
بسم الله الرحمن الرحیم
آقای دکتر اگر ممکن است یک مقدار از دوران تحصیل خودتان [بگویید] و اینکه چرا اصلاً آمدید سمت رشتهی برق و...؟ در این وادی اگر یک مقدار توضیح بدهید ممنون میشوم.
بسم الله الرحمن الرحیم
[سال] ۶۳ وارد دورهی لیسانس شدم، [در] دانشگاه شریف، [در] رشتهی الکترونیک؛[سال] ۶۷ لیسانس را گرفتم و وارد دورهی فوق لیسانس شدم؛ [سال] ۶۹ فوق لیسانس را گرفتم، وارد دورهی دکترا شدم؛ [در] بهمن ۷۲ دکترایم را گرفتم؛ این را هم توضیح بدهم که [در] همان موقعی که [در]دورهی فوق لیسانس بودم، خیلی علاقهمند به مخابرات شدم؛ لذا علی رغم این که فوق لیسانس الکترونیک بودم، ولی پایاننامهای که انجام دادم مخابراتی و راداری و [شبیه] اینها بود. در دورهی دکترا هم کاملاً [سراغ] دکترای مخابرات رفتم و باز یک تزِ در-زمینهی-رادار را انجام دادم. [در] بهمن ۷۲ دکترایم را گرفتم؛ و [در] تابستان ۷۳ هم به استخدام همین دانشگاه درآمدم.
[پس] کل دورهی تحصیلتان را در دانشگاه شریف بودید؟
نه؛من آن موقع [سال] ۶۹ که فوق لیسانس گرفتم، دانشگاه شریف دکترا نداشت؛ دکترا را [در] دانشگاه تربیت مدرس بودم.
آقای دکتر، یک بحثی که کلاً برای دانشجوها همیشه بوده، بحث اپلای و فرار مغزها و [شبیه] اینها بوده است. یکی از دلائلی که مطرح میشود، حالا [مثلاً آنطور که] در مستند میراث آلبرتا و غیره [میبینیم]، این است که به این دانشجوها و نخبگان، به طرحهایی که ارائه میدهند، ایدههایی که دارند،تواناییهای که دارند، بها داده نمیشود. حالا نمیخواهیم خیلی هم مدینهی فاضلهای را متصور بشویم برای دانشجوها، اما [در مورد] این میزان بها ندادن و غیره، شما تا چه میزان میتوانید بگویید که مربوط به نقص مثلاً دولت و غیره است؟ یا [آیا] مثلاً مربوط به تنبلی و عدم اعتماد به نفس خود دانشجوها هم میشود؟
چه چیزی یک کشور پیشرفته را از یک کشور جهان سومی متمایز میکند؟ شما [در] کشورهای پیشرفته که میروید، همه چیز نظم و نظام دارد. و شما را هم واقعاً با توجه به تواناییها و استعدادهایی که دارید، مثل یک تکهای از یک پازل سر جایت قرار میدهند؛ [و] از تواناییهایت استفاده میکنند. البته بیش از آنکه به شما چیز داده بشود، کل سیستم ازت دارد بهره میبرد؛ یعنی مثلاً آن شرکتی که شما درش دارید کار میکنید خیلی بیشتر از شما دارد در میآورد تا آن مبلغی که به شما دارد داده میشود...؛ ولی به هر حال احساس میکنی که خوب دارد ازت استفاده میشود؛ ظرفیتهایت دارد از بالقوه به بالفعل در میآید.
ولی شما اگر پا به سن بگذاری و بعد فکر کنی که «خب من در این گذشتهام...» و به گذشته نگاه کنی و بگویی «خب، من چهکار کردهام!؟»... من خیلی افراد را دیدهام؛ و توصیه میکنم که جوانها هم این کار را بکنند؛ آنهایی که هفتاد سالشان است، هشتاد سالشان است؛ بعد که برمیگردند،]میگویند[ که «خب حالا مثلاً ما اینهمه دویدیم و فلان کار را کردیم. چه شد؟ که چه مثلاً؟ چه اتفاقی افتاد؟»... ما میتوانیم بدویم؛ یک عالمه شب و روزمان را یکی کنیم و آخرش شکمگندههای جهان را شکمگندهتر کنیم؛ بدبختهای جهان را هم بدبختتر کنیم! یا میتوانیم بدویم و سعی کنیم که در طول عمرمان یک خدمتی برای... [به اصطلاح] بدبختها به جا بگذاریم. و آن وقت اگر این دومی مد نظر شما باشد، [در] نه فقط ایران، [بلکه در] هر کشور جهان سومی دیگری شما [اگر] بروی و بگویی «آقا! من میخواهم تمام توانمندیهایم را [در اختیار شما بگذارم]...»، مثلاً «[به اصطلاح] خدای فلان زمینهام و میخواهم این را در اختیار شما بگذارم و بیاییم اینجا فلان چیز را ایجاد کنیم و اشتغال ایجاد بشود و تکنولوژی درست بشود و...»، با همین قضیه مواجهید! یعنی حتی در سادهترین چیزها! مثلاً شما یک پزشک هستی و میخواهی بروی در یک گوشهای از آفریقا و خدمت کنی. میگویی «آقا اصلاً پول هم نمیخواهم ازتان!» باز میبینی که [با قیافه و لحن خاصی] میگویند که «[نچ؛] نه!تو خارجیای... و ماحالا چجوری ازت استفاده [کنیم]؟ [اصلاً] نمیتوانیم به تو مجوز بدهیم...» با هزار گیر و گور و... خب اگر اینجوری نبود که جهان سومی نمیماند! متوجهاید؟ اینها هست. منتهی آدم باید ببیند که هدفش چیست؛ کدام سمت میخواهد برود؛ یعنی جهت حرکت برایش بیشتر مهم است یا سرعت حرکت؟ آنجا که میروی سرعت حرکتت [بالاست]، [لذا]ممکن است فکر کنی که خیلی دارد از توانمندیات استفاده میشود. منتهی در چه جهتی؟ برای که؟ برای چه؟ آن وقت است که شاید آدم فکر دیگری بکند...
من یک سخنرانی دارم [که] روی homepageام هست. اسمش هست «چرا لبوفروشی را ترجیح میدهم؟» [نامش این است] چون یک بار یک روزنامهای [که] داریم در شریف به نام روزنامهی شریف، چندین سال پیش مصاحبه کرده بودند با من، [و] بعد من گفته بودم که «من مثلاً ترجیح میدهم اینجا لبوفروشی کنم تا اینکه مثلاً استاد MIT بخواهم باشم در آمریکا.» بعد آنها این را تیتر کرده بودند که «من لبوفروشی را ترجیح میدهم.» [و] بعد اینجا یک دو سال بعدش یک سخنرانی داشتیم که «چرا لبوفروشی را ترجیح میدهم؟» [خندهی لطیف.] حالا دوستان میتوانند در homepage من به آن مراجعه کنند... بحثِ همین جهت» است...
