فروپاشی نظم آمریکایی و شکلگیری غرب آسیای جدید...

پیش از آنکه صدای توپهای اوت ۱۹۱۴ بلند شود، امپراتورها هنوز بر تخت بودند، اما نظم نانوشتهای که به این تشریفات معنا میداد، رو به پایان بود. تشییع ادوارد هفتم در بریتانیا آخرین اجتماع باشکوه تاجداران اروپایی، در جهان با نظام سنتی بود. نظم امپراتوری سابق دیگر توان حل اختلاف بین کشورها را نداشت.

روایت مرسوم جنگ اول از سارایوو آغاز میشود. حال سوال این است که چرا یک ترور نظم امپراتوریهای سنتی اروپا و آسیا را رو به اضمحلال برد؟ اتریش در ملیگرایی صرب ها تهدیدی برای بقای خودش میدید؛ آلمان از تغییر موازنه به نفع سایر امپراتوری ها و به زیان خودش هراس داشت، فرانسه امنیت خودش را به اتحاد با روسیه گره بسته بود و بریتانیا نمیتوانست برهمخوردن موازنه قدرت قاره را بیاعتنا تماشا کند. هیچ عقل سلیمی پس از فهمیدن این آرایش با این خیال که جنگ ناخواسته و بر اثر سوءتفاهمی عمومی آغاز شد، کنار نمیآید. باید محاسبات ذهنی رهبران وین و برلین، را دید. تصمیمگیران در بند سازوکارهای زمانی گرفتار شده بودند که خودشان ساخته بودند و گمان میکردند در نهایت بدبینی چند هفته جابجا خواهد شد ولی فاجعه زمانی آغاز شد که صحنه نظامی به بنبست رسید و هیچ کس نمیدانست چطور بدون قبول شکست عقب بنشیند.
جنگ بزرگ از دل رقابت صنعتی، فرسایش جامعه و انقلاب و ساختار قدرتی بیرون آمد که نسبتی با اروپای پیش از ۱۹۱۴ نداشت. امپراتوری عثمانی، آلمان قیصری، امپراطوری اتریش و روسیه تزاری فروپاشیدند یا دگرگون شدند. اما نظم جدید فورا جایگزین نشد. دولتهایی پدید آمدند، مرزهایی کشیده شد و کینههای بین طرفین انباشته ماند. در ۱۹۱۸ جنگ ظاهری پایان یافت ولی نزاع بر سر شکل اروپا باقی ماند.

