در زندگی روزمره ما حضور داشته باشد.
از یک ماگ سرامیکی که هر روز با آن قهوه مینوشیم تا یک کاسه، بشقاب یا ظرف دکوری، هرکدام نتیجه همین فرآیند چندمرحلهای هستند؛ فرآیندی که ارزش ظروف دستساز را فقط در ظاهر آنها خلاصه نمیکند.
اگر به ظروف سرامیکی علاقه دارید، شناخت فرآیند ساخت کمک میکند هنگام انتخاب یک محصول، فقط به رنگ و ظاهر آن نگاه نکنید و به کیفیت ساخت، نوع لعاب، کاربرد ظرف و جزئیات دستساز بودن آن نیز توجه داشته باشی
https://ceramicelstudio.ir/blog/%D9%87%D9%86%D8%B1-%D8%B3%D9%81%D8%A7%D9%84%DA%AF%D8%B1%DB%8C-%D9%88-%D8%AA%D8%A3%D8%AB%DB%8C%D8%B1-%D8%A2%D9%86-%D8%A8%D8%B1-%D8%B3%D8%A8%DA%A9-%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D8%B3%D8%A7%D9%84%D9%85

د.