... و آنوقت اگر آدم هدفش این خدمت کردن، اثر گذاشتن، بهتر کردن جهان باشد، خیلی از ناملایمات را هم باید بپذیرد و در جهتش [بالطبع] تلاش کند. آن ور انگار یک جادهی آسفالته است که خیلی راحت در آن رانندگی میتوان کرد. اینجا سنگ و لاخ است و کلی بدبختی دارد تا بخواهید یک کاری را به ثمر برسانید... اینها هست. اما اگر آن هدف را دارید، این خارمغیلانها را هم باید تحمل کنید.
یعنی شما نظام فکری دانشجو، یا مهندس، یا حالا هرکسی که میخواهد کاری را انجام بدهد، را مؤثرتر میدانید تا آن عوامل بیرونیای که جلوی راهش است. [درست است؟]
طبیعتاً. در مورد هرکس همینطور است.
""دکتر نائبی از پاسخ به 2 سوال معذور بود...
یک. درباره تحریمهای صورت گرفته علیه شخص ایشان
دو. نقش رادارهای ساخته شده شرکتشان در زدن پهباد آمریکایی""
اگر اجازه بدهید، من سؤال دوم را بپرسم.
یک چیزی که [در] بین بچههای مهندسی مخصوصاً مهندسیهایی که خیلی بازار کارشان گسترده است، مثل همین رشتهی برق [مطرح است]، این [است] که چگونه میشود این علمی که ازلحاظ تئوری در دانشگاه یاد میگیریم را بتوانیم با صنعت ارتباط بدهیم؟ واینکه از طرف قشر مرتبط با علم، که دو دسته میشود: یا اساتید یا دانشجوها، کدامیکی از این دو قشر باید فعالیت بیشتری را در این زمینه، که همان ارتباط دادن علم و صنعت باشد، انجام بدهد؟
هم دانشگاه ما ضعفهایی دارد؛ هم صنعت ما ضعفهایی دارد؛ ولی وقتی صحبت از ارتباط بین دانشگاه و صنعت میشود، من بیش از آنکه دانشگاه را مسئول نابهسامانی موجود بدانم، بیش از آن صنعت را [مسئول میدانم]؛ معتقدم چون [صنعت] ضعیف است، این ارتباط برقرار نمیشود. یک بار یک کسی با من در ارتباط با همین ارتباط صنعت و دانشگاه صحبت میکرد. گفتم «ببین، قبول داری [که] دوچیز باید وجود داشته باشند تا ارتباط داشته باشند دیگر!؟» گفت «بله.» گفتم «آقا، [آیا] ما اصلاً صنعت داریم که [ارتباط بدهیم با دانشگاه]؟» گفت «یعنی چه؟! اینهمه صنعت و...» گفتم «نه، صبر کن [فعلاً].» (بعدها تیتر زد «فلانی»، دو نقطه، «ما صنعت نداریم!» [خندهی لطیف.] حالا [جالب آنکه اینها را] به عنوان کسی که خودم در صنعتم [گفتم]!) [بعد] گفتم «من تعریف میکنم، بعد تو ببین داریم یا نداریم: «تعریف. صعنت یعنی جایی که product یا serviceای را،محصول یا خدمتی را، با کیفیت و قیمت قابل رقابت در جهان ارائه کند.»؛ [یعنی] اینکه من دور خودم حصار بکشم، یک چیزی را تولید کنم، [و] مردم مجبور باشند این را بخرند، این که صنعت نمیشود که! من باید بتوانم [تدبیر کنم که] یا کیفیتاً یا قیمتاً جوری باشد محصولم، که با وجود اینکه درها باز باشد و همه بتوانند هرکدام را انتخاب میخواهند بکنند [انتخاب کنند]، محصول مرا انتخاب کنند. حالا یا قیمتش اینقدر پایین است، یا کیفیتش اینقدر خوب است... [پس محصول من باید] بتواند رقابت کند. اگر این نباشد، این اسمش صنعت نیست؛ با این تعریف من، ایرانخودرو صنعت نیست؛ با این تعریف من خیلی از صنعتهایمان صنعت نیست! صعنتی که صنعت باشد، چون در یک رقابت جهانی است، هی هر روز باید خودش را بهبود بدهد؛ در نتیجه به طور ذاتی نیاز به R&D(سرواژهی Research & Development، تحقیق و توسعه) دارد. معمولاً [از دو بخش] R&D، قسمت D یعنی Developmentش، داخل خود صنعت انجام میشود. [اما قسمت] R [را] که یک مقدارfuture-stick است و آیندهنگر است، اصلاً طرف وقت نمیکند در صنعتِ خودش [که این قسمت را انجام دهد]؛ توان این را ندارد که، همهی آنرا لااقل، در داخل خودش انجام بدهد! در نتیجه میرود سراغ دانشگاهها [با این ندا] که «شما بیایید روی مسئلهی من فکر کنید.» این میشود تعریف کار برای دانشگاهها و اینجوری ارتباط صنعت با دانشگاه شکل میگیرد. اگر شما یک همچنین صنعت بالنده و درحال رقابت جهانی و در حال هر روزبهروز شدن داشته باشید، به طور طبیعی، [و] بدون این که بخواهید force کنید (زور کنید) و بچسبانید به زور دو تا چیز را [به هم] و [شبیه] اینها، به طور طبیعی، خود به خود ارتباط با دانشگاه شکل میگیرد. ولی ما صنعتهای بزرگمان اغلب اینجوری هستند که به جای این که از کوچک شروع کنند [و] بزرگ بشوند، بزرگ، زاده شدهاند؛ با یک سرمایهگذاری دولتی... مثلاً... فرض کنید ذوبآهن اصفهان... فولاد مبارکه... امثال ذلک مثلاً به وجود آمده است... یا ایرانخودرو و امثال ذلک مثلاً. و در یک فضای رانتی دارد حرکت میکند. اما شما بزرگهای دنیا را [اگر] نگاه کنید، [میبینید که مثلاً] سامسونگ در بدو تولدش یه چیز کوچک محقر است؛ hp از یک گاراژ شروع میشود؛ آمازون از باز یک گاراژ شروع میشود و الی آخر. ولی آهسته آهسته بزرگ میشوند؛ [و] بزرگ که میشوند، هی توانمندی و اینکه بتواند سرمایه[ای] داشته باشد که بتواند در تحقیقات آیندهاش سرمایهگذاری کند را خواهد داشت و در یک فضای رقابتی دارد کار میکند؛ [لذا] ناچار به تحقیقات است! و اینجور چیزها معنی اقتصادی پیدا میکند و با تغییرات سیاسی تحتالشعاع قرار نمیگیرد. چون [مثلاً] سامسونگ نیاز به فلان تحقیقات دارد؛ پس مثلاً با فلان دانشگاه قرارداد میبندد [با این مضمون] که «فلان کار را برای من انجام بده.» [تو بگو] رئیسجمهور کره عوض شود؛ پارلمان کره جابهجا شود؛ هیچ تغییری نمیکند! این