مجری: هنر، به ویژه هنرهایی که بروز رسانهای دارند، چقدر میتوانند در پیشبرد اهداف یک ملت نقش استراتژیک داشته باشند؟ اصلاً هنر برای راهبردیبودن و پیشبرندهبودنِ اهداف یک ملت، پتانسیل دارد؟
بحثی که عنوانش را مطرح کردید، بحث مفصلی است و به نظرم از اولویتهای امروز فضای فرهنگی و رسانهای کشور است. این روزها هم سالگرد شهادت سید شهیدانِ اهل قلم، سیدمرتضی آوینی است. و یکی از اصلیترین ویژگیهای آن شهید هم دغدغهای بود که نسبت به روایت فتوحات انقلاب اسلامی داشت. که در یک مقطع که دفاع مقدس بود او علمدار اصلی این روایت شد و ثمرات و برکات کار ممتاز و عظیمی که او انجام داد تا همین امروز دارد به جامعهی ما میرسد.
اجازه بدهید بحث را از یک مقدار عقبتر شروع کنیم و راجع به ماهیتِ خود انقلاب اسلامی تأملی کنیم بعد به امروز برسیم. جامعهی ما در کمتر از صد سال، سهچهار تا جنبش بزرگ و انقلاب اجتماعی را تجربه کرد. صد سال تکاپوی ملت بالأخره به انقلاب اسلامی رسید. انقلاب اسلامی در شرایطی پیروز شد که بقیه حرفهایشان را زده بودند؛ یعنی کسانی که ادعا میکردند که برای حرکت ایران به سمت آیندهی درخشان و پیشرفت در جهان معاصر حرف جدی برای گفتن دارند، سالها فرصت داشتند که ادعاهای خودشان را اثبات کنند. نظام جهانی هم کموبیش به آنها کمک میکرد. پشتیبانیهای بین المللی هم از آنها میشد و کوچکترین مانع خارجی یا از بیرون برای آن پارادایمی که دنبال میکردند نداشتند. خب از همان اواسط دورهی قاجار که اندیشهی پیشرفت در ایران مطرح شد و جریان روشنفکری کمکم شکل گرفت و بعد کمکم در بدنهی حکومت، پشتیبانان و حامیانی پیدا کرد تا برسد به دورهی دیکتاتوری مدرنیسم رضاخانی و بعد از آن محمدرضاشاه، اینها منابع ایران و حکومت مطلقهی کاملی را در ایران در اختیار داشتند.
در اوایل قرن، پدر روشنفکری ایرانی، آقای سیدحسن تقیزاده، یک مقالهای در مجلهی ایرانشهر نوشت و در آنجا اعلام کرد که ما باید در مسیر پیشرفت ایران، از فرق سر تا ناخن پا، همگی فرنگیمآب بشویم. این محصول تفکر غربزدهی روشنفکری ایرانی است. جمله مشهور دیگری وجود دارد از یکی از رجال حکومت پهلوی به نام آقای ارتشبد یا سپهبد رزمآرا که ایشان در مجلس شورای ملی گفت (و این سخنرانیاش مشهور است) که «ایرانیها نمیتوانند یک لولهنگ (آفتابه) بسازند.»
اینها را از چه جهت دارم میگویم؟ برای اینکه گاهی اوقات فراموش میشود که جمهوری اسلامی چه منظومهی معرفتی آرمانی را با خودش آورده است و در برابر چه وضعیت منحطی ظهور کرده است.
