نویسنده: سروش صفریان "دانشجوی کارشناسی رشته مواد و متالورژی دانشگاه صنعتیاصفهان"

11 - سلولهای GaAs
Gallium Arsenide
سلولهای خورشیدی GaAs (گالیوم آرسناید) از جمله سلولهای فتوولتائیک پیشرفته هستند که به دلیل خواص الکترونیکی و نوری مطلوب، توانایی دستیابی به بازده بالایی دارند. این ماده دارای گاف انرژی مناسب و ضریب جذب نوری بالایی است که امکان جذب مؤثر نور را در لایهای نسبتاً نازک فراهم میکند. سلولهای GaAs همچنین در برابر دما و تابش شدید، عملکرد مناسبی از خود نشان میدهند و به همین دلیل در کاربردهای تخصصی مانند سامانههای فضایی و تجهیزات با نیاز به توان بالا مورد توجه قرار گرفتهاند. با وجود این مزایا، هزینه بالاتر مواد و پیچیدگی فرآیند ساخت، استفاده گسترده از این فناوری را محدود کرده است. بررسی ویژگیها، ساختار و کاربردهای سلولهای GaAs برای شناخت سلولهای خورشیدی با بازده بالا اهمیت ویژهای دارد. GaAs یکی از بهترین نیمهرساناها برای سلول خورشیدی از نظر راندمان است.
ویژگیهای مهم:
Band gap مناسب
جذب نور قوی
راندمان بالا
مقاومت مناسب در برخی شرایط شدید
عملکرد بسیار خوب در کاربردهای فضایی
اما مشکل بزرگ:
قیمت
GaAs بسیار گرانتر از سیلیکون است.
بنابراین استفاده عمومی روی پشتبام معمولاً اقتصادی نیست.
12 - سلولهای چندپیوندی
Multijunction Solar Cells
سلولهای خورشیدی چندپیوندی از فناوریهای پیشرفته فتوولتائیک هستند که با ترکیب چند لایه نیمهرسانا با گافهای انرژی متفاوت، بخش گستردهتری از طیف نور خورشید را جذب میکنند. هر یک از این لایهها برای جذب محدوده مشخصی از انرژی نور طراحی میشود و در کنار یکدیگر میتوانند تلفات ناشی از محدودیت طیفی را کاهش دهند. این ساختار امکان دستیابی به بازده تبدیل انرژی بالاتر از بسیاری از سلولهای تکپیوندی را فراهم میکند. سلولهای چندپیوندی بهویژه در کاربردهای فضایی و سامانههای خورشیدی متمرکز که بازده بالا اهمیت زیادی دارد، مورد توجه قرار گرفتهاند. با وجود عملکرد بسیار مناسب، پیچیدگی ساخت و هزینه بالاتر از مهمترین محدودیتهای این فناوری به شمار میروند. در این سلولها به جای یک ماده جاذب، چند لایه نیمهرسانا با Band gapهای مختلف روی یکدیگر قرار میگیرند.

مثلاً:
Top cell → Middle cell → Bottom cell
هر لایه بخش متفاوتی از طیف خورشید را جذب میکند.
مزیت
کاهش اتلاف ناشی از عدم تطابق انرژی فوتون با Band gap.
به همین دلیل رکوردهای بسیار بالای راندمان در این فناوری به دست آمدهاند. NREL در نمودار رکوردهای تحقیقاتی، فناوریهای چندپیوندی را در بالاترین محدوده راندمان قرار میدهد.
کاربردها
ماهواره
فضاپیما
سیستمهای Concentrator PV
کاربردهای نظامی/فضایی
پژوهشهای نسل آینده
13 – سلول های پروسکایتی
سلولهای خورشیدی پروسکایتی یکی از فناوریهای نوظهور در حوزه فتوولتائیک هستند که در سالهای اخیر به دلیل قابلیت دستیابی به بازده بالا مورد توجه گسترده قرار گرفتهاند. ماده جاذب نور در این سلولها دارای ساختار پروسکایتی است و میتواند در قالب لایهای بسیار نازک مورد استفاده قرار گیرد. امکان تنظیم خواص نوری و الکترونیکی این مواد، انعطافپذیری زیادی در طراحی سلولهای خورشیدی ایجاد کرده است. همچنین قابلیت ساخت در دماهای نسبتاً پایین و امکان ترکیب با سلولهای سیلیکونی، چشمانداز مناسبی برای توسعه نسل جدید پنلهای خورشیدی فراهم کرده است. با این حال، پایداری در برابر رطوبت، دما و تابش و همچنین برخی مسائل مربوط به ترکیب مواد، از چالشهای مهم این فناوری محسوب میشوند.