یک چرخهی اقتصادی است که واقعاً اینها به هم نیاز دارند تا یک محصولی را بتوانند به جهان عرضه کنند. ولی در اقتصادهای نفتی و [شبیه] اینها، یعنی این چیزی که ما به آن مبتلا هستیم، یک سازمان بزرگی فوقش برای اینکه یک پرستیژی داشته باشد که «ما هم با دانشگاه داریم کار میکنیم»، یک قراردادی مثلاً با دانشگاه میبندد. این مدیر اگر باشد، قرارداد بسته میشود؛ آنیکی مدیر اگر باشد، این قرارداد بسته نمیشود؛ چون از یک نیاز واقعی تولید نشده است. پس فکر میکنم که ما تا صنعت بزرگ بالندهی خصوصی نداشته باشیم، ارتباط با صنعت به معنی واقعیاش شکل نمیگیرد. البته سمت دانشگاه هم ما احتیاج به اصلاحات و تغییراتی داریم. مثلاً فرض کنید همین [واقعهی] بچهها که اپلای میکنند، یکدفعه میبینید مثلاً به یک استادی امسال ایمیل میزنند و [استاد] میگوید «نه... امسال من فاند ندارم. [نیا.]» سال بعد میگوید «فاند دارم؛ بیا!» خب[این] یعنی چه؟ یعنی اصلاً دانشجوی فوق لیسانس و دکترا کارمندیست گویی، در خدمت حل یک مسئلهای که از یک جایی به دانشگاه ارجاع شده و [ارجاعدهنده] دارد بابتش او پول میدهد! و این پول را این فرد و استاد میتواند به دانشجو یک مبلغیاش را بدهد برای اینکه تماموقت روی این قضیه کار کند تا یک مشکلی را از یک جایی حل بکند. استاد هم وقتی رسمی میشود، tenureاش را به قول آنها میگیرد، که مقدار زیادی توانسته باشد فاند به دانشگاه بیاورد! [و] مقاله چاپ شدن یک چیز by-product(محصول جانبی) است! یعنی غرض اصلی نیست! غرض اصلی حل مسئلهی ارجاع شده به دانشگاه بود؛ [فقط] ضمناً یک چیزی هم چاپ میشود. ولی اینجا چه شده؟ ما دانشجو را میگیریم بر اساس اینکه از پول نفت یک مبلغی به دانشگاه سرانه به ازای هر دانشجو داده میشود. مسئله از کجا تعریف میشود؟ از ذهن خیالپرداز ما تعریف میشود! اینطور نیست؟ مسئله را کسی به ما ارجاع نمیدهد که؛ پس در نتیجه میرویم مقالات و فلان را نگاه میکنیم و [میگوییم] «فلان موضوع hot است! پس ما هم بیاییم روی این موضوع کار کنیم.» بعد هرچه بگویی «این چه ربطی به مشکلات شما و کشور شما دارد؟» [میگوید] «خب به هر حال مقاله میشود چاپ کرد.» [میبینید؟!] پس مقاله چاپ کردن میشود هدف. راجع به سیستم ارتقائمان هم همینطور [است]: به جای اینکه بر اساس میزان fund گرفتن، آوردن fund از بیرون باشد، بر اساس تعداد paper (مقاله) چاپ شده استاد ارتقاء میگیرد؛ دانشجو به جای اینکه بر اساس fundای که استاد توانسته است بگیرد به او [پول] allocate (تخصیص) بشود، سرانه تخصیص داده میشود. همهی اینها میبرد سیستم را به یک سمتی که جامعه محور نیست؛ به سمت حل نیازهای جامعه نیست؛ بلکه دارد در یک فضای علمی-تخیلیِ ساینس یک کارهایی برای خودش میکند. چه دانشجو، چه استاد،خب ممکن است در این فضا یک کسی احساس رسالت کند و جور دیگری فکر کند و جور دیگری عمل بکند؛ کما اینکه داریم درصدی از اساتید را که علی رغم این فضای موجود سعی میکنند روی مسائل کاربردی کار کنند یا مثلاً دانشجویانی که سعی میکنند تزشان یک دردی از یک جایی را بخواهد درمان کند و [مثل] اینها. ولی آن کسی که این فضا را میتواند شکل دهد،policy-maker (سیاستگذار) است؛ آن کسی که دارد سیاستگذاری میکند، و در واقع دارد با علامتهایی که میدهد، دارد به این جامعهی نخبگانیِ دانشجو میگوید که سمت و سوی حرکتتان چه باشد. که این policy-making احتیاج به اصلاحات و تغییراتی به نظر من دارد تا این جامعهی نخبگانی را به سمت حل نیازهای کشور سوق بدهد به جای اینکه به تولید بیشتر و بیشتر مقاله سوق بدهد.
یک سؤال ذیل همین [بحث]: یک مسئلهای که برای دانشجوها [مطرح] هست این است که کی وارد بازار کار بشوند یا مثلاً چه زمانی روی درسشان تمرکز کنند. این حد وسط این دو تا را هم اگر ترسیم کنید ممنون میشوم.
من خودم تجربهام اینجوری بوده که از همان ترم دوم سوم شروع کردم به کار کردن. آن موقع که دورهی لیسانس بودم، بیست ساعت در هفته [را] مثلاً کار میکردم. بعداً هم که اصلاً چهل ساعت در هفته کار میکرد؛ یعنی کارمند تماموقت بودم. و کار کردن در صنعت حسنش این بود که وقتی مسائل ملموس مهندسی را میدیدم، میدیدم که «این درسها به درد میخورد!» و بخاطر همین آدم شوق و ذوقش بیشتر میشود برای اینکه خوب بخواند چون میفهمد [که] به درد میخورد. و اِلا همهاش تصورش این است که «یک سری تئوریهایی به ما میدهند که به هیچ دردمان نمیخورد.» منتهی بعضی از دانشجوها میگویند که ما اگر بخواهیم بیست ساعت در هفته مثلاً بخواهیم کار کنیم، درسمان خیلی لطمه میبیند. نه. میگویم «ببین، لطمه میبیند یعنی چه؟» [اگر] یعنی مثلاً معدل ۱۷ ات میشود ۱۵؟ باشد؛ میارزد! به نظر من یک ذره [اگر] معدلت کم شود ولی آن تجربه را همراهش بدست بیاوری، خیلی مفید است؛ «کارآمد»تر میشوی. اما اگر به این معنی است که مشروط میشوی، خب نه آقا جان؛ اصراری نیست که. تو درست را بخوان ۴ سال، بعد شروع کن به جای اینکه هی مدرک روی مدرک و مدرک روی مدرک [جمع کنی]، بعد شروع کن برو در فضای کار کسب تجربه کن. و حتماً کسب تجربهی صنعتی خیلی خیلی مفید است؛ [و] سرِ هیچ کلاسِ هیچ دانشگاهی [در] هیچ جای دنیا، آن تجربهای که آدم در صنعت کسب میکند را پیدا نمیکند.