حالا که در جنگ سخت کاری را نمیتوانند از پیش ببرند... قاعدتاً باید به جنگ نرم رو بیاورند. جنگ نرم یعنی چه؟ جنگ نرم یعنی اینکه اینها آزمودند و فهمیدند که ملت ایران را هیچکس نمیتواند شکست بدهد، جز ملت ایران. ملت ایران هرچه را اراده کرده، بدست آورده است؛ بنابراین باید کاری کنیم که اراده نکند. باید در دستگاه محاسباتیاش نفوذ کنیم. باید با یک سری ویروسهایی، با یک سری بدافزارهایی، نرمافزاری که توانسته اینهمه پیروزی و دستاورد را برای این کشور به ارمغان بیاورد، آن نرمافزار را مختل کنیم. شبانهروز تلاش میکنند برای مخدوشکردن راهی که ملت تا به امروز آمده است در ابعاد مختلف. «پیشرفت» که ما میگوییم، صرفاً از جهت مثلاً دستاوردهای تکنولوژیک و اینها نیست؛ اصل پیشرفت، پیشرفتی است که از لحاظ جامعهشناختی و از لحاظ تغییرات و تحولات تاریخی در ایران اتفاق افتاده است.
در دنیای امروز هنر چقدر میتواند در پیشبرد اهداف یک ملت تأثیرگذار باشد؟
اگر بخواهیم به واقعیات فضای کشور رجوع کنیم، من میخواهم شما را به شکافی که بین حوزهی رسانهای با حوزهی واقعیتهای عمومی کشور وجود دارد [متوجه کنم.] از یک طرف شما یک فضای رسانهای گستردهای داری. شما فقط اگر رسانهی ملی را حساب کنی، حدود ۶۰تا شبکهی تلویزیونی ما داریم. که اینها شبانهروز دارند تولید محتوا میکنند. در کنارش کلی شبکههای مثلاً رادیویی [داریم.] این یک طرف ماجرا. [از سوی دیگر] فضای مجازی در دهسال گذشته شاید ظرفیت مصرف محتوا را صدبرابر کرده است. یعنی از لحاظ ظرفیتهای رسانهای کم نداریم. سالی صدتا فیلم سینمایی دارد در ایران ساخته میشود. در بعضی سالها بیش از صدتا. و این ظرفیت، ظریفت ممتازی است؛ ظرفیت کمنظیری است. ما ظرفیت تولید سینماییمان از اکثر کشورهای اروپایی بالاتر است.
بیستسال پیش ما نه ماهواره به فضا پرتاب کرده بودیم و نه در نانوتکنولوژی جزو ۵تای اول جهان بودیم و نه در بیوتکنولوژی (در بعضی شاخههایش) جزو سهچهارتای اول جهان بودیم، و نه در صنایع موشکی جزو قدرتهای برتر جهان بودیم، و نه در برخی از حوزههای دیگر. امروز [اما] همهی اینها هستیم؛ ولی اینها چه بازتابی در حوزهی رسانهای ما داشته است؟ در طول ۲۰سال گذشته، قاچاقچیها، عرقخورها، دزدها، اینها هر کدام سهم خودشان را در سینمای ایران داشتهاند و دهها فیلم ساخته شده است با موضوع کارهای اینها و زندگی اینها. [ولی] شما یک فریم به من نشان دهید از یک دانشمند ایرانی در قاب سینمای ایران در بیستسال گذشته. در بیستسال گذشته حتی یک دانشمند ایرانی اجازهی حضور در حتی یک قاب در سینمای ایران نداشته است.
الان مجید شهریاری را جامعهی ایرانی بیشتر میشناسد یا مریم میرزاخانی را؟ رحمةالله علیهما، خدا هردو را بیامرزد، هردو چهرههای خدوم، با استعداد، فلان... ولی یکی نباید سؤال کند که چرا در مورد مجید شهریاری، اگر الان به ۴میلیون دانشجوی ایرانی مراجعه کنی، چند نفرشان عکس و اسم شهریاری را تطبیق میدهند و به اندازهی یک پاراگراف اطلاعات راجع به شهریاری دارند [پس از] دهیازده سال از شهادتش؟ آیا اجازه داریم این سؤال را بپرسیم؟ این آدم را چرا جامعهی ایرانی نباید بشناسد؟ چرا باید بایکوت بشود؟ چرا نباید روایت بشود؟ و این فقط متأسفانه محدود به رسانههای ضدانقلاب و سلطنتی یا نمیدانم... حتی رسانهی ملی و اینها نیست؛ حتی جنبش دانشجویی هم همین است.
