نویسنده: روزبه پارسه دانشجوی کارشناسی مهندسی مکانیک دانشگاه تهران
"چرا داربست استخوانی؟"
تصور کنید در اثر یک شکستگی شدید، برداشت تومور استخوانی یا یک آسیب، بخش قابلتوجهی از استخوان از بین رفته باشد. در نقصهای بزرگ استخوانی، توانایی طبیعی بدن برای بازسازی ممکن است کافی نباشد و به یک روش بازسازی یا جایگزینی نیاز باشد. یکی از روشهای رایج، استفاده از استخوان خود بیمار یا اتوگرافت است. اتوگرافت از نظر زیستی مزایای مهمی دارد، اما مقدار استخوان قابل برداشت محدود است و برداشت آن مستلزم ایجاد یک محل جراحی اضافی و احتمال بروز عوارض در محل دهنده است [1، 2].
از سوی دیگر، ایمپلنتها و سازههای فلزی متراکم میتوانند استحکام مکانیکی مناسبی فراهم کنند، اما اختلاف قابلتوجه بین سختی برخی فلزات و استخوان ممکن است در شرایط خاص به پدیدهای به نام stress shielding منجر شود؛ یعنی بخشی از بار مکانیکی که بهطور طبیعی باید به استخوان منتقل شود، توسط ایمپلنت تحمل شود. این پدیده میتواند در درازمدت با تغییرات استخوان اطراف ایمپلنت همراه باشد [3، 4].
در سالهای اخیر، ساخت افزایشی یا چاپ سهبعدی فلزی (Additive Manufacturing) امکان طراحی سازههایی را فراهم کرده است که برخلاف ایمپلنتهای کاملاً متراکم، دارای معماری داخلی متخلخل و قابلکنترل هستند. هدف این است که ایمپلنت علاوه بر تأمین پشتیبانی مکانیکی، محیط مناسبی برای نفوذ بافت، انتقال مواد غذایی و رشد استخوان در اطراف و درون ساختار خود ایجاد کند [2، 3].
هدف این فناوری این است که بهجای استفاده از یک قطعه کاملاً متراکم، یک ساختار مهندسیشده و متخلخل تولید کرد که هندسه خارجی و معماری داخلی آن متناسب با نیازهای مکانیکی و آناتومیکی بیمار طراحی شده باشد.
"داربست یا ایمپلنت تیتانیومی چاپ سهبعدی دقیقاً چیست؟"
داربستها و ایمپلنتهای تیتانیومی متخلخل چاپ سهبعدی معمولاً از تیتانیوم خالص یا آلیاژهای تیتانیوم، بهویژه Ti-6Al-4V، ساخته میشوند. این آلیاژ به دلیل ترکیبی از استحکام مکانیکی بالا، مقاومت مناسب در برابر خوردگی و زیستسازگاری، یکی از مواد پرکاربرد در ایمپلنتهای ارتوپدی است [3، 4، 5].
این سازهها معمولاً سه ویژگی اصلی دارند:
۱- ماده فلزی زیستسازگار
Ti-6Al-4V یکی از آلیاژهای مهم مورد استفاده در ایمپلنتهای ارتوپدی است. مقاومت بالای تیتانیوم در برابر خوردگی تا حد زیادی به تشکیل یک لایه اکسیدی غیرفعال و محافظ، عمدتاً از جنس TiO₂، روی سطح آن مربوط میشود [3، 5].
2- معماری متخلخل و بههمپیوسته
ساختار داخلی میتواند شامل شبکهای از حفرهها و کانالهای بههمپیوسته باشد. این معماری میتواند نفوذ سلولها و بافت استخوانی و همچنین انتقال مواد غذایی و متابولیتها را تسهیل کند. در عین حال، افزایش تخلخل معمولاً باعث کاهش سختی و استحکام سازه میشود؛ بنابراین طراحی داربست یک مسئله چندهدفه است که باید میان عملکرد زیستی و عملکرد مکانیکی تعادل برقرار کند [2، 4، 6].
۳- امکان طراحی اختصاصی برای بیمار
ساخت افزایشی میتواند امکان تولید هندسههای پیچیده و سفارشی را فراهم کند. دادههای تصویربرداری پزشکی، بهویژه CT، میتوانند برای بازسازی سهبعدی نقص استخوانی و طراحی ایمپلنت متناسب با آناتومی بیمار مورد استفاده قرار گیرند [2، 7].
