نویسنده: پوریابختیاری "دانشجوی کارشناسی رشته مواد و متالورژی دانشگاه صنعتیاصفهان"

تصور کنید کامپیوتر یا سرور روشن و در حال پردازش فوقسنگین را مستقیماً داخل یک مخزن پر از مایع شفاف و زلال فرو ببرید؛ بدون دود، بدون انفجار و بدون حتی کوچکترین اتصالی. صحنهای شبیه به فیلمهای علمی-تخیلی که امروز به قلب مراکز داده هوش مصنوعی، مزارع پردازش موازی و ابررایانهها تبدیل شده است. با رسیدن توان مصرفی و چگالی حرارتی چیپهای مدرن به مرز محدودیتهای ترمودینامیکی، هوا و فنهای سنتی دیگر پاسخگوی مهار این حرارت عظیم نیستند. اینجاست که مهندسی شیمی و علم مواد با معرفی مایعات دیالکتریک[1] و فناوری خنککاری غوطهوری[2]، پارادایم مدیریت حرارتی و نگهداری مدارهای الکترونیکی را بازتعریف کردهاند.
"چرا مدارها در این مایع اتصال کوتاه نمیکنند؟"

در باور عمومی، آب و مایعات دشمن شماره یک بردها و قطعات الکترونیکی هستند. واقعیت فیزیکی این است که آب خالص خود عایق بسیار ضعیفی نیست، بلکه یونها، نمکها و ناخالصیهای حلشده درون آن هستند که بستری رسانا برای جریان برق فراهم کرده و اتصال کوتاه میسازند. اما مهندسان مواد برای حل این معضل، به سراغ بازطراحی ساختار مولکولی سیالات رفتند تا پیوندی بسازند که همزمان دو ویژگی کاملاً متضاد را در خود جای دهد: توانایی بینظیر در انتقال و جذب حرارت، در کنار نارسایی مطلق الکتریکی. نتیجه این مهندسی دقیق، سنتز خانوادهای از ترکیبات غیرقطبی و خنثی تحت عنوان مایعات دیالکتریک بود. این سیالات برخلاف آب، بر پایهای کاملاً متفاوت از پیوندهای کووالانسی پایدار بنا شدهاند؛ به طوری که این مایعات دارای خواص زیر هستند:
استحکام دیالکتریک[3] بالا: ولتاژ شکست این مایعات بسیار فراتر از پتانسیل کاری قطعات الکترونیکی است و اجازه جهش یا نشت بار الکتریکی را نمیدهد.
رسانایی حرارتی فوقالعاده: ظرفیت جذب حرارت در مایعات تا هزار برابر بیشتر از هواست؛ یعنی گرما بدون هیچ واسطهای مستقیماً از سطح داغ سیلیکون به سیال منتقل میشود.
خنثی بودن شیمیایی: این مواد با پلیمرها، بردهای مدار چاپی، چسبها، لحیمهای قلع و سرب، و فلزات تشکیلدهنده قطعات واکنشی نمیدهند و منجر به خوردگی یا حلشدن آنها نمیشوند.
"شیمی در خدمت ترمودینامیک: خانوادههای اصلی مایعات دیالکتریک"
رسیدن به یک خنککاری ایدهآل بدون ایجاد اتصالی، نیازمند طراحی دقیق پیوندهای شیمیایی و کنترل رفتار ترموفیزیکی سیال است. دانشمندان علم مواد با دستکاری وزن مولکولی، نوع پیوندها و نیروهای بینمولکولی توانستهاند طیفی از سیالات را توسعه دهند که در عین سازگاری کامل با مواد تشکیلدهنده تراشهها (مانند مس، طلا، سیلیسیم و اپوکسی)، ویسکوزیته بسیار پایین برای گردش آسان و ظرفیت حرارتی بالایی داشته باشند. این مهندسی مولکولی، سه خانواده اصلی با رفتارها و کاربردهای متمایز پدید آورده است:
سیالات فلوریناتی و هیدروفلوئورواترها[4]: مایعاتی با خلوص فوقالعاده بالا، فرار و بدون بو که پیوند بسیار مستحکم کربن-فلوئور به آنها پایداری حرارتی و شیمیایی بینظیری بخشیده است. این مواد به دلیل نقطه جوش دقیق و کنترلشده، انتخاب اول سیستمهای دو فازی و شستشوی مدارهای حساس هستند.
روغنهای سنتزی هیدروکربنی (مانند پلیآلفااولفینها[5]): هیدروکربنهای خالصسازیشده و مهندسیشده با زنجیرههای مولکولی یکنواخت که ویسکوزیته بسیار پایین، نقطه اشتعال بالا و پایداری طولانیمدت دارند. این دسته مقرونبهصرفهترین و پایدارترین گزینه برای سیستمهای غوطهوری تکفاز محسوب میشوند.
استرهای مصنوعی و زیستپایه[6]: مایعات پیشرفتهای که از منابع طبیعی یا سنتزهای سبز تولید میشوند؛ کاملاً زیستتخریبپذیر بوده، نقطه اشتعال بالای ۳۰۰ درجه سانتیگراد دارند و برای ترانسفورماتورهای قدرت و زیرساختهای مقیاس بزرگ به کار میروند.
"مهندسی انتقال حرارت: مکانیزم عملکرد خنککاری غوطهوری"