بازه زمان ۱۹۷۰ تا ۱۹۹۱ در زمانه ما شامل اتفاقاتی بود که مشابهت زیادی با اتفاقات منتهی به جنگ جهانی اول داشتند. این رخداد ها ندای تغییر در نظم ایجاد شده پس از جنگ جهانی دوم را داد. از انقلاب اسلامی در ۱۹۷۸ تا فروپاشی شوروی در ۱۹۹۱. آمریکا به ظاهر از رقابت دوقطبی پیروز بیرون آمد و نهادهای تحت رهبری غرب گسترش یافتند، اما غلبه یک قدرت، مانع توافق همه کشورها بر مشروعیت نظم تازه تاسیس شد. همین عامل باعث ایجاد نهضتهای آزادیخواه و معارض با آمریکا در نقاط مختلف جهان و مخصوصا خاورمیانه شد. آمریکا سعی کرد با هژمونی نظامی گسترده خود نظم موجود را با مداخلات گسترده در امور سایر کشور ها حفظ کند اما علیرغم توان مداخله، توان ساختن ترتیبی بادوام را نداشت.
اروپا الان با روسیهای روبهروست که جنگ اوکراین را به میدان کشمکش بر سر مرز نفوذش تبدیل کرده است. برای کییف، مسئله حق حاکمیت و بقاست؛ برای مسکو، مساله ساخت نظم جدید و غلبه در نزاع تاریخی با ناتو است. پرسشی که در پایان جنگ سرد حل شده تصور میشد مجددا در ذهن سران اروپا نقش بسته: امنیت اروپا با روسیه تعریف میشود یا علیه آن؟
در شرق، چین به سازوکاری که برتری دریایی آمریکا در پیرامون آن از عناصر اصلیاش بوده اعتراض دارد. تایوان نقطه حساسی است که چین برای حل این ماجرا هدف گرفته. ژاپن و کره جنوبی نگران امنیتشان در تعارض با کره شمالی هستند. جهان کنونی دو بلوک منظم، همانند سالهای جنگ سرد، ندارد. بیشتر به شرایط منتهی به دو جنگ بزرگ شبیه است. مجموعهای از اختلافات تودرتو که هر یک از دیگری تغذیه میکنند، بیآنکه الزاما برنامه ریزی مشترکی بین کشورها در جریان باشد.
در غرب آسیا مسئله به صورتی عریانتر جریان دارد. درگیری ایران با آمریکا و رژیم صهیونیستی اساسا حول این گره شکل گرفته که چه کسی اختیار دارد نظم روابط بین ملت ها را در این منطقه تعیین کند؟ حضور نظامی آمریکا، دغدغههای امنیتی اسرائیل، شبکه منطقهای ایران و حاکمیت فلسطین و کشورهای عربی همگی مسائلی است که از این پرسش شروع شد. فاتحان جنگ بزرگ اول، بهویژه بریتانیا و فرانسه، در پی ساختن واحدها و مرزهایی بودند که هم برای منافع خودشان بهتر باشد و هم خلأ برجامانده از امپراتوری را پر کند. اما این نقشه امضا شده هیچ وقت رضایت سیاسی بازیگران غرب آسیا را جلب نکرد. این نظم پس از اخراج فلسطینیان از سرزمینشان و تاسیس نامشروع اسرائیل در ۱۹۴۸ حتی از شرایط قبل هم متزلزلتر شد.
ایران پیش از جنگ جهانی اول زیر فشار رقابت روس و انگلیس بود و در سده بعد، از کودتای ۱۳۳۲ تا انقلاب ۱۳۵۷، اهمیت استقلال و مرزبندی با قدرت خارجی را به صورت عینی درک کرد. تقابل امروز ایران و آمریکا، برخورد دو روایت از نظم منطقه است، تهران این معماری را محدودکننده حاکمیت و امنیت ملت های منطقه میداند و خواهان نظم برآمده از دل خود دولت های منطقه است. آمریکا نیز با دخالت نظامی پیاپی و حمایت از اسرائیل به دنبال حفظ استیلای خودش بر منطقه و محدود کردن نفوذ ایران است. در این بین در جنگ رمضان چیزی که به خلاف درگیریهای قبل مساله را بیشتر به نظم جهانی گره زد، تنگه هرمز بود: در اینجا اختلاف بر سر حاکمیت در غرب آسیا برای ساکنان سایر نقاط دنیا به زبان قیمت انرژی و حملونقل ترجمه میشود. برای همین نزاع ایران و آمریکا و اسرائیل، حتی وقتی در سطح محدود رخ میدهد، مناسباتی وسیعتر را متأثر میکند.
ایران را شاید بتوان یکی از کانون های اصلی بحران نظم موجود دانست، نه به این ادعا که تمام منازعات جهان از یک مرکزیت ایران-روسیه-چین هدایت میشوند بلکه اهمیت ایران در اتصال چند مسئله نسبتا جهانی است: تلاش برای عدم حضور نظامی آمریکا در غرب آسیا، آینده موقعیت کشور فلسطین و نابودی اسرائیل، استقلال دولتهای منطقه و معاهدات امنیتی بین کشورهای مسلمان. عربستان، ترکیه، پاکستان و کشورهای خلیج فارس هم میکوشند جایگاهشان را در ترتیبات بعدی حفظ کنند.

جنگ امروز نتیجه انتخابهای مشخصی است که آمریکا برای حفظ سلطه در غرب آسیا انجام داد. سرگذشت پیمان ورسای نشان داد بین بهم زدن نظم موجود و شکست دادن دشمن با یافتن نظم جدید حتما فاصله است. اعتبار آمریکایی برای پاسخ به مشکلات قدیمی شده است با این حال ممکن است پس از بهم زدن این نظم، جهان سالها میان درگیری محدود، آتشبس، تحریم و مذاکره معلق بماند. ممکن است مصالحههایی حاصل شود که بدون پیروزی قاطع، توزیع قدرت را صرفا تغییر دهد. جنگ نخست را هم جنگی برای پایاندادن به جنگها مینامیدند که نقطه شروع ساخت یک نظم جهانی شد. این جنگ را هم از این جهت میشود چنین نامید.