سؤال بعدی را بپرسم.
ذیل همین صحبتهای صنعتی و [شبیه] اینها، [بگویم که] بالاخره دانشجو از یک جایی که تحصیلش، حالا تا هرجا که بخواهد ادامه دهد، تمام میشود، باید وارد بازار کار مرتبط بشود و علمی که بدست آورده است را بتواند پیاده کند. مسئولین دولتی یا حالا نظامی که روی کشور هست تا چه حد توانسته است این بازار کار را برای فارغ التحصیلهایی که از دانشگاه خارج میشوند ایجاد بکنند؟ چقدر موفق بوده است اصلاً؟
حدود ۱۵ سال پیش من یک ارائهای را داشتم؛ عنوانش این بود: «توسعهی متوازن، لازمهی نگهداشت مغز.» حرفم درش این بود که ما داریم ظرفیت دانشگاهها را توسعه میدهیم؛ ولی این توسعه دادن ظرفیت دانشگاهها شتابش بیش از شتاب رشد صنعتمان است. و این در آینده منجر خواهد شد به اینکه یک عالمه تحصیلکردهی بیکار روی دستمان بماند. و یادم است که یک زمانی، همان ده پانزده سال پیش،[که] دکتر جاسبی یک بار کاندیدای ریاست جمهوری بودند؛ و یادم است که در صحبتهای انتخاباتیشان میگفتند که «من کاری خواهم کرد که هیچکس پشت کنکور نماند و آنقدر ظرفیت دانشگاهها زیاد بشود که همه بتوانند دانشگاه بروند.» خب آن زمان خیلی ظرفیت دانشگاهها محدودتر بود. من همانجا که پشت تلوزیون که بودم گفتم خب این یعنی دیپلمههای بیکار را تبدیل به لیسانسههای بیکار میکنیم. اگر ما متناسباً توسعه نتوانسته باشیم بدهیم ظرفیت کاری برای اینها را، این ثمری برای جامعه نخواهد داشت. این فرد وقتی دیپلم بود، حالا لااقل میتوانست برود یک تراشکاری، نمیدانم، [یک] فرزکاری، [یک] نجاری، چیزی، بشود. [اما] حالا ما مثلاً لیسانس و فوق لیسانس را به او دادهایم؛ [و بدین وسیله] توقعاتش را بردهایم بالا، [و] مهارت خاصی هم به او نیاموختهایم، و جاییهم برای اشتغال با این تواناییهایی که کسب کرده است نداریم. مثلاً تعداد مهندسینی که ما داریم در سال فارغالتحصیل میکنیم بالغ بر ۲۵۰ هزار، ۳۰۰ هزار تا در سال است؛ که این یک چیزی نزدیک به تعداد مهندسینی است که آمریکا دارد فارغ التحصیل میکند؛ کشوری ۳۰۰ میلیونی با آن اقتصاد پیشرفته! [اما] ما با این حجم اقتصاد و این تعداد جمعیت [در این مورد مشابه آنها هستیم]. یعنی این [نرخ سالانهی فارغالتحصیلی مهندسان در سال] نامتناسب است و ما اصلاً توان جذب این همه فارغالتحصیل را نداریم. علاوه بر این، [این است] که، به هر حال، [ما] آن رشد اقتصادیای که بتواند منجرّ به این بشود که [نیروی انسانیِ در حال افزایش به کار گرفته شود را نداشتهایم]. حالا اگر رشد نیروی انسانیمان به جای اینکه اینجور نمایی و شدید میرفت بالا، یک رشد آرامتری هم میداشت، باز لازمهاش این بود که متناسباً ما آن رشد اقتصادی را داشته باشیم که این [نیروی انسانی] را به کار بگیرد! آن را هم باز اقتصاد حالا [مثلاً] ۲۰ سال گذشتهمان [را]، ۵۰ سال گذشتهمان [را]، وقتی نگاه میکنیم، میبینیم که ما یک رشد اقتصادیِ پایدارِ قابل توجه را نتوانستهایم [حفظ کنیم]؛ یعنی همهاش هی رشدهای کمِ مثبت، دوباره منفی... [داشتهایم]؛ [اینطوری که] مثلاً فرض کن همیشه ۵ درصد به طور پایدار رشد اقتصادی داشته باشیم، نبوده است؛ هی بالا و پایین شده؛ و لذا، مثلاً کل ۴۰ سال انقلاب را اگر نگاه کنیم، مجموعاً GDP (سرواژهی Gross Domestic Product، تولید ناخالص داخلی) ما به قیمت ثابت، گرچه افزایش یافته، ولی میزان افزایشش کمتر از میزان افزایش جمعیتمان بوده است؛ در نتیجه GDP per-capita (تولید ناخالص داخلی سرانه)مان نسبت به سال ۵۶ کمتر شده است به جای اینکه بیشتر شده باشد. خب مجموع این شرایط یعنی این که نمیتوانیم اشتغال کافی برای افراد داشته باشیم؛ [و] توسعهی بیرویهی آموزش عالی، توسعهی کمّی [آموزش عالی] هم در واقع جز این که یک سری فارغ التحصیل بیکار میپروراند، چیز دیگری نیست؛ آمارهای وزارت کار نشان میدهد که درصد بیکاری در میان فارغالتحصیلان دانشگاه نزدیک به دو برابر درصدبیکاری در bulk( توده) جامعه است؛ یعنی آنهایی که نرفتهاند دانشگاه خلاصه یکجوری یک کاری پیدا کردهاند و مشغول [به] کار شدهاند،ولی آنهایی که یک لیسانس، فوق لیسانس، دکترایی را بهشان دادهایم، اینها سختتر توانستهاند مشغول [به] کار بشوند و خیلیهایشان هم که مشغول [به] کار شدهاند، [کارشان] در زمینهای است که اصلاً هیچ ارتباطی با آن تحصیلشان ندارد و آن تحصیل را اگر نمیکردند هم آن شغل را میتوانستند به راحتی داشته باشند؛ [و] هیچ مزیتی برایشان ایجاد نکرده؛ فقط ما داریم یک waste و اتلاف در آموزش افراد انجام میدهیم.