به بیان ساده، این سازهها فقط یک قطعه فلزی نیستند؛ بلکه یک معماری مهندسیشدهاند که میتوان شکل خارجی، تخلخل، اندازه منافذ و حتی توزیع ماده در آن را متناسب با کاربرد موردنظر تنظیم کرد.
"چرا تیتانیوم؟"
تیتانیوم و آلیاژهای آن چند ویژگی دارند که آنها را برای کاربردهای ارتوپدی مناسب میکند. نخست، این مواد از زیستسازگاری مناسبی برخوردارند و دهههاست در ایمپلنتهای پزشکی مورد استفاده قرار میگیرند. دوم، مقاومت خوردگی بالای آنها در محیط فیزیولوژیک، پایداری مناسبی ایجاد میکند. سوم،Ti-6Al-4V استحکام ویژه بالایی دارد و میتواند برای کاربردهای باربر مورد استفاده قرار گیرد [3، 5].
بااینحال، تیتانیوم یک ماده کاملاً بینقص نیست. مدول الاستیک تیتانیوم متراکم از استخوان بیشتر است و همین اختلاف میتواند در برخی طراحیها به stress shielding کمک کند. یکی از مزایای معماری متخلخل این است که میتوان با کاهش چگالی مؤثر سازه، سختی آن را تا حدی کاهش داد و به رفتار مکانیکی مناسبتری نزدیک شد [3، 4].
همچنین باید توجه داشت که مقاومت بسیار بالا در برابر خوردگی به معنی عدم امکان خوردگی نیست. زبری سطح، ریزساختار و پارامترهای فرایند ساخت افزایشی میتوانند بر رفتار خوردگی تأثیر بگذارند و به همین دلیل پسپردازش و کنترل کیفیت اهمیت زیادی دارند [5، 8].
"چرا ساختار متخلخل؟"
یکی از مهمترین مزایای معماری متخلخل، امکان ایجاد یک محیط سهبعدی برای تعامل استخوان و ایمپلنت است.
منافذ بههمپیوسته میتوانند امکان ورود سلولها، عروق و بافت استخوانی را فراهم کنند. این ویژگی عمدتاً با مفهوم هدایت استخوانسازی ارتباط دارد؛ یعنی سطح و معماری ایمپلنت میتوانند محیط و مسیر مناسبی برای رشد بافت استخوانی فراهم کنند. در ادامه، ایجاد تماس مستقیمتر و پایدارتر میان استخوان و سطح ایمپلنت میتواند به یکپارچگی استخوان و ایمپلنت منجر شود [2، 6].
البته افزایش تخلخل همیشه مفید نیست. اگر تخلخل بیش از حد افزایش یابد، استحکام، سختی و مقاومت خستگی سازه ممکن است کاهش پیدا کند.
"کاربردهای بالینی و پژوهشی"
کاربردهای ایمپلنتهای فلزی چاپ سهبعدی در ارتوپدی طیف گستردهای دارند و شامل بازسازی نقصهای استخوانی، جراحی ستون فقرات، جراحی تومورهای استخوانی، بازسازی فک و صورت و برخی ایمپلنتهای اختصاصی بیمار میشوند [1، 7].
۱- بازسازی نقصهای بزرگ استخوانی
یکی از حوزههای مورد توجه، بازسازی نقصهای سگمنتال بزرگ است؛ بهخصوص زمانی که مقدار استخوان موردنیاز برای اتوگرافت کافی نیست.
در سالهای اخیر، گزارشهایی از استفاده از ایمپلنتهای متخلخل Ti6Al4V چاپ سهبعدی برای بازسازی نقصهای بزرگ استخوانی منتشر شده است. برای نمونه، یک گزارش موردی درباره نقص سگمنتال حدود 9.5 سانتیمتری هومروس، استفاده از یک ایمپلنت Ti6Al4V متخلخل چاپ سهبعدی را توصیف کرده است. در پیگیری گزارششده، پایداری ایمپلنت و شواهد تصویربرداری از یکپارچگی استخوانی مشاهده شد [1].
