۲۵ دسامبر ۱۹۹۱، پرچم سرخِ «داس و چکش» بال‌بال‌های آخرش را بر فراز کاخ کرملین می‌زد، در لبهٔ سقوط بود تا پرچم جدید روسیه جایش را بگیرد. پرچم شوروی پایین نیامد، بلکه دفن شد. نه تنها خود پرچم، که سال‌ها نظریه‌پردازی‌های مارکس و رفقا، بسیج ملت‌های مختلف سراسر دنیا و تمام تشکیلات شوروی در قبرستان تاریخ دفن شد. این باخت شوروی، نه مقابل سوسیالیست‌ها بود، نه مقابل مسلمان‌ها، بلکه از جبهه خودی خورده بود. از لیبرالیسمی که آن هم مثل کمونیسم از دل تمدن غرب بیرون آمده. تمدن غرب نشان داد به خودی هم رحم نمی‌کند. سیاستمداران به این لحظه "لحظهٔ تک قطبی" می‌گویند که دو قطبی چپ - راست، کمونیسم - لیبرالیسم و روسیه - آمریکا، شکسته شد و آمریکا قدرت اول مطلق جهان شد. توازن قدرت جدید و درنتیجه نظم جهانی جدید، نظمی که آمریکا نقش اصلی‌اش است. در نظم آمریکایی وظیفهٔ آمریکا تشکیل یک دهکدهٔ جهانی است که هر کس وظیفه‌اش را خوب انجام می‌دهد تا «کلِ ده» پیشرفت کند؛ یک نفر کارش تولید علم است، دیگری تولید خودرو و لپ تاپ و گوشی موبایل و یکی هم کارش تأمین مواد اولیه این‌هاست. این نظم آمریکایی علی‌رغم ظاهر معقولش باطنی کاملا ناعدلانه دارد. جدا از اینکه این ساختار فرصت پیشرفت به کشور های جهان دوم و سوم را نمی‌دهد، کدخدای ده هم قلدر مآبانه هر مخالفتی - چه با شخص خودش چه با این نظم جدید - را به شدیدترین شکل پاسخ می‌دهد. از تحریم و محاصره گرفته، تا بسیج کردن اعضای دهکده علیه او و تلاش برای نابودی‌اش.
پس از پیروزی آمریکا در جنگ سرد فوکویاما ادعای بحث برانگیزی مطرح کرد : «لیبرالیسم، ایده‌آل‌ترین فرم اداره کشورهاست.» به عبارت دقیق‌تر، او می‌گوید در گذر زمان الگوهای حکومت‌داری تکامل یافته‌اند و در مقصد نهایی به لیبرال دموکراسی رسیده‌اند. فوکویاما در کتاب "پایان تاریخ" ادعا می‌کند جهان با رسیدن به الگوی لیبرال دموکراسی با اقتصاد آزاد کامل‌ترین و جامع‌ترین روش اداره ممکن را پیدا کرده و عملاً تاریخ تغییرات ایدئولوژیک تمام شده. اگر این فرضیه را کنار نظم آمریکایی جدید بگذاریم، نتیجه می‌شود جهان به ثباتی ابدی رسیده و لیبرال دموکراسی هم به عنوان الگوی کامل اداره کشورها گسترش خواهد یافت، که البته بعد از سی سال می‌توان گفت چندان درست نبوده.
