۱
روایت همیشه ناتمام است. هیچ روایتی نیست که بتوان آن را تمام دانست. چه
چیز در یک روایت است که آن را ناتمام میکند؟ جواب چیزی جز خود روایت
نیست. ذات روایت همین است. روایت از زمان سخن میگوید. از مکان سخن
میگوید و از اتفاقاتی که در این زمان و مکان رخ میدهند. در میان اینها
زمان از همه مهمتر است. زمان هیچگاه به پایان نمیرسد. همیشه هست و هیچ
زمانی نیست که زمان نباشد. مکان و اتفاق هم وابسته به زماناند و اگر
تصرفات انسان را در نظر نگیریم مکان نیز همیشه هست و اتفاق نیز همیشه رخ
میدهد. روایت امری ناممکن را بر عهده میگیرد. روایت میگوید من
میخواهم همیشه را، ابدیت را، ازلیت را به کلمه تبدیل کنم، به حرف تبدیل
کنم و این نشدنی است. ما تنها میتوانیم قسمی از جاودانگی را بفهمیم و
برای دیگران شرح دهیم؛ و همان مقدار کوچک نیز اسیر لکنت ماست. آدمی
زبانآور میخواهد که زندگی را روایت کند و آن سخنور تمام دوران هنوز از
مادر نزاده است. به یاد آوریم سخن آن راهزن، دوست دن کیخوته را که من
هنوز زندهام پس چگونه ممکن است روایت زندگیام تمام شده باشد؟ و به یاد
بیاوریم عنوانی را که مارکز برای خاطراتش برگزید: زندهام که روایت کنم.
چون مردم زندگی به پایان میرسد و روایتم نیز؛ اما هیچکس نمیتواند نقطه
پایان زندگیاش را خود بر صفحه سفید کاغذ بگذارد. این نقطه سیاه کوچک را
مرگ از راویان زندگی میدزدد. یکی از بزرگترین این راویان میگل
دِساآوذرا سروانتس بود.
۲
سروانتس سرباز بود. زخم جنگ و آسیب روزگار دیده بود. زمین را گشته بود و
سرزمینها دیده بود؛ و سالها اسیر سواحل دریای سفید بود و بختی سیاه
داشت. آخر و عاقبتش خیر شد اما. با نوشتن از پهلوانی که نه کمتر از دن
میگل، بیچاره بود و نه کمتر از او خوشدل. دن کیخوته این نفس سلامتبار،
این مرد زیبادل، این سلحشور بیسلاح، زمانی تصمیم گرفت به جنگ ظلم و جور
برود و جهان را جای بهتری کند. دوست داشت انسانها همدیگر را دوست داشته
باشند؛ اما این هم چون تمام کردن روایت امری ناممکن بود. همان نقطه
پایانی بود بر روایت داستان دن کیخوته. آن نقطه پایانی را سروانتس گذاشت.
دو بار هم گذاشت. باری برای جلد نخست و دودیگر برای جلد دوم؛ اما خود
پهلوان افسرده سیما نتوانست. شکست خورد. به خانهاش برگشت و چندی
بعدازاین جهان درگذشت به امید جهان دیگری که لابد باور داشت شاید بتواند
داستانش را ازآنجا ادامه دهد. باورمندان به جهان دیگر و معتقدان به تناسخ
شاید امیدواران به همین ادامه بودند. به اینکه روایتشان را بازبگویند.
هزاران بار زندهبودن برای هزاران بار روایت کردن؛ اما روایت همیشه
ناتمام است. حتی اگر هزاران بار در هیئت هزاران جانور و انسان در ساحات
گوناگون بازگفته شود. حتی اگر انسان به سرای جاویدان رخت کشد. این گلیم
هیچگاه تمام بافته نخواهد شد. سروانتس این را میدانست. آن را از زبان
یکی از شخصیتهای عجیبش بیان کرده است. دن کیخوته به این باور نداشت. او
آدمی بود که به دنبال ناممکنها بود. نویسندهها خود همگی از اعقاب دن
کیخوته هستند. شبیهترین نویسندگان به دن کیخوته نه سروانتس بلکه فلوبر،
کافکا و پروست بودند. جویس نوعی دیگر از کیخوتانگی داشت؛ شببیداری
فینگانها نشانه آن. کیخوتانگی همیشه در کمین ماست. مبارزان راه آزادی
همیشه مقداری کیخوتانگی در خود داشتند و اگرچه همیشه تمسخر شدند اما
همانها جهان را جای بهتری برای زیستن کردند. ناممکن را تا حد امکان ممکن
کردند. بههرحال باید دن کیخوته و سروانتس را سپاس گزارد.