در سیستمهای سنتی، هوا به عنوان یک سیال خنککننده با رسانایی حرارتی بسیار ضعیف عمل میکند و نیازمند واسطههای حجیمی مانند لولههای حرارتی[7] مسی و پرههای آلومینیومی است تا گرما را به سختی به جریان هوا منتقل کند. خنککاری غوطهوری این مقاومت حرارتی واسطهها را با حذف کامل هوا از معادله برطرف میکند؛ جایی که تماس مستقیم ۱۰۰ درصدی سیال با چیپست، ماسفتها و خازنها، راندمان انتقال حرارت جابهجایی[8] را تا صدها برابر افزایش میدهد. بسته به نوع ترمودینامیک حاکم بر سیستم و چگالی توان حرارتی قطعات، این فناوری به دو مکانیزم مهندسی تقسیم میشود:
1- غوطهوری تکفازی[9]: سرورها و مدارها کاملاً درون روغن سنتزی قرار میگیرند. در این معماری، سیال در سراسر چرخه همواره در فاز مایع باقی میماند. پمپهای کممصرف، مایع دیالکتریک را به آرامی از روی سطوح داغ عبور میدهند؛ مایع گرمای محسوس را جذب کرده و به سمت یک مبدل حرارتی خارجی (مانند برج خنککننده) پمپاژ میشود تا حرارت به محیط دفع شده و مایع سرد دوباره به مخزن مدارها بازگردد. این روش به دلیل سادگی مکانیکی، هزینه نگهداری پایین و پایداری طولانیمدت، رایجترین گزینه در دیتاسنترهاست.
2- غوطهوری دوفازی[10]:در شرایطی که چگالی توان تراشهها از توان دفع مایع معمولی فراتر میرود، ترمودینامیک جوشش به کار گرفته میشود. سیال مهندسیشده در این سیستم دارای نقطه جوش دقیق و پایینی (معمولاً بین ۴۵ تا ۵۵ درجه سانتیگراد) است. با داغ شدن سطح پردازنده، جوشش هستهای[11] مستقیماً روی قطعه رخ میدهد و مایع به بخار تبدیل میشود. این تغییر فاز از طریق جذب گرمای نهان تبخیر[12]، حجم انبوهی از حرارت را با راندمانی خیرهکننده از تراشه دور میکند. بخار داغ به بالای محفظه آببندیشده صعود کرده، به یک کندانسور سرد برخورد میکند و پس از مایع شدن مجدداً به درون مخزن میچکد؛ چرخهای کاملاً بسته، پیوسته و بدون افت حجم سیال.
"شیمی سطح و حلالهای دیالکتریک: شستشوی بدون خاموشی بردهای الکترونیکی"