این آن چیزی است که من آن را به «مازوخیسم» تعبیر میکنم. یک مازوخیسم فراگیر که از حزباللهی تا سلطنتطلب را دربر گرفته است. زورشان میآید، خلاف شأنشان میدانند که خدای نکرده بخواهند چند کلمه راجع به دستاوردهای جمهوری اسلامی، پیشرفتهای نظام حرف بزنند و قهرمانهایش. چرا؟ چون تحت تأثیر آن فضای روانیای قرار گرفتهایم که دشمنان در ما تحمیل کردهاند. هنر چهکار میتواند کند؟ هنر میتواند حداقل بازنمایی کند: اینهمه اتفاقات بزرگی که شکل گرفته است، اینهمه قهرمانهایی که ما داریم... سینمای سانسور، سینمایی که چهارصدهزار والدین شهدا به اندازهی انگشتان یک دست اجازهی حضور در آن [را] ندارند... دههاهزار دانشمند و متخصص، استاد دانشگاه ایرانی، پژوهشگر ايرانی که همین الانی که من و شما داریم با همدیگر صحبت میکنیم، دارند تلاش میکنند، کار میکنند، مملکت را دارند پیش میبرند، چهارهزار شرکت دانشبنیان ایرانی به اندازهی یک قاب اجازهی حضور در سینمای ایران را ندارند. به اندازهی یک قاب...
« وَلْتَكُن مِّنكُمْ أُمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرِ وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنكَرِ»، شما میگویید که «هنر و رسانه چهکار میتوانند کنند؟» قرآن وظیفه را مشخص کرده است؛ میگوید شما موقعی به جامعهی تراز خواهید رسید، به یک امت مطلوبی تبدیل خواهید شد، که در آن یدعون إلی الخیر رواج داشته باشد؛ یعنی فراخوان به قلهها وجود داشته باشد؛ یعنی الگوهایت برجستهسازی بشوند، به رخ کشیده بشوند. آدمهای درجهیک دیده بشوند... بهترینها را نشان دهید. جریان دعوت که یکی از ابزارهایش رسانه است، باید بهترینها را نشان بدهد نه اینکه پیک آنتن شما در اختیار کسانی باشد که ششماه در سال مثلاً در غرب زندگی میکنند، شش ماه دیگرش را میآیند ایران مثلاً پول در بیاورند تا باز بروند آنجا خرج کنند. یعنی فراخوان به سمت آنهاست...
خب آقای جلیلی شما ابتدا به ساکن صحبتی در این مورد (سیاهنمایی در سینمای ایران) دارید؟ چون اصلاً این مسئله که ما سیاهنمایی داریم یا نداریم، یا اینکه این سیاهنمایی است یا نه [مطرح است]؛ چون خیلیها هستند که میگویند این سیاهنمایی نیست؛ من واقعیت جامعه را به تصویر میکشم یا دارم انتقاد میکنم.