یک سال پس از ادعای فوکویاما، هانتینگتون نظریه‌ای کاملا متضاد با آن مطرح می‌کند: «برخورد تمدن ها». او می‌گوید پس از پیشرفت‌هایی که در علم و فناوری و اقتصاد و... رخ می‌دهد، برخورد‌های جوامع بر اساس هویت تمدنی آنها از جمله فرهنگ و مذهب خواهد بود. طبق نظریه هانتینگتون، ۹ تمدن زنده در جهان وجود دارند که هر کدام بازه‌ای در تاریخ در اوج قدرت بوده‌اند، اما الان تنها چهارتایشان قابلیت گسترش دارند و باقی عقیم شده‌اند. این ۴ تمدن عبارتند از: تمدن‌های اسلامی، چینی، مسیحی ارتدکس، غربی و هسته اصلی هرکدام از این تمدن ها و مرکز گسترش بالقوه‌شان به ترتیب ایران، چین، روسیه و آمریکا هستند. هانتینگتون می‌گوید بر اثر برخورد این چهار تمدن، جهان از حالت تک‌قطبی فعلی خارج می‌شود و هر منطقه‌ای ذیل یکی از تمدنها تعریف خواهد شد. یعنی نظم آمریکایی از بین می‌رود و نظم نوین جهانی جایگزین آن خواهد شد.
نظریه هانتینگتون سر و صدای زیادی کرد و افق‌های جدیدی را هم در روابط کشورها گشود. البته هر کسی واکنشی داشت. مثلاً آمریکا دکترین روابط خارجی‌اش را تغییر داد و از چین، روسیه و ایران به عنوان سه دشمن اصلی نام برد اما در سوی دیگر در ایران گروهی مشغول محافظت از سنگرهای سوریه بودند و محور مقاومت اسلامی را گسترش می‌داند گروهی هم به‌جای "برخورد تمدنها" سعی می‌کردند تمدنها را "گفتگو" بدهند. از طرفی آمریکا و متحدانش در نزدیکی هر یک از این سه کشور پایگاه‌های نظامی‌ای بنا کرد اما از طرف دیگر برخی سیاسیون ایران آرزوی دست دادن با رئیس جمهور آمریکا را داشتند. وقتی هم که ایران برای گفتگوی میان تمدنها پیش‌قدم شد چند وقت بعد بوش پسر ایران را محور شرارت دنیا توصیف کرد.
ناتو هم که پس از بازنگری دکترین پنتاگون جان تازه‌ای گرفته بود در همه جبهه‌ها فعال عمل کرد، حمایت همه جانبه از اوکراین برای جلوگیری از گسترش روسیه، حمایت نظامی از تایوان در مقابله با چین یا در فعال‌ترین مورد محاصرهٔ همه جانبهٔ ایران، حمله به افغانستان و عراق که به بهانه‌های بشر دوستانه بی پایه و اساس انجام گرفتند هر دو پس از مطرح شدن نظریه "برخورد تمدنها" بودند، درمورد تعداد پایگاه های نظامی در منظقه و تحریم‌های اقتصادی و تهاجم فرهنگی هم که خودتان بهتر می‌دانید!
جنگ ۴۰ روزه میان ایران و آمریکا شاید از نظر زمانی تحت تاثیر اغتشاشات داخلی و تصمیمات سیاسیون و پیروزی ترامپ در ۲۰۲۴ و ... بود - که البته زمان‌بندی در بحث‌های عملیاتی جنگ بسیار اثرگذار است - اما از نظر تمدنی اجتناب‌ناپذیر به نظر می‌آمد. نشان به آن نشان که ما در دکترین روابط خارجی آمریکا به عنوان یکی از دشمنان تمدنی آنها تعریف شده‌ایم ترامپ در روز n ام جنگ توییت می‌زند "امشب یک تمدن نابود خواهد شد". اگر مشکل‌شان با حکومت است پس چرا تمدن را می‌خواهد نابود کنند؟! نشان به آن نشان که روبیو، وزیر خارجه آمریکا در همایش کشورهای اروپایی از اشتراکات تمدنی داشته و نداشته‌شان مایه می‌گذارد تا علیه ایران جبهه‌سازی کند. مشکل آمریکا نه با جمهوری اسلامی، بلکه با ایران قوی است. حال سؤالی که پیش می‌آید این است که آیا می‌شود در چنین مقابله‌ای با گفتگو سنگ‌ها را باز کند؟
✍️ ایلیا جباری