آقای دکتر، شما راهکار مناسبتر را محدود کردن و درست کردن سیستم آموزشی میدانید یا اینکه سیستم آموزشی همینگونه باشد و صنعت با اینکه خیلی درست شدنش بیشتر طول میکشد [اصلاح شود]؟
دو تا کار باید بکنیم: یکی اینکه شتاب بدهیم به رشد اقتصادیمان؛ که لازمهاش این است که از دولتی بودن و نفتی بودن در بیاییم، که خودش یک بحث مفصل میطلبد [ولی] اگر خواستید یک ذره درش وارد میشویم. و از آن طرف هم، در رابطه با آموزش عالی، فکر میکنم که باید تمرکزمان را بگذاریم روی رشد کیفی به جای رشد کمی. و از سوی دیگر هم باید توجه کنیم به این که هر چیزی که مجانی باشد waste میشود. الان شما [فرض کنید] در ناهارخوری اعلام کنند که «بچهها، دیگر نمیخواهد پول بدهید!» آنوقت چه اتفاقی میافتد؟ یک عالمه غذا حیف و میل میشود. آنچه که کنترل میکند که «اگر واقعاً لازم داری ببر»، پول دادن است! و وقتی شما یک چیزی را مجانی میکنید، یا حتی سوبسیدی میکنید، این باعث میشود که اتلافش زیاد شود. کما اینکه مثلاً انرژی [اینطور است]: ما الان نزدیک به چین داریم انرژی مصرف میکنیم! خب این اغلبش اتلاف دارد میشود. چرا؟ چون قیمتشزیادی ارزان است. خب در مورد آموزش عالی هم، خصوصاً لااقل [دورهی] graduate (دورهی تحصیلات تکمیلی) را [باید از این حالت مجانی خارج کنیم]. [البته] مثلاً ممکن است بگوییم یک حدی از آموزش را به عنوان خدماتی که دولت باید به همه بدهد و... [در نظر بگیریم]. ولی [آیا] واقعاً فوق لیسانس [و] دکترا گرفتن هم جزو خدمات عمومیای است که هر کسی، هر ایرانیای حقش است که بگیرد؟ خب این چه کاری است؟! خب هرکس که میخواهد پولش را بدهد! متوجهاید؟ یا فرض کنید مثلاً ابتدائاً از دورههای graduate میتوان شروع کرد و بعد تعمیم داد به حتی دورهی لیسانس هم؛ که در دورهی لیسانس هم میتواند به این صورت باشد که فرد ممکن است حین تحصیل پول نداشته باشد [که] بدهد، ولی مقروض بشود؛ و بعد که میرود سر کار، شروع میکند اقساط هزینهی تحصیلش را دادن؛ یعنی انگار داریم وام به او میدهیم. پس [در این حالت] کسی این تحصیل را استفاده خواهد کرد که میداند [این تحصیل] یک نقشی خواهد داشت در شغل پیدا کردنش. و بعداً میتواند اقساطش را بدهد. ولی وقتی یک چیزی مجانی است، خب همه میگویند که «مجانیست دیگر! ما هم استفاده کنیم.»
اگر یکی استعدادش را داشته باشد اما نتواند استفاده کند [چه میشود]؟ مثل مثلاً سیستم آموزشیای که روی دبیرستانهای ما پیاده شده است که مثلاً اکثر بچههایی که شریف قبول میشوند، از دبیرستانهای گرانقیمت و خوب تهران هستند، این را با همان سیستمی که گفتید حالت وام و قرض بعد از تحصیل و [شبیه] اینها [میتوان حل کرد]. [درست است؟]
با آن وام میتواند یک مقداری حل شود. یک مقداری هم [به این صورت که] معمولاً برای کسانی که خیلی درخشان در تحصیلشان عمل میکنند، یک سری exception (استثناء) گذاشته میشود [به این صورت] که مثلاًwaiver (صرف نظر از شهریه) به آنها داده میشود. میگویند «آقا تو نمیخواهد شهریه بدهی چون خیلی عالی توانستهاید عمل کنید.» ولو اینکه از یک خانوادهی فقیر مثلاً طرف [آمده باشد]. باز یک مکانیزمی هم که میتواند وجود داشته باشد برای اینکه عدالت آموزشی را به وجود بیاورد این است که به تعداد قلیلی state university (دانشگاه ایالتی) وجود داشته باشد. که اینها حالا یا شهریهی کمتری میگیرند و یک پراکندگی جغرافیایای هم دارند؛ برای اینکه افرادی که بیبضاعتترند،امکان تحصیل را از دست ندهند، ولی آنهای دیگر خب همان چیزی که واقعاً خواستشان است را بگیرند؛ بدون این که یک سوبسیدی [به آنها] داده باشند.
یک بحثی که باز مطرح است بین دانشجوها، همین بحث اپلای و تحصیل در خارج از کشور است. آیا این منافاتی دارد با این پدیدهای که حالا میگویند [باید] اتکا به توان داخلی [داشت] و اینکه باید آدم روی تواناییهای خودش تمرکز کند؟ یا اینکه نه؛ میتوانند این دو با هم به صورت موازی پیش بروند، یعنی این به آن کمک کند و آن هم به این. یعنی دو تا با هم همدیگر را رشد بدهند؟
بستگی دارد فرد از این اپلای دنبال چه باشد. اولاً که یک دستهی قابل توجهی از دانشجوها از اپلای دنبال فرار از این کشور هستند! میگویند «آقا ما اصلاً در این ممکلت نمیخواهیم زندگی کنیم و میخواهیم برویم یک جوری!» خب به هر حال این یک دسته [است]. که با آنها بحث دیگری باید داشت. یک دسته هستند که نه؛ میگویند که «ما میخواهیم برویم تحصیل کنیم که برگردیم به این کشور خدمت بکنیم.» من لااقل در زمینهی مهندسی معتقدم که اغلب دوستانی که اینجوری فکر میکنند، در یک جوّی قرار گرفتهاند و دارند اشتباه فکر میکنند. حالا الان یک خاطره بگویم بعد [ادامه میدهم]. یک بار یک کسی زیر درب [اتاق] من یک چیز انداخته بود که «آقا این حرفها چیست [که]تو میزنی؟ [حتی در] حوزهی علمیه هم ملت میرفتند نجف و... خب وقتی که یک جایی بهتر است و علم [پیشرفتهتر] است و... مگر ما شک داریم که اروپا و آمریکا مثلاً از نظر علمی پیشرفتهتر از ما هستند؟ خب باید رفت و گرفت و آورد دیگر! اینکه [میگویند] «اطلبوا العلمَ ولو بالصّین» و فلان و... شما چه داری میگویی!؟» خب من آن نویسندهی نامه را دسترسی نداشتم بهش [که]جواب بدم؛ منتهی [در] سخنرانیهای بعدیام [در] یک جایی گفتم که تو مو میبینی؛ [و] من پیچش مو! فرق است بین ساینس و تکنولوژی. آن چیزی که باعث میشود ما به اعجاب در بیاییم [و] بگوییم که آقا ما عقب ماندیم، فلان... چیست؟ [مثلاً میگوییم] «[عجب] کارهای تکنولوژیکِ جالبی دارد در غرب اتفاق میافتد و چه محصولاتی [جالبی دارد] ساخته میشود و... [آخر] یعنی چه که ما همهاش مصرفکننده باشیم و نفت بفروشیم و همهی اینها را وارد کنیم؟ [بلکه] ما باید خودمان بتوانیم اینها را کسب کنیم؛ پس برویم آنجا که یاد بگیریم.» خب تا اینجایش [خب] درست است... [اما] غافل از اینکه دانشگاه مهد ساینس است نه تکنولوژی! یعنی میرویم در دانشگاه آنها [و] یک سری تئوری یاد میگیریم و [وقتی] برمیگردیم میبینیم [که] نه این را توانستیم بسازیم، نه این را میتوانیم بسازیم و... [خنده.] اصلاً یک قصهی دیگر است! [مثلاً در شاخهی] mobile communication (ارتباطات بیسیم)، چه شریف شما [درس] بخوانید، چه استنفورد بخوانید، همان کتاب را تدریس میکنند؛ همان تئوریها را میگویند. ولی آخرش اینکه چطور یک BTS (سرواژهی Base Transceiver Station، ایستگاه پایهی فرستنده-گیرنده) موبایل را بسازیم، این را هیچ کس در هیچ کتابی نمینویسد! نباید هم بنویسد؛ چون با آن دارد پول در میآورد طرف! آنها را که نمیآید بگوید که! تکنولوژی جایگاهش [در] کمپانیها است! تکنولوژی جایگاهش در دانشگاهها نیست. دانشگاه دارد لبههای ساینس را جلو میبرد که به موازات آن کمپانیهای خوب از این استفاده میکنند؛ [و] تکنولوژیهای جدید را به وجود میآورند: محصولات جدید، سرویسهای جدید، که همهاش اقتصادی است ساخته میشود. این قسمت از دانش، چیزی است که از آن protect میشود! آن قسمت از دانش که در دانشگاه است، چیزیست که منتشر میشود: کتاب میشود، مقاله میشود... در این دهکده جهانی، هرجا [اگر] بنشینی به آن دسترسی داری. اگر تو بگویی من بعد از لیسانسم یک job offer (پیشنهاد شغلی) گرفتهام که بروم [و] مثلاً در siemens کار کنم، میگویم حتماً برو. خیلی تجربهی خوبی است! خیلی چیز یاد میگیری: هم این که سیستم کاری یک جای بزرگ را میبینی [که] چجوری است، این خودش تکنولوژی است؛ هم این که واقعاً از نزدیک در یک زمینهی یک تکنولوژی شما تبحر پیدا میکنی. اما [اگر] بگویند که مثلاً من در مهندسی یک admission (پذیرش) گرفتهام که در MIT [تحصیل کنم]، من میگویم که خیلی چیزی بدست نمیآوری. پس قبول داریم که آنها پیشرفتهتر هستند. ولی مسئله این است که آن چیزی که دنبالش هستی، که تکنولوژی است،[آن را] در دانشگاه به تو نمیدهند! دکترا گرفتن، یعنی ریز شدن در یک زمینهی باریکی از ساینس! ولی این که فلان محصول را چگونه بسازیم، اصلاً جایش در دانشگاه نیست! لذا خیال باطلی است که فکر میکنیم «میریم، میگیریم، میاریم.» تا به حال هم اتفاق نیفتاده؛ اینهمه رفتیم، گرفتیم، آوردیم. این اتفاق نمیافتد. در زمینهی مهندسی ما به هر حال دانشگاههای خیلی خوبی داریم. واقعاً دانشگاههای خوب کشور را [که] نگاه میکنیم، از نظر سطح اساتید، ازهمه جهت، کیفیت قابل قبولی در سطح جهانی دارند. [فقط] ممکن مثلاً یک کسی واقعاً یک زمینهی رو به رشدی را احساس کند که خب در این زمینه ما خلأ داریم؛ استاد نداریم؛ فلان جا یک استاد خیلی خوب هست؛ و نقص علمی هست در این زمینه. واقعاً مثلاً یک آیندهای دارد شکل میگیرد؛ یک ساینسی که به دنبال خودش یک تکنولوژیای را میآورد. و ما از base هیچ چیز در آن زمینه نمیدانیم. پس من باید بروم مثلاً فلان جا [و] آن را بردارم و بیاورم! نفی نمیکنم؛ ممکن است در یک زمینههای خاصی یک همچین خلأهایی را کسی کشف کند و برود دنبالش. و [در این صورت] خیلی حسابشده میرود. [اما] اینجوری که بچههای ما دارند میروند [ابداً] این نیست؛اینها فقط به عنوان این که بروند [میروند]. در نتیجه طرف [تیتر میزند:] Areas of Interest! و نگاه که میکنید، میبینید که تقریباً نوشته است «هرچیز»! یعنی «هر چه تو بگویی من هستم! تو فقط منو بگیر! [الباقی با من.]» بعد [مثلاً] استاد میگوید «پروژه چه میخواهی؟» میگوید «هرچهتو بگویی!» خب این، آن [کار حسابشده] نیست. این فقط این [را میرساند] که «من میخواهم بروم.» ولی آن کسی که دنبال یک خلئی هست، واقعاً دنبال آن خلأِ خودش میگردد. که آقا من از صاحب صنعتها و [سایرین] فهمیدم که [در] فلان زمینه ما کسی را نداریم. که البته [امثال این افراد] بوده است واقعاً. همین خود من مثلاً یک زمینهای را که در کشور خلأ داشتیم [دیدم]؛ [و] دو سه تا از دانشجوهای خیلی خوب را دیدم [و صحبت کردم] و حتی آنور هم صحبت کردم که کجا خوب است [که] بروید که این خلأ را بتوانید برگردید [و پر کنید].
یعنی کاملاً حسابشده.
کاملاً حساب شده! اینکه حتی «کجا برویم»ش هم، جای مشخصی که دقیقاً در این زمینه مثلاً lab (آزمایشگاه) دارند؛ تجهیزات دارند! نه اینکه صرفاً یک کامپیوتری و یک سری کار simulationای دارند انجام میدهند... خب این را که همینجا هم میتوانستی انجام بدهی.