این یکی از مهمترین فناوریهای نوظهور است.
ساختار معمول شامل:
Substrate → ETL → Perovskite absorber → HTL → Electrode
پروسکایت نقش جذبکننده نور را دارد.
مزایا
ضریب جذب بالا
قابلیت ساخت لایه نازک
امکان استفاده از فرایندهای محلولی
قابلیت تنظیم Band gap
پتانسیل راندمان بسیار بالا
مناسب برای Tandem
در جدول 2025، رکورد سلول پروسکایتی 27.3% گزارش شده است.
اما یک مشکل بسیار مهم وجود دارد:
پایداری
سلولهای پروسکایتی هنوز از نظر:
رطوبت
حرارت
نور
اکسیژن
پایداری بلندمدت
با چالش مواجهاند.
به همین دلیل پروسکایت هنوز از نظر صنعتی به اندازه سیلیکون بالغ نیست.
14 - سلول Tandem
سلولهای خورشیدی Tandem یکی از رویکردهای پیشرفته برای افزایش بازده تبدیل انرژی در سامانههای فتوولتائیک هستند که در آن دو یا چند زیرسلول با ویژگیهای جذب نوری متفاوت روی یکدیگر قرار میگیرند. این زیرسلولها هر کدام بخش متفاوتی از طیف خورشیدی را جذب میکنند و در نتیجه استفاده مؤثرتری از انرژی تابشی خورشید امکانپذیر میشود. ترکیب موادی مانند پروسکایت و سیلیکون، یکی از مهمترین نمونههای توسعهیافته در این حوزه به شمار میرود. این فناوری میتواند محدودیتهای سلولهای تکپیوندی را کاهش داده و زمینه دستیابی به بازدههای بالاتر را فراهم کند. با وجود این مزایا، پیچیدگی ساخت، پایداری لایهها و هزینه تولید از چالشهای مهم در توسعه تجاری سلولهای Tandem هستند.
این قسمت برای آینده صنعت PV فوقالعاده مهم است.
در Tandem دو جاذب نور با Band gap متفاوت روی هم قرار میگیرند.
Perovskite + Silicon

سلول بالایی:
Perovskite
سلول پایینی:
Crystalline Silicon
پروسکایت فوتونهای پرانرژیتر را بهتر جذب میکند و سیلیکون قسمت دیگری از طیف را دریافت میکند.
به این ترتیب محدودیت تکپیوندی سیلیکون کاهش مییابد.
برای نمونه، Qcells در 2024 یک سلول large-area پروسکایت/سیلیکون با راندمان 28.6% گزارش کرد که توسط Fraunhofer ISE تأیید شد.
15 - سلولهای آلی OPV
Organic Photovoltaics
سلولهای خورشیدی آلی یا OPV (Organic Photovoltaics) گروهی از فناوریهای نوین فتوولتائیک هستند که در آنها از مواد آلی نیمهرسانا برای جذب نور و تولید انرژی الکتریکی استفاده میشود. این مواد به دلیل قابلیت پردازش بهصورت لایههای بسیار نازک، امکان ساخت سلولهایی سبک، انعطافپذیر و حتی نیمهشفاف را فراهم میکنند. همچنین امکان استفاده از روشهای چاپی در ساخت برخی از این سلولها، ظرفیت مناسبی برای تولید در مقیاس گسترده ایجاد کرده است. با وجود این مزایا، بازده، پایداری طولانیمدت و مقاومت در برابر عوامل محیطی همچنان از چالشهای مهم این فناوری محسوب میشوند. به همین دلیل، سلولهای OPV بیشتر بهعنوان گزینهای promising برای کاربردهای خاص و نسل آینده سامانههای فتوولتائیک مورد توجه قرار دارند، در این فناوری از مواد نیمهرسانای آلی استفاده میشود.