2- جراحی ستون فقرات
ایمپلنتهای تیتانیومی متخلخل و چاپ سهبعدی در برخی کاربردهای ستون فقرات، بهویژه در قفسهای مورد استفاده برای جوشدادن مهرهها، مورد بررسی و استفاده بالینی قرار گرفتهاند. معماری متخلخل این ایمپلنتها میتواند سطح تماس استخوان و ایمپلنت را افزایش داده و شرایط مناسبی برای رشد بافت استخوانی درون ساختار ایمپلنت فراهم کند [1].
۳- ایمپلنتهای اختصاصی بیمار
یکی از مهمترین مزایای ساخت افزایشی، امکان تولید هندسههای پیچیده و اختصاصی است. ترکیب دادههای تصویربرداری پزشکی با CAD و روشهای چاپ سهبعدی میتواند تولید ایمپلنتهایی را امکانپذیر کند که با هندسه نقص استخوانی بیمار سازگاری بیشتری داشته باشند [2، 7]. این قابلیت در بازسازیهای پیچیده لگن، فک و صورت، جمجمه و برخی نقصهای ناشی از تومور اهمیت ویژهای دارد.
"چالشها و محدودیتها"
با وجود پیشرفتهای قابلتوجه، ایمپلنتهای تیتانیومی متخلخل چاپ سهبعدی هنوز با چند چالش مهم مواجهاند:
۱- پودر باقیمانده و پسپردازش
در برخی فرایندهای چاپ فلزی مبتنی بر بستر پودر، ممکن است ذرات پودر ذوبنشده در حفرههای داخلی یا نواحی پیچیده باقی بمانند. حذف این ذرات، تمیزکاری، عملیات حرارتی و سایر مراحل پسپردازش برای دستیابی به کیفیت مطلوب اهمیت دارند [1، 4، 7].
۲- مقاومت خستگی
استخوانها و ایمپلنتهای ارتوپدی در بسیاری از کاربردها تحت بارگذاری چرخهای قرار دارند؛ برای مثال، در هنگام راهرفتن، دویدن یا فعالیتهای روزمره. وجود تخلخل و تغییرات هندسی میتواند محل تمرکز تنش ایجاد کند و بر رفتار خستگی تأثیر بگذارد. بنابراین، استحکام استاتیک بهتنهایی برای ارزیابی یک ایمپلنت متخلخل کافی نیست و مقاومت در برابر شروع و رشد ترکهای خستگی نیز باید بررسی شود [1، 4].
۳- تعادل میان زیستکارکرد و استحکام مکانیکی
هرچه مقدار ماده کمتر و تخلخل بیشتر شود، امکان نفوذ بافت و کاهش سختی افزایش مییابد؛ اما در مقابل، ظرفیت تحمل بار ممکن است کاهش پیدا کند.
به همین دلیل، یکی از مسیرهای مهم پژوهشی استفاده از تخلخل گرادیانی (gradient porosity) و معماریهای پیچیده مانند TPMS و سایر واحد-سلولهای مهندسیشده است. هدف این است که قسمتهای مختلف ایمپلنت، متناسب با نیاز مکانیکی و زیستی خود، چگالی و معماری متفاوتی داشته باشند [4، 5].
۴- استانداردسازی و کنترل کیفیت
تولید ایمپلنتهای متخلخل به پارامترهای زیادی مانند توان لیزر، سرعت اسکن، ضخامت لایه، ویژگیهای پودر، جهت ساخت و فرایندهای پسپردازش وابسته است. تغییر این پارامترها میتواند ریزساختار، تخلخل، زبری سطح، استحکام و رفتار خستگی قطعه را تغییر دهد [1، 4].
بنابراین، کنترل کیفیت در ایمپلنتهای چاپ سهبعدی تنها بررسی شکل ظاهری قطعه نیست؛ بلکه باید ویژگیهای ماده، هندسه داخلی، تخلخل، عیوب ساخت، خواص مکانیکی و پاکیزگی قطعه نیز کنترل شوند.
۵- فاصله میان شواهد آزمایشگاهی و کاربرد بالینی
بخش قابلتوجهی از پژوهشهای این حوزه همچنان بر مطالعات آزمایشگاهی، مطالعات حیوانی و ارزیابیهای مکانیکی متمرکز است. اگرچه نتایج بهدستآمده از این مطالعات امیدوارکننده است، برای تأیید ایمنی و اثربخشی این فناوری در انسان، انجام مطالعات بالینی با تعداد کافی بیمار، گروه کنترل و دوره پیگیری طولانیمدت ضروری است [1، 4، 6].