ببینید، [میدانید] نکته چیست؟ ما وقتی که میخواهیم انتقاد کنیم نسبت به مثلاً کارهایی که از نگاه ما بد است و اتفاق افتاده، اعتراض میکنیم. میگوییم «چرا آقا مثلاً چنین صحنههایی را نشان میدهید؟» و فلان. من میخواهم بگویم نه؛ دایرهی نقد را باید وسیعتر دید. ما بیشتر از آنکه بخواهیم به این کارهای بدِ انجامشده اعتراض کنیم، باید به کارهای خوبِ انجامنشده اعتراض کنیم. اتفاقاً یکی از مشکلات جریان نقد این است که به کارهای خوب رویزمینمانده اعتراضی ندارد. من میگویم نه؛ بگذار اصلاً اینها را هم بسازند، همین فیلمهایی که شما نشان دادید (منظور فیلمهای دارای سیاهنمایی است) بگذارید بسازند؛ اشکالی ندارد؛ ما اعتراضمان به این است که چرا صدها فیلم دیگر ساخته نمیشود؟ مثالهایی که عرض کردم [را توجه کنید...] چرا [فیلم] یک دانشمند ایرانی ساخته نمیشود؟ یک شرکت دانشبنیان ایرانی که بهشدت بسیاری از ماجراهای اینها هم دراماتیک است و جذاب است، چرا اینها ساخته نمیشود؟
آن ساختار موفقی که از هنرمندی که پایبند به ارزشها است حمایت میکند چیست؟ تا الان چهکار کردهایم؟ گام روبهجلوی ما [در این حوزه] چیست؟ و سؤال دیگر اینکه کشورهای دیگر چهکار میکنند که چنین شرایطی را ندارند؟
آنها طبیعی رفتار میکنند. ما وضعیتمان غیرطبیعی است. جنگ نرم وضعیت ما را غیرطبیعی کرده. یعنی چه؟ یعنی شما به یک شکل بیمارگونهای از بازنمایی سیاهیها، تباهیها، آسیبها، بحرانها، ناهنجاریها، نابسامانیها لذت میبری ولی از بازنمایی زیباییها، پیشرفتها، پیروزیها، دستاوردها، قهرمانها منزجری و هیچ دغدغهای نسبت به آنها نداری. ما دچار یک وضعیت روانشناختی هستیم امروز در جامعهی ایرانی.
ما رویدادی را اینجا راه انداختهایم به نام ژانر گفتگو برای سینما. و در این رویداد، یکی از کارهای مهمی که کردهایم این بود که جشنوارهی فیلم عمار را شرکت کردیم و ده شب متوالی، ده اثر برگزیدهی این جشنواره را اکران کردیم. که خیلی هم استقبال شد و برای ما هم عجیب بود. ما کاملاً درک کردیم که این جشنواره هدفش چیست، هدفگذاریاش چیست، و اصلاً دنبال چیست؟ دنبال روایت امید است، روایت پیشرفت است. این سینما، سینمای ملی است. اما یک چیزی هست که همیشه برای ما مبهم است دربارهی جشنوارهی ملی فیلم فجر: برای ما سؤال است که اصلاً هدف این جشنواره چیست؟ برای چه وجود دارد؟ چه سیاستگذاریی دارد؟
این را گفتید، اتفاقاً دیشب داشتم «آیینهیجادوی» شهیدآوینی را نگاه میکردم. یک جمله از ایشان راجع به جشنوارهی فجر بخوانم: «سینمای مبارزه باید منظر غایی و مقصود نهایی جشنوارهی فیلم فجر و دستاندرکاران محترم امور سینمایی کشور باشد. اگر امت مسلمان ایران هویت عقیدتی خويش را در مبارزه یافته است، سینمای ایران نیز باید هویت مستقل خويش را در سینمای مبارزه پیدا کند.» عرض من این است: شما میفرمایید که نمیدانم دهشب مثلاً ما دهتا فیلم جشنوارهی عمار را آمدیم نشان دادیم. چند گروه مثل شما در کشور وجود دارد؟ بسیج دانشجویی فقط ۳۰۰۰تا پایگاه دارد. چندتایشان این کار را کردند؟ نه راجع به جشنواره عمار، راجع به چیزهای دیگر، ۵تا، از ۳۰۰۰ تا ۵تا، (من بیشتر توقع ندارم) نکردند؛ ولی به همانها بگویید بياييد علیه جشنوارهی فجر بیانیه بدهید، ۳۰۰ تا پایگاه بیانیه خواهند داد؛ یعنی در حوزهی نهیازمنکر فعالتریم تا امربهمعروف. امربهمعروف در کشور ما به مراتب مهجورتر، مظلومتر، متروکتر، مغفولتر از نهیازمنکر است. آقا اگر ما به قرآن معتقدیم، به اسلام معتقدیم، در قرآن بارها و بارها و بارها امربهمعروف و نهیازمنکر بهکار برده شده است، حتی یکبار هم نگفته است وانهوا عن المنکر وامروا بالمعروف؛ [بلکه] همیشه نهیازمنکر مسبوق است به امربهمعروف؛ اول امربهمعروف است بعد نهیازمنکر. چرا؟ چون شما هرچه امربهمعروفتان قویتر باشد، دستتان در نهیازمنکر قدرتمندتر خواهد شد. اگر امروز در نهیازمنکر ضعیف شدهایم، به این خاطر است که در امربهمعروف کم آوردهایم...