یکی از کاربردیترین شاخههای شیمی مواد دیالکتریک، توسعه پاککنندهها و شویندههای تخصصی بردهای الکترونیکی[13] است. در محیطهای صنعتی، مخابراتی و سرورها، تجمع ذرات غبار معلق، چربیهای محیطی، اکسیداسیون سطحی پینها و باقیماندههای فعال شار لحیمکاری[14] چالشساز میشوند. این آلودگیها با جذب رطوبت محیط، تشکیل مسیرهای هادی ناخواسته[15] و ایجاد اتصالات خازنی مزاحم، عملکرد فرکانسبالای برد را مختل کرده و موجب افت ولتاژ یا خرابی ناگهانی میشوند.
برای پاکسازی این قطعات بدون آسیب به لایههای پلیمری و اتصالات ظریف، حلالهای دیالکتریک با خواص ترمودینامیکی و سطحی دقیق فرموله میشوند:
کشش سطحی و ترشوندگی فوقالعاده بالا: این مایعات کشش سطحی به مراتب پایینتری نسبت به آب و حلالهای معمولی دارند. این ویژگی امکان نفوذ مویینگی به کوچکترین فضاهای زیر تراشهها و پایههای میکروچیپها را فراهم میآورد تا آلودگیهای پنهان را بهطور کامل در خود حل کنند.
قدرت انحلال انتخابی[16]: فرمولاسیون این حلالها به گونهای تنظیم شده که انواع چربیهای سنگین، واکسها و ترکیبات ارگانیک فلاکس را بهسرعت حل میکند، بدون آنکه روی ماسک لحیم[17]، پوششهای محافظ کانفورمال[18] یا محفظههای پلاستیکی و الاستومری کوچکترین اثر تخریبی بگذارد.
فراریت کنترلشده و عدم بر جای گذاشتن پسماند: این مایعات به دلیل فشار بخار بهینهشده، بلافاصله پس از شستشو و حل کردن آلودگیها در عرض چند ثانیه کاملاً تبخیر میشوند؛ فرآیندی که هیچگونه رطوبت، لکه یا لایهای با رسانایی ناخواسته روی برد باقی نمیگذارد.
استحکام دیالکتریک بالا برای شستشوی زنده[19]: وجود ولتاژ شکست فوقالعاده بالا در این سیالات این امکان را به مهندسان میدهد که بردهای حیاتی اتاق سرور، تابلوهای برق فشار متوسط و تجهیزات انتقال داده را حتی در شرایط زیر بار الکتریکی و روشن بودن مدار، بدون نیاز به خاموشی کل سیستم شستشو و سرویس کنند.
"بهرهوری انرژی و افق پیشرو: بازتعریف زیرساختهای پردازشی نسل آینده"

گذار از خنککاری ناکارآمد با جریان هوای فشرده به سوی غوطهوری مستقیم در مایعات دیالکتریک، فراتر از یک ارتقای حرارتی ساده، یک بازطراحی بنیادین در معماری سختافزارهای پردازش ابری و هوش مصنوعی است. این تحول با حذف چیلرها، داکتها و فنهای پرمصرف، شاخص اثربخشی مصرف برق را از ۱٫۶ به مقادیر ایدهآل نزدیک به ۱٫۰۲ میرساند و مصرف انرژی خنککاری را تا ۹۵ درصد کاهش میدهد؛ امری که نه تنها امکان دستیابی به فشردگی فضایی و تراکم پردازشی چندبرابری را در سکوت مطلق فراهم میسازد، بلکه با مهار شوکهای حرارتی، حذف کامل نوسانات مکانیکی فنها و محافظت مدارها از نفوذ گردوغبار و رطوبت، طول عمر قطعات سیلیکونی را به اوج میرساند. با وجود این مزایای چشمگیر، آینده این صنعت به همگرایی عمیقتر شیمی مواد و استانداردهای زیستمحیطی پیوند خورده است؛ جایی که تمرکز پژوهشگران بر سنتز سیالات زیستسازگار با پتانسیل گرمایش جهانی نزدیک به صفر و حذف کامل ترکیبات پایدار پرفلوئوروآلکیل[20] معطوف شده تا ترمودینامیک و مهندسی مواد به عنوان ستون فقرات پایدار محاسبات فوقسریع نسل بعد تثبیت شوند.
[1] Dielectric Fluids
[2] Immersion Cooling
[3] Dielectric Strength
[4] HFEs
[5] PAO
[6] Synthetic & Bio-Esters
[7] Heat pipes
[8] Convection
[9] Single-Phase Immersion
[10]Two-Phase Immersion
[11] Nucleate Boiling
[12] Latent Heat of Vaporization
[13] Contact Cleaners & Electronic Wash Solvents
[14] Flux Residues
[15] Dendritic Growth
[16] Selective Solvency
[17] Solder Mask
[18] Conformal Coatings
[19] Live/Energized Cleaning
[20] PFAS