"آینده این فناوری"
مسیر آینده داربستها و ایمپلنتهای تیتانیومی چاپ سهبعدی احتمالاً به سمت طراحیهای پیچیدهتر و شخصیسازیشدهتر حرکت خواهد کرد.
یکی از مسیرهای مهم پژوهشی، توسعه ساختارهای دارای تخلخل و سختیِ تدریجی است؛ به این معنا که میزان تخلخل و سختی در بخشهای مختلف ایمپلنت یکسان نباشد، بلکه متناسب با شرایط بارگذاری و نیازهای زیستی هر ناحیه تغییر کند [4، 5].
موضوع مهم دیگر، استفاده گستردهتر از طراحی محاسباتی، بهینهسازی توپولوژیک، و تحلیل اجزای محدود برای تعیین مناسبترین توزیع ماده در ساختار ایمپلنت است. در این روشها عواملی مانند استحکام، سختی، جریان سیال، امکان نفوذ بافت و کاهش پدیده محافظت در برابر تنش نیز بهطور همزمان در طراحی در نظر گرفته میشوند [2، 4].
همچنین اصلاح سطح، پوششدهی زیستفعال و ترکیب معماری متخلخل با عوامل زیستی مانند فاکتورهای رشد، از حوزههای فعال پژوهشی هستند [1، 9].
این فناوری هنوز نباید بهعنوان یک جایگزین قطعی و عمومی برای تمام روشهای بازسازی استخوان معرفی شود. شواهد موجود نشان میدهند که ایمپلنتهای تیتانیومی متخلخل چاپ سهبعدی پتانسیل بالایی دارند، اما استانداردسازی فرایند تولید، ارزیابی خستگی، کنترل کیفیت، مطالعات بالینی بزرگتر و پیگیریهای بلندمدت همچنان برای گسترش کاربرد بالینی آنها ضروری است [1، 4].
"منابع"
Xia H, Chen B, Shi Y, Li C, Yin Z, Xu Y, et al. Advances and challenges in 3D-printed microporous titanium alloy implants for reconstruction of humeral segmental bone defects. Discover Materials. 2026;6:33. doi:10.1007/s43939-025-00514-1.
Yang Y, Wang G, Liang H, Gao C, Peng S, Shen L, Shuai C. Additive manufacturing of bone scaffolds. Int J Bioprint. 2019;5(1):148. doi:10.18063/IJB.v5i1.148.
Meng M, Wang J, Huang H, Liu X, Zhang J, Li Z. 3D printing metal implants in orthopedic surgery: Methods, applications and future prospects. J Orthop Transl. 2023;42:94-112. doi:10.1016/j.jot.2023.08.004.
Elhattab K, Hefzy MS, Hanf Z, Crosby B, Enders A, Smiczek T, et al. Biomechanics of additively manufactured metallic scaffolds—A review. Materials. 2021;14(22):6833. doi:10.3390/ma14226833.
Koju N, Niraula S, Fotovvati B. Additively manufactured porous Ti6Al4V for bone implants: A review. Metals. 2022;12(4):687. doi:10.3390/met12040687.
Cleemput S, Huys SEF, Cleymaet R, Cools W, Mommaerts MY. Additively manufactured titanium scaffolds and osteointegration - meta-analyses and moderator-analyses of in vivo biomechanical testing. Biomaterials Research. 2021;25:18. doi:10.1186/s40824-021-00216-8.
Dziaduszewska M, Zieliński A. Structural and material determinants influencing the behavior of porous Ti and its alloys made by additive manufacturing techniques for biomedical applications. Materials. 2021;14(4):712. doi:10.3390/ma14040712.
Murr LE, Gaytan SM, Ramirez DA, Martinez E, Hernandez J, Collins SE, et al. Metal fabrication by additive manufacturing techniques. J Mater Sci Technol. 2012;28(1):1-14. doi:10.1016/S1005-0302(12)60016-4.
Ma C, de Barros NR, Zheng T, Gomez A, Doyle M, Zhu J, et al. 3D printing and surface engineering of Ti6Al4V scaffolds for enhanced osseointegration in an in vitro study. Biomimetics. 2024;9(7):423. doi:10.3390/biomimetics9070423.