چند روز پیش بود که برای ارسال تمرینهای دورهی آموزشیِ یکی از وبسایتهای معتبر آموزش آنلاین، با پیغام OFAC Restriction مواجه شدم، از دوستان و اساتید شنیده بودم که تحریمهای ایالات متحده آمریکا در انتشار مقالات یا استفاده از نرم افزارها[1]گریبانگیرشان شده، ولی هیچ وقت فکر نمیکردم استفاده از دوره آموزشی که نه مرتبط با فناوری هستهای است و نه حتی مسائل نظامی و دفاعی، شامل تحریمهای ایالات متحده آمریکا علیه ایران شود. با مطالعاتی که جسته و گریخته از موضوع تحریمهای علمی داشتم، متوجه شدم موضوع پرسابقهتر از آن است که فکر میکردم و تحریمهای علمی آمریکا (و دنیای غرب) علیه ایران سالهاست که سد راه دانشمندان ما شده است.
موضوع تحریمهای علمی علیه ایران حدودا از اوایل دهه 80 رسانهای شد. در تیرماه سال 1384 «موسسه هوانوردي و فضانوردي آمريكا[2]» چاپ مقالات پژوهشگران ايراني را تحريم كرد و دانشمندان ایرانی برای شرکت در کنفرانسهای علمی مرتبط با این نهاد به چالش برخوردند. مسئولان AIAA (كه از بزرگترين موسسات تخصصي هوانوردي و فضانوردي جهان است) علت اتخاذ اين ممنوعيتها را حفاظت از امنيت ملي آمريكا عنوان كردهاند. این موضوع در همان سالها واکنش تعدادی از مجلات علمی معتبر دنیا را درپی داشت و مجله ساینس در گزارش خود به مقاله دكتر مسعود دربندي، استاد مهندسي هوافضاي دانشگاه صنعتي شريف، به عنوان يكي از اولين قربانيان تحريمهاي جديدAIAA اشاره كرده كه ایشان پس از پذيرش مقالهاش يادداشتي از مدير اجرايي اين موسسه دريافت کردهاست كه بر اساس آنAIAA از چاپ مقاله ایشان صرف نظر كرده است.[3]این پایان ماجرا نبود و موج رسانهای پرسر و صداتر در تیرماه سال 1389 اتفاق افتاد. ماجرا از این قرار بود که سایت رسمی موسسه ای.تی.اس[4]اعلام کرد به دلیل تحریمهای آمریکا برگزاری آزمون تافل در ایران برای مدتی لغو خواهد شد. علاوه بر پوشش جدی این خبر توسط رسانههای داخلی، رسانههای خارج از کشور نیز به روایت پرآب و تاب این ماجرا پرداختند. دویچهوله[5]از این مسئله بهعنوان «زنگ خطر» یاد کرد و نوشت: «کارشناسان میگویند لغو برگزاری آزمون تافل در ایران زنگ خطری برای شروع تحریمهای علمی ایران است».
گام بعدی جدی آمریکا در زمینه تحریمهای علمی در اردیبهشت سال 1392برداشته شد. در این تاریخ الیوت مارشال در مجله ساینس اینسایدر نوشت که از ژورنالهای علمی خواسته شده به تحریمهای آمریکا علیه ایران بپیوندند و مردادماه همان سال گروه انتشاراتی تیلور و فرانسیس[6]، که یکی از ناشران شناختهشده و مهم مجلات و کتب علمی است، از مجلات زیرمجموعه خود خواست ضمن رعایت مقررات تحریمی ایران که از سوی آمریکا و اتحادیه اروپا وضع شده، از انتشار مقالات ایرانی خودداری کنند. این در حالی است که طبق قوانین کمیته بین المللی اخلاق در نشر[7]، هر نوع محدودیت نویسنده به منطقه جغرافیایی یا موضوع سیاسی مردود میباشد و هیچ یک از مجلات منتشرکننده مقالات در سرتاسر جهان اجازه محدودیت برای چاپ و انتشار مقالات نویسندگان را ندارند و این محدودیتها برای نویسندگان ایرانی تنها به دلیل نفوذ بین المللی آمریکا در مجلات رخ میدهد.

با وجود همه ی تحریمهای علمی علیه کشورمان، رشد علمی ما در سالهای اخیر بیسابقه بودهاست و دانشجویان و اساتید در رقابتهای گوناگون علمی خوش درخشیدهاند. یکی از نمونههای اخیر این توانمندی، موفقیت دانشجویان دانشکده مهندسی هوافضای دانشگاه صنعتی شریف در مسابقات بین المللی هوانوردی و فضانوردی آمریکا (AIAA) است که پس از یک سال تلاش با وجود مشکلات فراوان اعم از عدم اجازه برای استفاده از نرم افزارهای تخصصیشان به دلیل تحریمها و عدم امکان حضور در آمریکا موفق به کسب مقام اول از سوی هیئت داوران کنفرانس بین المللی پیشرانش و انرژی آمریکا شدند.

جدای از تاریخچه نسبتا مفصل تحریمهای علمی، سوالی که مطرح میشود این است که چرا کشور آمریکا تا این اندازه در مورد علمآموزی در کشورهای تحت تحریم خود نگران است و در مجامع مختلف علمی به وضع قوانین در تقابل با آن میپردازد؟ بخشی از جواب این سوال را میتوان در مقالهای که نشریه نیچر در سال 2005 تحتعنوان «رژه بزرگ ایرانیان» منتشر کرد پیدا کرد «باید با تحریم در ابعاد مختلف جلوی رشد علمی ایران گرفته شود»، این جمله بخشی از مقاله مذکور است که توسط یکی از سردبیران این نشریه نوشته شدهاست. این سردبیر با اشاره به پیشرفتهای علمی ایران ادامه میدهد :
«تعالی علمی در ایران درحال بازسازی دوباره است و ایرانیان میدانند چه کسانی هستند و از سابقه تمدن و علمیشان بهخوبی آگاه هستند. رهبر معنوی ایران [مقام معظم رهبری] به مردم کشورش فرمان داده است در همه ابعاد دانش کار کنند و مطالبات علمی داشته باشند که این مطالبات موجب پیشرفت علمی کشور ایران است و مدلش یک مدل درونزا است».
واقعیت این است که رشد علمی کشور ما نظام سلطه را نگران کردهاست. در واقع غرب و آمریکا به برکت علم توانستند بر کشورهای دنیا مسلط شوند و علم یکی از ابزارهای آنها بود. گفتمانی که رهبر انقلاب اسلامی در خصوص علم آموزی و اهمیت آن، در کشور ایجاد کردند در رشد علمی به وجود آمده اثرگذار بوده است، ایشان در یکی از دیدارهای خود عنوان میکنند:
"روایتی است که فرمود: «العلم سلطان من وجده صال و من لم یجده صیل علیه» باید علم پیدا کنید. علم که پیدا کردید، پنجهی قوی پیدا خواهید کرد. اگر علم نداشته باشید، کسانی که دارای پنجهی قوی هستند، دست شما را میپیچانند." [8]