نویسنده: امیرعباس صادقی "دانشجوی کارشناسی رشته مواد و متالورژی دانشگاه صنعتیاصفهان"

تصور کنید یک پرتابه هایپرسونیک با سرعتی بیش از 5 برابر سرعت صوت در حال حرکت است. در چنین مقیاسی، اصطکاک شدید مولکولهای هوا با بدنه؛ دمای پرتابه را تا 2000 درجه سانتیگراد میبرد. دمایی که اکثر فلزات در آن ذوب میشوند. با توسعه روزافزون سیستمهای هوافضایی پیشرفته و پرتابههای هایپرسونیک، نیاز صنایع به موادی با قابلیت تحمل شرایط دماهای فوق بالا به یک چالش تبدیل شده است.
در چنین شرایطی، کامپوزیتهای کربن-کربن (C-C) به دلیل چگالی پایین، نسبت شگفتانگیز استحکام به وزن و مقاومت بینظیر به شوک حرارتی، بهترین کاندیدا هستند.
اما چرا کربن خالی کافی نیست؟
این کامپوزیتها یک نقطه ضعف بزرگ دارند. کربن در دماهای بالای 500 درجه، در حضور اکسیژن شروع به سوختن (اکسیداسیون) میکند.
ب رای نجات این ساختار از اکسیداسیون، مهندسان دست به یک نوآوری ریزساختاری زدند: دعوت از سرامیکهای فوق دما بالا مانند ZrC و ZrB2 به عنوان مهمان به درون زمینه کربنی (کامپوزیتهای C-C/UHTC) تا زرهی در برابر اکسیژن بسازند.
تولید این کامپوزیتها فوقالعاده متراکم و پیچیده است. برای تزریق سرامیکها به درون فیبرهای کربنی از چند روش استفاده میشود:
ابتدا یک پیشماده مایع با ویسکوزیته پایین وارد تخلخلهای کامپوزیت کربنی میشود. سپس در دمای بالا پیرولیز شده و به سرامیکهایی مانند ZrC یا HfC تبدیل میشود. این چرخه چندین بار تکرار میشود تا تخلخلها به تدریج پر شوند.
رایجترین روش ساخت این کامپوزیتها
امکان کنترل نوع سرامیک با تغییر پیشماده
امکان ساخت قطعات با شکلهای پیچیده
آسیب کم به الیاف کربنی، چون دمای فرآیند نسبتا پایین است
اینجا دیگر خبری از مایع نیست. پیشماده به صورت گاز وارد شبکه الیاف کربنی میشود و در دمای بالا روی الیفا تجزیه شده و لایهای از سرامیک تشکیلدهد.
خالصترین و یکنواختترین ماتریس سرامیکی
کنترل بسیار دقیق ترکیب شیمیایی
حفظ استحکام الیاف
کیفیت مکانیکی بسیار بالا
اما در این روش، سرعت نفوذ گاز بسیار کم است، همچنین هزینه تولید زیاد است و نفوذ کامل در این روش برای قطعات ضخیم بسیار دشوار است. بنابراین بیشتر برای ایجاد پوشش یا تکمیل روشهای دیگر استفاده میشود تا ساخت کامل قطعه.

در این روش فلز یا آلیاژ مذاب با کمک نیروهای موئینگی وارد تخلخلهای کامپوزیت میشود و همانجا با کربن واکنش داده و سرامیکهایی مانند SiC یا ZrC را در محل تشکیل میدهد.
سریعترین روش
چگالی نهایی بالا
مناسب تولید انبوه
هزینه کمتر
قابلیت ساخت قطعات بزرگ
این روش در دماهای بالا انجام میشود بنابراین ممکن است به الیاف آسیب برسد، همچنین ممکن است مقداری از فلز واکنش ندهد و داخل قطعه باقی بماند. این موضوع خواص مکانیکی و عملکرد در دمای بالا را کاهش میدهد.
در این روش، ذرات ریز سرامیکی در یک دوغاب معلق میشوند و این دوغاب به داخل بافت الیاف تزریق میشود. پس از خشک شدن و عملیات حرارتی، ذرات سرامیکی در جای خود تثبیت شده و ماتریس تشکیل میشود.
سادهترین روش
تجهیزات ارزان
زمان ساخت کوتاه
امکان کنترل مقدار سرامیک افزوده شده
در این روش، نفوذ دوغاب به عمق کامپوزیت همیشه کامل نیست. همچنین ذرات معمولا نزدیک سطح تجمع پیدا میکنند. بنابراین یکنواختی و چگالی نهایی از روشهایی مانند PIP و RMI کمتر است.

