بسم الله
در زمان ایدهپردازی این یادداشت، یکی از مشکلات مهمی که با آن مواجه شدم، پاسخ به این سوال بود: «از هستها باید نوشت یا از بایدها؟!» از هستها اگر بنویسم احتمالا یادداشتم جایزهی جشنواره کن میگیرد! (چون در ترسیم فضای به شدت خاکستری رسانه و ایضا دموکراسی احتمالا موفق بودهام!) و اگر از بایدها بنویسم، مثل دوندهای در فضای تاریک و بی نورِ نظریهها و تئوریهای عجیب غریبام. خلاصه که تصمیم گرفتم هم دونده باشم و هم جایزه کن بگیرم. علی برکت الله!
درباره اینکه دموکراسی (بخوانید جمهوریت) عین اسلامیت است خیلی نمیخواهم حرف بزنم. احتمالا برای خوانندگان محترم واضح است! ارجاعتان میدهم به سخنان رهبری در تاریخ یازدهم مردادماه نود و شش. لکن چیزی که در این موقف به آن احتیاج است، این پیشفرض صحیح «عینیت جمهوریت و اسلامیت» است. بنابراین مسئلهی دموکراسی به معنای حقیقی آن- برخلاف آنچه که امروز در دنیا شاهد اجرایی شدنِ دکوری آن هستیم- برای ما به رسمیت شناختهشده و در بعضی منابع دینی هم نه تنها درباره بهرسمیتشناختن رای مردم (به معنای ساده آن) بلکه درباره مشروعیتایجادکردن رای مردم اشارههایی شده است. به این معنا که مقبولیت مردم حتی مشروعیتآفرین (فرضا برای حاکم اسلامی) نیز هست. ناگفته پیداست اگر به دنبال لیقوم الناس بالقسط هستیم الزاما به دنبال اکثریتی با ویژگیهای سطح بالا هم هستیم. ویژگیهایی که قدرت برپایی عدالت را داشتهباشند.
دربارهی رسانه بحث بسیار است و البته که به ذکر چند نکته کوتاه اکتفا میکنیم.
طبق یک تعریف متعارف، رسانهها دارای چهار کارکرد اصلی هستد: اطلاعرسانی عمومی، آموزش، ایجاد همبستگی اجتماعی و سرگرمی؛ تاثیرات رسانهها نیز در سه حوزهی تاثیر بر شناخت و ادراک انسانها، تاثیر بر عقاید و ارزشها و تاثیر در تغییر رفتارها میباشد. شاید بتوان گفت رسانهها از گذشتههای دور تا کنون (که عصر مدیریت رسانهها بر افکار است) در کانون توجه و «نظر مردم» بودهاند و هستند؛ اصلا این موضوع مطابق شأنیت یک رسانه است به نحوی که رسانه ی بدون مخاطب اصلا معنا ندارد!

حال با دانستن مقدماتی بسیار محدود درباره رسانه میتوانیم موضوع دموکراسی و رسانه را -به معنای بررسی چگونگی و میزان تاثیر رسانه بر نظر مردم و جهتدهی افکار عمومی- مورد بررسی اجمالی قرار دهیم.
طبق مشاهدهی تاثیر تولیدات رسانهای بر آگاهیها، بینشها، اندیشهها، نمادسازی و نمادشکنیها و در نهایت تغییرات الگویی و رفتاری، در مییابیم که رسانه و دموکراسی دو مفهوم و واقعیت جداییناپذیر هستند؛ به طوریکه مطالعه دموکراسی بدون درنظرگرفتن تاثیر جدی رسانه بر آن، شاید یک شوخی باشد! اینکه رسانهها در بحرانزدایی، امید اجتماعی، کمک به ایجاد نقشهای اجتماعی جدید و... نقش دارند بیش از اینکه تعجبآور باشد یک فرض برای رسانهها محسوب میشود. رسانهها همچنین در اراده و تصمیمگیری نهایی عناصر جامعه تاثیرگذار نیستند اما یقینا در پروسه تصمیمگیری موثرند. به زبان سادهتر رسانهها به جای اینکه از بین گزینهها برای مردم انتخاب انجام دهند و به جای آنها تصمیم بگیرند، گزینهها را محدود میسازند. نکته حائز اهمیت آن است که همه اینها به خودیخود در جایگاه ارزشگذاری قرار نگرفته و لزوما بد نیستند؛ بلکه جزو شئون و ویژگیهای ذاتی رسانه هستند. برای مثال اینکه قاب جعبه جادویی به اندازه تمام حقیقت نیست و کوچکتر از آن است یک واقعیت است و لزوما منفی نیست. اما اینکه این قاب سعی در نشاندادن کدام قسمت از حقیقت به ما دارد را میتوان بد یا خوب تلقیکرد. بنابراین رسانه هم تاثیرگذار است و هم در مقام روایتگری حقایق، جایگاهی بس حساس و دقیق دارد.

با توجه به منابع متقن دینی، حکومت اسلامی وظیفهی راهنمایی مردم به سمت حقیقت و به اصطلاح «بهشت» را دارد. رسانههای اسلامی (فارغ از ملی یا حاکمیتی بودن) نیز این وظیفه را عهده دارند. این به معنای نفی آزادی بیان در رسانههایی با مدل اسلامی نیست و بلکه اتفاقا موید آن است. برای واضحتر شدن قضیه کافیست داستان پیامبران را بازخوانی کنیم. خواهیم دید که روش رسانهای آنان «موعظه»، «حکمت» و «مجادله نیکو» بوده است. این عبارت حاوی دو نکته مهم است. نخست آنکه حرف حق لازم است و باید در رسانهها با فرم مناسب زدهشود و دوم آنکه آزادی بیان به معنای آزادی در ترویج و شیوع تفکرات مضر جامعه نیست. بطوریکه در منش پیامبران الهی مجاله نیز وجود داشتهاست و نیز در آیه نوزدهم سوره نور هم عذابی دردناک در دنیا و آخرت به کسانی اختصاص دادهشده که دوست دارند زشتیها میان مومنان و جامعه ایمانی رواج یابد. پس اولا انحصار امپراطوری رسانهای باید از دست «صاحبان بزرگترین کارخانههای اسلحهسازی که برای دنیا فضیلت اخلاقی، دین، معنویت و صلح را نمیخواهند» خارج شود؛ ثانیا «باید مطالبی که متضمن سعادت انسان هاست در رسانه ها مطرح شود»؛ و ثالثا باید زبان رسانه را آموخت و به دنیای ریزهکاریهای آن واقف شد. چه بسا قوی شدن در فضای رسانهای مصداق کلانی به نام «تسلط در فرم» و «تناسب فرم و محتوا» داشتهباشد.
به امید قوی شدنمان و یک دموکراسی پاک!
منابع:
نظریههای ارتباطات
آینه جادو
نظریههای فرهنگی استاد مطهری