برای آن کسانی که به واسطهی دغدغهای که برای پیشرفت کشور دارند میخواهند اپلای کنند، من اینطوری برداشت کردم که، مرتبط شدنشان با تکنولوژی و صنعت داخلی،حتی میتواند مفیدتر از اپلایشان باشد. [درست است؟]
حتماً! من اصلاً معتقدم که اینهمه هیجان و... که بچهها دارند در مورد فوق لیسانس و دکترا گرفتن، این اصلاً کاذب است! [در] اغلب دنیا ملت بعد لیسانسشان [خیلی ساده] میروند سر کار. [و عمدتاً] کسی هم نمیرود ادامهی تحصیل بدهد.اینجا همه بر خود فرض میدانند که حتماً باید تا دکترا ادامه بدهند. [درستش این است که] لیسانس، [و سپس] صنعت! کار!
یعنی اگر شما خودتان هم برمیگشتید عقب ممکن بود بین تحصیلتان فاصله [بیاندازید]؟
من اگر بر میگشتم عقب اصلاً مهندسی نمیرفتم! و خیلی دیر البته فهمیدم... که مشکل کشور اصلاً مهندسی نیست؛ مشکل کشور ما بیش از اینکه مهندسی باشد، علوم انسانی است. ما در علوم انسانی آدمهای خیلی قوی لازم داریم. به تعداد زیاد [و] در هرکدام از این زمینهها.
من اگر اجازه دهید، سؤال بعدی را بپرسم.
به نظر شما الان به چه مدل انسانی احتیاج داریم؟ [آیا] یک آدم نمیتواند مثلاً [تیپِ] مهندسی باشد و همانقدری که یکی در حوزهی مدیریت و علوم انسانی [مؤثر] است، تأثیرگذار باشد؟ [آیا] شخصیتی که آدم دارد مهم[تر] است؟ یا آن کارآمدیای که آدم دارد؟ یا اینکه حتماً [فضیلت] به واسطهی آن تحصیل دانشگاهیای است که میکند؟ شخصیت [آدم] مهمتر است یا صرفاً آن چیزی که یاد گرفته و تحصیل کرده و مدرکش شدهاست؟
لااقل در حوزهی صنعت که ما خیلی افراد داشتهایم که اصلاً تحصیلات نداشتهاند ولی خیلی اثرگذار بودهاند؛ ولی خب اینها آدمهای استثنائیای هستند. یعنی مثلاً Matsushita ۵ کلاس سواد داشت ولی پاناسونیک را درست کرده است. [یا مثلاً] استیو جابز یک سال، دو ترم فکر کنم فقط درس خوانده [و از دانشگاه] درآمده بیرون. بیل گیتس [هم] همینطور دو سه ترم بعد، درآمده بیرون، ولی کارهای خیلی بزرگی در صنعت انجام داده است. [اما] اینها آدمهای استثنائیای هستند. معمولِ قضیه این است که آن education کمک میکند به این که فرد توانمندتر باشد؛ ولی طبیعتاً صرف این نیست که یک سری درسها را بخوانیم. باید یک سری کاراکترهایی را هم در خودمان بتوانیم ایجاد کنیم. اینکه فرد چندبعدی بار بیاید و... اینکه تأکیدمیشود بر اینکه صرفاً درس نباشد و کار جمعی بکنید؛ از مسائل کشور مطلع باشید و امثال اینها،اینها همه برای این است که یک سری آدم چند بعدیِ اثرگذار بتواند ایجاد بکند. مثلاً کسی که روابط اجتماعی خوبی ندارد، حالا چه مهندس بشود، چه سیاستگذار و فلان بشود؛ این خیلی نمیتواند اثرگذار باشد.

گهگاه [در] پیشرفتهای علمیای که میبینیم، بعضیها [یک حرفهایی میزنند]؛ بیشتر در [مورد] ارگانهای دولتی. مثلاً اگر در صنعت نفت شرکتی هست [که موفق است]، میگویند بخاطر بودجهاش است؛ یا مثلاً اگر در ارگانهای نظامی پیشرفتی هست، میگویند بخاطر بودجهاش است. میخواهم از شما بپرسم که چقدر به آن بودجهای که هست [عاملیت] اختصاص میدهند و به آن امکاناتی که هست، و چقدر [به] آن توان ملی؟ مثلاً [آیا] توان خود کسانی که [در] آنجا کار میکنند مهمتر است؟ صرفاً هرجا بودجه باشد پیشرفت اتفاق میافتد یا خیر؟
به هر حال بودجه پارامتر مهمی است! یک جایی [اگر] شما بودجه allocate نکنید، بعید است آنجا پیشرفت بکند. ولی مثلاً در مورد همین مسئلهی [بودجهی] نظامی که گفتید، خب علی رغم تصوری که مردم ما دارند، بودجهای که ما در مسائل نظامی داریم اختصاص میدهیم، یک چیزی حدود دو درصد GDPمان است. که در حد norm دنیا است. مثلاً یک جایی مثل اسرائیل، یک چیزی حدود ده درصد GDPاش را دارد اختصاص میدهد! یک دیوانهای مثل عربستان بیست درصدGDPاش را دارد اختصاص میدهد. ولی ما با یک بودجهی بسیارکم، [بسیار پیشرفت کردهایم]. که مثلاً وقتی مقایسه میکنی میبینی که خب مثلاً یک کشور هشتاد میلیونی [هستیم ما]! ما کجا و یک کشوری مثل قطر و امثال اینها که یک شهر ما هم نمیشود کجا! ولی [در عین حال] بودجه نظامی ما با هم comparable است! [ما] با همین بودجهی کم توانستیم کارهای زیادی را انجام بدهیم. چرا؟ چون به ما نمیدادند! همین آدمها با همین تخصص، [مثلاً] همین تخصص مخابرات، وقتی رفته است در صنعت رادار و [مثل] اینها، [نتیجتاً] میبینیم که [واشگفتا]! در حدچندتای اول دنیا ما در آمدیم! ولی مثلاً [ما] نه router میسازیم، نه NGN (سرواژهی Next Generation Network، شبکهی نسل آتی) داریم، نه mobile communication ملی داریم. اینها همه را از خارج وارد میکنیم. چرا؟ چون اینجا به ما میدهند! یعنی سیاستگذاریِ بخش هم یک پارامتر مهم است. این آدمها (مهندسین حوزهی نظامی) آدمهای توانمندی هستند، این [دیگر] آدمها (مهندسین حوزهی ارتباطات) هم آدمهای توانمندیاند؛ [اتفاقاً در] اینجا (حوزهی نظامی) هم بودجه کم بوده،[در] این [دیگر] جا (حوزهی ارتباطات) هم بودجه کم بوده. شاید [در] اینجا (حوزهی ارتباطات) بودجه بیشتر هم حتی هست. یعنی در آن زمینهی civil (غیرنظامی)ـِ ما، مجموع گردش مالیاش را نگاه میکنید خیلی بیشتر است. مجموع BTSهایی که ظرف چندسال اخیر سه تا اپراتور موبایل خریدهاند میلیارد دلاری است! ولی خب رویکرد این بوده که «خب هست دیگر در دنیا؛ میرویم میخریم.» در نتیجه توان ملی درش شکل نگرفته است.