با اینکه چند دهه از انقلاب گذشته است، عدهاي معتقدند که سینمای اسلامی اصلا وجود ندارد و امکانپذیر نیست... بعضی از افرادی که میگویند ما رفیق آسید مرتضی بودیم، وقتی به عنوان مدعو دعوت میشوند؛ میگویند سید مرتضی اینطور گفت، فلان گفت و... و در انتها میگویند خود سید مرتضی هم معتقد بود که سینمای اسلامی اصلا ممکن نیست. این یک ابهام و شبهه است برای کسانی که (آثار) آوینی را درست مطالعه نکردهاند. نظر شما چیست؟ سینمای اسلامی از منظر شهید آوینی چطور است؟
یک مشکل غلبهی حاشیه بر متن است، یعنی مثلا شما میخواهید نظر شهید آوینی را بدانید، میآیید میگویید بیا تو بگو. شهید آوینی زنده است، این هم کتابش، برو بخوان تا ببینی. آقا در این سینما آژانس شیشه ای ساخته شده یا نشده است، لیلی با من است ساخته شده یا نشده و... حالا تو بیا از نظر فلسفی اثبات کن نمیشود آژانس شیشه ای ساخت، خوب ساخته شده است تو چه میگویی؟... مهم ترین دلیل برای امکان شیء وقوع شیء است، آقا واقع شده است... اگر یک فیلمی دربارهی کسی که کنار خیابان کاسه بشقاب میفروشد ساختی که طی آن این فرد رئیس جمهوری یک کشور شد آیا این جذاب است یا نیست؟ شهید رجایی رحمتالله علیه. جای دیگری هم گفتهام همزمان با برنامهی نود یک برنامهی دیگر که از نود هم پر مخاطب تر بود تعطیل شد ولی اعتراضی در مورد آن صورت نگرفت( برنامهی ماه عسل). ده ها میلیون مخاطب داشت. حتی یک توییت در اعتراض به این زده نمیشود. یک بسیج دانشجویی اعتراض نمیکند. اصلا به فکرشان خطور نمیکند که آقا ما وظیفه داریم از کارهای خوب هم حمایت کنیم...فضای انتقادی ما مریض است. این فضای مریض نمیتواند رسانه را که هیچی، هیچی را نمیتواند اصلاح کند. کارهای خوبی که تولید میشود را بازنشر کنیم. بخل، اصلا دوست نداریم( بازنشر کنیم). امروز ما کار خوب کم نداریم، ولی متاسفانه به خاطر بخلی که داریم، حمایت نمیکنیم... همین صداوسیما اگر چیدمانش عوض شود، اگر ضریبی که به برنامهها داده میشود، متفاوت شود همین صداوسیما با همین نیروها با همین مقدار بودجه میتواند چند برابر به انقلاب خدمت کند ولی وقتی مهندسی ذهن شما، نظام ارزشی مدیران صداوسیما منفعل است و در برابر غربزده ها کم آورده، در واقع غربزده زده است... این دیگر فاجعه است.
خب آقای جلیلی تقریبا به پایان مصاحبه رسیدیم، اگر سخن پایانی دارید در خدمتیم و اگر توضیحی دربارهی کتاب خودتان که جدیدا تأليف شده است دارید خیلی خوشحال میشویم( که بگویید).