نبرد واقعی این کامپوزیتها از لحظهای آغاز میشود که با جریان داغ هوا برخورد میکنند. در سرعتهای هایپرسونیک، سطح قطعه تنها در چند ثانیه میتواند به دماهایی فراتر از 2000 درجه سانتیگراد برسد؛ دمایی که بسیاری از مواد مهندسی را از میدان خارج میکند. در چنین شرایطی، اگر کامپوزیت تنها از کربن تشکیل شده باشد، اکسیژن به سرعت با آن واکنش داده و ساختار را به تدریج میسوزاند.
اما حضور سرامیکهای فوق دما بالا، قواعد بازی را تغییر میدهد. ذراتی مانند ZrB2 و ZrC در تماس با اکسیژن، بهجای تخریب شدن، به اکسیدهای پایداری مانند ZrO2 تبدیل میشوند. این لایه اکسیدی مانند یک سپر عمل کرده و مسیر نفوذ اکسیژن به لایههای زیرین را مسدود میکند. همزمان، اکسید حاصل از ZrB2 به صورت یک فاز شیشهای روان روی سطح پخش شده و ترکها و منافذ ریز را پر میکند؛ فرآیندی که به آن خودترمیمی نیز گفته میشود.
البته این دفاع همیشگی نیست. در دماهای بسیار بالا یا در جریانهای شدید هوا، بخشی از این لایه محافظ به تدریج تبخیر یا جدا میشود و باید دوباره تشکیل شود. به همین دلیل، عملکرد نهایی کامپوزیت به تعادل میان سرعت تشکیل لایه محافظ و سرعت فرسایش آن بستگی دارد، هرجه این تعادل بهتر حفظ شود، قطعه مدت بیشتری میتواند در سختترین شرایط عملیاتی دوام بیاورد. ویژگیای که کامپوزیتهای C-C/UHTC را به یکی از جدیترین گزینهها برای نسل آینده سامانههای هایپرسونیک و هوافضایی تبدیل کرده است.

نوک دماغه پرتابههای هایپرسونیک: در این ناحیه بیشترین شار حرارتی و اصطکاک آیرودینامیکی ایجاد میشود و این کامپوزیتها با مقاومت حرارتی و اکسیداسیونی بالا، از تخریب سازه جلوگیری میکنند.
لبه بال و سطوح پیشرو فضاپیماها: لبههای جلویی هنگام پرواز با شدیدترین گرمایش آیرودینامیکی مواجه هستند؛ بنابراین استفاده از این مواد، پایداری سازه را در دماهای بسیار بالا تضمین میکند.
نازل موتورهای راکتی: گازهای خروجی موتور راکت دمایی چند هزار درجهای دارند. این کامپوزیتها به دلیل مقاومت بالا در برابر شوک حرارتی و فرسایش، عمر نازل را افزایش میدهند.
سامانههای حفاظ حرارتی: در فضاپیماها و کپسولهای بازگشت به جو، این کامپوزیتها بهعنوان سپری حرارتی عمل کرده و از تجهیزات و محموله در برابر گرمایش شدید هنگام ورود مجدد به جو محافظت میکنند.
قطعات دما بالای صنایع پیشرفته: از این مواد در تجهیزاتی مانند کورههای فوقدما، سامانههای انرژی و برخی راکتورهای نسل جدید نیز استفاده میشود. جایی که ترکیب استحکام مکانیکی، وزن کم و مقاومت حرارتی اهمیت بالایی دارد.
کامپوزیتهای C-C/UHTC را میتوان نسل جدیدی از مواد فوق دما بالا دانست، موادی که با ترکیب سبکی، استحکام و مقاومت در برابر شوک حرارتی و اکسیداسیون، مرزهای عملکرد مواد مهندسی را جابهجا کردهاند. هرچند چالشهایی مانند هزینه تولید و پیچیدگی فرآیند ساخت همچنان پابرجاست. اما پیشرفتهای اخیر نشان میدهد این کامپوزیتها نقشی کلیدی در آِینده سامانههای هایپرسونیک، صنایع هوافضا و دیگر فناوریهای دما بالا خواهند داشت. جایی که انتخاب ماده مناسب مستقیما به بقا وابسته است.