یعنی شما تحریمها را باعث پیشرفت میدانید در قسمتی که حتی مثلاً بودجه کم است. بعد شما به این اشاره کردید که صنعتی که از نظر شما صنعت درستی است، صنعتی است که بتواند رقابت کند. و الان این تحریمها [آیا] نمیشود [مصداق] همان حفاظی که دور خودمان کشیدهایم و خودمان داریم یک چیزی تولید میکنیم؟
بله، ولی ابتدائاً که یک صنعتی را شما تازه میخواهید نطفهاش را بگذارید، نمیتوانید انتظار این را داشته باشید که این بچهی دوماهه در مقابل مثلاً Muhammad Ali Clay (یک قهرمان بوکس) بتواند بوکس بازی کند که. این [اصلاً] سیاست خیلی جاها است. ابتدائاً شما یک گلخانهای را درست میکنید که این بتواند یک رشد اولیهای را بکند، بعد آهسته آهسته دیوارهای این گلخانه را هی میآورید پایینتر و این را در معرض رقابت قرار میدهید، بعدش هم برمیدارید گلخانه را. که «برو و بجنگ [زین پس].» یعنی یک پدر خوب [اینطور عمل میکند]. اما پدر بد، آنی است که دائم هی دارد ساپورت میکند؛ ما مثلاً صنعت خودروسازیمان را «لوس» کردهایم! یعنی [به طور] دائم یک حصار گمرک صددرصدی را شما [قرار بدهی،...] خب مثلاً میتوانستید بگویید «آقا، من سالی ۵ درصد میآورم بالا.» هی آهسته آهسته [تا به انتها برسد]. [یعنی] «یا رقابت کن یا بمیر!» [یعنی] «بایدبروی [و] بجنگی.»
و سؤال آخر.
یک چیزی که مقام معظم رهبری هم خیلی روی آن تأکید دارند، اقتصاد مقاومتی است. آیا این به این معنی است که ما در همهی کالاها باید به این درجه برسیم که بتوانیم مثل صنایع نظامی پیشرفت کنیم؟ مثلاً در حوزه موبایلی که خودتان گفتید یا [در] حوزه مخابراتی که در شبکهی داخلی هست و غیره. یا اینکه فقط بعضی جاهای خاص کشور که قابل آسیبپذیری هست، یعنی آن نقطههایی که مهم است، [در] آنجاها فقط باید به خودکفایی برسیم؟ مثلاً میشود گفت که همین حوزهی نظامی یکی از همین نوع حوزهها است.
واقعیت اقتصادی جهان امروز این است که یک کشوری که بخواهد همهچیز، همهی نیازمندیهایش را خودش داشته باشد اصلاً امکانپذیر نیست! و شما نمیتوانی [تیپِ] رقابتی باشی در همهی زمینهها؛ به هرحال هرکسی در یک زمینهای یک expertise (خبرگی)ای پیدا کرده است؛ مثلاً صدسال است فلان کمپانی در این زمینه دارد کار میکند. [حالا اگر] شما بخواهی با او رقابت کنی، به این آسانی نیست. نمیگویم محال است، ولی به این آسانی نیست. و ممکن است ترجیح بدهی که زمینهی جدیدی را مثلاً درش وارد بشوی و آن زمینه را بروی و بخری. طبیعتاً با توجه به نوع روابطی که ما با دنیا داریم، بعضی از مواردی که حالت استراتژیک دارد، آنها را ناچاریم که حتی اگر کاملاً رقابتی نتوانیم عمل کنیم، [لااقل] خودکفا باشیم؛ چون جنبهی این را دارد که اگر به ما ندهند، کشور collapse میکند (فرو میریزد)، بخاطر این باید خودمان داشته باشیم ولو اینکه قیمتش یک مقدار بیشتر در بیاید یا که qualityاش یک مقدار کمتر باشد؛ ولی در همه چیز [اگر] بخواهیم این کار (خودکفایی مطلق) را بکنیم که یک اقتصاد فشل درست میکنیم! [منظور] این که بخواهیم بگوییم «همهی کالاهایمان را باید حتماً خودمان بسازیم...»
شما اشاره کردید که بودجهای که ما به حوزهی نظامی میدهیم، خیلی کمتر از بودجهای است که مثلاً خیلی از کشورهای دنیا میدهند. اما بعضیها اعتقاد دارند که، همین بودجه اگر مثلاً بیاید در صنعت خصوصی یا مثلاً بیاید در تکنولوژی و صنعت، خیلی پیشرفت بهتری میتواند ایجاد کند. ولی شما میگویید که آنجاهایی ضربهپذیر است را باید بالاخره به آنها توجه کرد یعنی نمیشود ازش گذشت؛ نقطهی حیاتی است. این را اگر ممکن است یکخورده بیشتر توضیح بدهید
آن قسمتهایی که پا نمیگیرد، مشکلش بودجه نیست حقیقتش. یعنی واقعاً بودجهی خوبی هم [اگر] allocate بشود، باز به ثمر نمیرسد. چون مشتریاش [ناجور است]. مثلاً در بدو کار، شما هیچ وقت نمیتواند کیفیت و قیمتت با خارجیای که دهها سال است این کار را دارد میکند قابل رقابت باشد. و اگر مشتری شما، آن حالت خارجیپرستیاش درش وجود داشته باشد و هرگز حاضر نشود از شما بخرد،هیچوقت شما روی پای خودت نمیتوانی بایستی بهبود پیدا کنی. ما مثلاً در همین بحثهای غیرنظامی، [به] یکی از همین ارگانهای دولتی، یک محصولی را به آنها ارائه کردیم، و [در حالی که] حتی تستها نشان میداد که محصول ما همپا و بلکه بهتر از محصول اروپایی است، (وقتی هم بود که اوضاع کشور از لحاظ پولی و منابع مالی خوب بود.)[گفت] «ببین من پول تو جیبمه؛ بنز میخوام بخرم!» با همین صراحت! «و اگر بنز بخرم، فردا حالا یک مشکلی هم [اگر] پیدا بشود، کسی به من ایراد نمیگیرد که: ها! ببین! ایرانی خریدی، فلانجا برایت کار نکرد. [در آن صورت] میگویم: نه دیگر! ما بهترین تکنولوژی جهان را خریدهایم، حالا بهترینش هم یک سری گیر و گورهایی دارد. [این بهترین حالت ممکن بود.]» خب یک همچین دیدگاهی وقتی حاکم باشد، شما حالا هرچقدر پول بریز؛ بهترین چیز را هم [فرضاً] میسازی. ولی وقتی مشتری ازت نخرد، محکوم به شکست و نابودیاید.
دست شما درد نکند آقای دکتر. لطف کردید. ممنون از وقتی که گذاشتید.