جدیدا تألیف نشده است، این مقالههای ده پانزده سال گذشتهی من بوده است در حوزه سینما که دوستان زحمت کشیدهاند و جمع کردند؛ هفت هشت ده تا گفتار و نوشتار است که تحت عنوان "عبور از سینمای سانسور" در قالب یک کتاب منتشر شده است... خواهش من از شماها این است که موقعیت تاریخی که در آن قرار داریم را بفهمید... شما هم کاری کنید، رسالتی برای خودتان قائل شوید، هر چقدر از حرفهای من را که قبول دارید، یک مسئولیتی به روی دوش شما بیاورد... شما یک برندید، اگر بیانیه بدهید، مطالبه کنید، محترمانه، مؤدبانه، منطقی با رعایت همهی اصول، یک اتفاقی، میافتد. یک رصد درستی داشته باشید. الان مشکل ما در عرصهی فرهنگ، رسانه، هنر عمدتا در چیدمان هاست؛ یعنی همه چیز داریم، نیرو داریم، امکانات داریم، محتوا داریم، مخاطب داریم ولی به خاطر هم رکود، هم فسادی که در مدیریت فرهنگی کشور وجود دارد، نمیتوانیم از ظرفیتهایمان استفادهی حداکثری کنیم. دشمن بسیج حداکثری کرده، این تعبیر آقاست، ما این وسط بسیج حداقلی هم نمیتوانیم بکنیم، همافزایی نمیتوانیم داشته باشیم. این تعبیر امیرالمؤمنین همیشه در گوشتان زنگ بزند، خطبهی ۳۴ نهجالبلاغه؛ گفت: «تکادون و لا تکیدون»، آن ها طراحی دارند، شما طراحی ندارید. «و تنتقص اطرافکم فلا تمتعضون»، هی ریزشها را میبینید و چشم هایتان را درویش میکنید. و بعد در آخر میگوید: «غلب والله المتخاذلون». میگوید به قسم جلاله، میگوید به خدا قسم، امیرالمؤمنین قسم میخورد، کسانی که اهل همافزایی نباشند شکست میخورند. مشکل ما در این جبهه همافزایی است. متخاذلون کسانیاند که همدیگر را یاری نمیکنند. ظرفیتها و نیازها در این جبهه به هم نمیرسد. خطیر بودن موقعیت را بفهمیم و به صحنه آوریم هر امکانی را که داریم، در هر حدی که است. خیلی کارها شما میتوانید بکنید. من خواهشم این است که فکر کنید، با همین وقت محدودی که در دانشگاه دارید. ابتکار میتواند محدودیتهای شما را جبران کند. بنشینید و کار ابتکاری کنید. فشار بیاورید روی مسئولین فرهنگی کشور، بر روی صداوسیمای خرابشده فشار بیاورید. چه کار میکنند این آقایان؟... این باند الان بیستوهفت سال صداوسیما را در مشت خودشان گرفتهاند، الان شده است بیستوهشت سال، از سال ۷۲ تا الان دست یک باند است ]صداوسیما[ ...در موشکی هیچ چیزی نبودیم شدیم یک دنیا، در نانو شدیم سوم چهارم دنیا، در بیوتکنولوژی شدهایم شدیم سوم چهارم دنیا، در هستهای همینطور، در چیزهایی که ما اصلا سابقهای نداشتیم، ظرفیتی در آن نداشتیم؛ در رسانه شدیم صدم دنیا، آقا یکی نباید یقهی اینها را بگیرد، ما در رسانه باید اینقدر عقبمانده باشیم؟... نیرو هست، امکانات هست، محتوا هست، مخاطب هست، همه چیز هست، ولی مناسبات فاسد قدرت رسانه را آلوده کرده است، مدیریت رسانه در این کشور فاسد است و مفسد است، مفسد است، مفسد است، مفسد است، مفسد به چه معنا، به این معنا که ظرائف را جابهجا میکند، شموشک نوشهر برایش از فلان شرکت دانشبنیان مهمتر است. افتخارات انقلاب اسلامی راهی برای رسیدن به قاب سینمای دراماتیک تلویزیون ما ندارند...