مزایا:
سبک
انعطافپذیر
امکان تولید روی زیرلایههای انعطافپذیر
امکان ساخت نیمهشفاف
مناسب برای کاربردهای خاص
اما:
راندمان کمتر
پایداری پایینتر
حساسیت به محیط
باعث شده هنوز جایگزین اصلی Si نباشد.
16 - سلولهای DSSC
Dye-Sensitized Solar Cell
سلولهای خورشیدی حساسشده با رنگ یا DSSC (Dye-Sensitized Solar Cell) یکی از انواع سلولهای فتوولتائیک هستند که سازوکار عملکرد آنها تا حدی از فرآیند جذب نور در سامانههای طبیعی الهام گرفته شده است. در این فناوری، یک ماده رنگی حساس به نور وظیفه جذب فوتونها و ایجاد حاملهای بار را بر عهده دارد و معمولاً در کنار یک لایه نیمهرسانا مانند دیاکسید تیتانیوم قرار میگیرد. ساختار نسبتاً ساده و قابلیت عملکرد مناسب در شرایط نوری ضعیف و نور پراکنده، از ویژگیهای قابل توجه این سلولهاست. همچنین امکان طراحی آنها در رنگها و شکلهای مختلف، کاربردهای متنوعی در تجهیزات و سطوح نیمهشفاف ایجاد میکند. با این حال، پایداری برخی اجزای سلول و محدودیت بازده در مقایسه با فناوریهای پیشرفته سیلیکونی، از چالشهای مهم DSSC به شمار میرود.
این فناوری از یک رنگدانه برای جذب نور استفاده میکند.
ساختار کلی شامل:
TiO₂ + Dye + Electrolyte + Counter Electrode
این فناوری در نور کم و برخی کاربردهای خاص جالب است، اما برای نیروگاههای بزرگ رقیب جدی Si نیست.
"نتیجهگیری"
پنلهای خورشیدی یکی از مهمترین فناوریهای تولید انرژی پاک و تجدیدپذیر به شمار میروند که با استفاده از اثر فتوولتائیک، انرژی تابشی خورشید را به انرژی الکتریکی تبدیل میکنند. عملکرد و بازده این سیستمها به عوامل مختلفی از جمله نوع سلول خورشیدی، جنس و ساختار مواد نیمهرسانا، شدت تابش، دما، کیفیت ساخت و شرایط محیطی وابسته است. بررسی انواع سلولهای خورشیدی نشان میدهد که فناوریهای مختلف، هرکدام دارای مزایا و محدودیتهای خاص خود هستند. سلولهای سیلیکونی به دلیل بازده مناسب، پایداری بالا و توسعهیافتگی صنعتی، همچنان بخش عمده بازار را تشکیل میدهند؛ در حالی که فناوریهایی مانند سلولهای لایهنازک، پروسکایتی و چندپیوندی با هدف دستیابی به بازده بالاتر، کاهش هزینه، کاهش وزن و ایجاد کاربردهای جدید در حال توسعه هستند. از دیدگاه مهندسی مواد، پیشرفت فناوری پنلهای خورشیدی تنها به توسعه ماده نیمهرسانا محدود نمیشود. انتخاب مواد مناسب برای لایههای ضدبازتاب، الکترودها، پوششهای محافظ، شیشه، مواد کپسولهکننده و سایر اجزای پنل، تأثیر مستقیمی بر بازده، دوام، مقاومت در برابر عوامل محیطی و طول عمر آن دارد. همچنین بهبود مقاومت در برابر رطوبت، تابش فرابنفش، تغییرات دمایی و خوردگی از موضوعات مهم در افزایش قابلیت اطمینان پنلهای خورشیدی محسوب میشود.
در مجموع، با توجه به افزایش تقاضای جهانی برای انرژی و ضرورت کاهش وابستگی به سوختهای فسیلی، توسعه فناوریهای فتوولتائیک میتواند نقش مهمی در آینده تأمین انرژی داشته باشد.
دستیابی به پنلهایی با بازده بالاتر، هزینه تولید کمتر، عمر مفید بیشتر و پایداری زیستمحیطی بهتر نیازمند همکاری میان حوزههای مهندسی مواد، برق، مکانیک و انرژی است. از این رو، تحقیق و توسعه در زمینه مواد و ساختارهای جدید سلولهای خورشیدی یکی از مسیرهای مهم برای توسعه نسل آینده سامانههای انرژی خورشیدی خواهد بود.