او بودگی

به نام خدا

انقلاب کرد یا انقلاب شد؟

اگر بخواهیم در واژه­­ها دقتی کنیم شاید لازم باشد که در واژه­ی انقلابنوعی انفعال را لحاظ کنیم. برایتان احتمالاً پیش آمده است که غذایی را بخورید یا صحنه­ای را ببینید و بعد بگویید حالم منقلب شد. شما دنبال دگرگونی حالتان بودید؟ نبودید. ولی حالتان منقلب شد. شما حال خود را عوض کردید؟ نکردید. ولی عوض شد. اگر از مسامحه­ای که در گفتار استفاده می­شود بگذریم چه کسی مدعی است که روح ا... خمینی انقلاب کرد؟ شاید کسی نباشد. نمی­گویند انقلاب کرد. می­گویند انقلاب شد.

از زبان معصوم داریم که : «قطعاً در ایام دهر شما برای پروردگار شما نفحاتی است. آگاه باشید و خود را در معرض آن قرار دهید.» نسیمی که وزیدن بگیرد را چگونه می­توان درک کرد؟ آیا می­توان با نشستن یک گوشه و فکر کردن راجع­به خنکی نسیم، خنک شد؟ آیا می­توان با بسته نگه داشتن دست­ها کنار بدن، لطافت نسیم را حس کرد؟ حالی که دگرگون شود، دگرگون شده است و خود این کلمه خودش را توضیح می­دهد. یعنی به گونه­ی دیگر شده است. دیگر، واژه­ی ساده­ای نیست. آمد گفت می­خواهم راجع به این حال و انقلاب شما کتاب بنویسم. لبخندی زد و گفت: حتماً بنویس عزیزم، اما حال ما به گونه­ی دیگری است. در میدان جنگ گفت چهارتا از این بچه بسیجی­ها را بگیر بیاور اینجا ببینم چی به خورد این­ها می­دهند که هر چه می­کُشیم زیادتر می­شوند. گفت می­آورم اما انگار حال به گونه­ی دیگری است. گفت عجب ضایع شدیم، انگار نه انگار که شاه مملکت ماهستیم. کسی گفت: ببخشید، «ما»؟! روزگار، روزگار دیگری است.

انقلاب اسلامی یا اسلام انقلابی

یک سؤال. انقلاب، اسلامی اتفاق افتاد یا اسلام، انقلابی قرائت شد. اگر قائل باشیم که اسلام انقلابی فهمیده شد باید از خود بپرسیم برمبنای چه انقلابی و با چه خصوصیاتی؟ انقلاب­هایی که قبل از انقلاب کشور ما اتفاق افتاده بودند؟ انقلابی که می­کُشد تا جایگزین شود؟ اگر قائل به این باشیم، باید پاسخی برای این سؤال­ها داشته باشیم. باید پاسخی برای این سؤال­ها داشته باشیم که «آب، تری خود را از کجا گرفت؟» و «آیا تری آب از آب جداست یا این دو در واقع یک مفهوم هستند؟». اما اگر بگوییم که انقلاب، اسلامی صورت گرفت یعنی قبول کرده­ایم که اول، مبنایی هست، مبنایی که ارزش به «خدمت گرفته شدن توسط آن مبنا» و جان دادن در راه آن را دارد. پس در این حالت، اگر توجه خود را معطوف به شناخت آن مبنا کنیم کار بیهوده­ای نکرده­ایم چون اگر مبنا، مبنا باشد، نتیجه هم نتیجه است. یعنی آنی که ادعا می­کند انقلاب از معارف اسلام نشأت می­گیرد، نه می­خواهد که انقلابی بکند و کار اضافه­ای برای خودش بتراشد، که دارد همان زندگی معمولی دینی­اش را می­کند، بعد می­بیند در مقطعی از این زندگی دینی، دینشان، کسی یا کسانی نااهل را از اطرافشان بیرون کرد. در همین راستا، برای کسی که همیشه در حضور است، چیزی به نام انقلاب معنی نمی­دهد. چون او کار جدید و دگرگون انجام نداده است. مثل این می­ماند که شما دارید گوشه­ خانه­تان نماز می­خوانید و ذکری می­گویید. یک دفعه می­بینید یک بشری از در خانه یک­دفعه آمد تو. و دارد همین طور به شما نزدیک می­شود و چاقویی دست گرفته است. خب در این حالت، زاهد­ترینِ انسان­ها هم که باشید، به او می­گویید برو بیرون. شما با او کار داشته­اید یا او با شما؟ پس این رفتار، یک رفتار طبیعی است. و خود آن زاهد هم به نظر خودش کار مهمی و انقلابی نکرده است، چون او اصلاً دنبال این نبوده که کاری بکند، او فقط می­خواسته است که «باشد». خالق و پروردگار ما، انسان­ها را آفریده است. هم قبلاً هم بعداً هم اقرارهای لازمه را گرفته و می­گیرد. همه چیز روشن است. مأموریت مشخص، هدف مشخص، مأمور مشخص، راه مشخص. خب این انسان، این «رونده»، می­خواهد که برود در راه، نه بی­راه. همین. او هیچ کار اضافه­ای نمی­خواهد بکند. فقط می­خواهد پای عقب را بردارد و بگذارد جلو. در این میان یکی پیدا می­شود می­گوید «ببخشید شما حق ندارید راه بروید. اصلاً شما حق ندارید که باشید». خیلی خب. شما به عنوان عزلت­گزین­تر فرد جهان چه می­کنید؟ محلی به او نمی­دهید و به راه خود ادامه می­دهید. دو قدم که برداشتید می­بینید دوباره نوک نیزه را به پهلوی شما فشار می­دهد و می­گوید«مگر با تو نیستم؟ راه نرو. تو را می­کشم­ها!». دوباره لبخندی می­زنید و با خود زیر لب می­گویید« میکُشم! چه جالب. اگر من مردنی بودم و در این عالم کشتن معنی می­داد که قابیل، هابیل را کشته بود». دو قدم دیگر راه می­روید. این بار که پتکی بر سر شما کوبید، چند کلامی هم سخن می­گویید:« ببخشید، مگر من اجازه­ی راه رفتنم را از شما گرفته­ام که با دستور شما راه نروم» این جا می­شود اول دعوا. اول همه دعواهایی که در طول تاریخ با تشیع انجام شده است، با آن­هاییست که فرمان­نامه­هایشان را از جای دیگر گرفته­اند. اصلاً بلی­ها را جای دیگر­ گفته­اند که بلاها را جای دیگرببینند. اصلاً برای آن­ها این صحنه­ها آشناست.

این­ها را قبلاً دیده­اند لذا فشار نوک نیزه بر پهلو برای آن­ها عجیب نیست که مثل بعضی سریع دست و پای خود را گم کنند. دعوا که در می­گیرد به حکم اینکه هابیل نتوانست این اجازه را به خود بدهد که مثل قابیل، بی­جا بکُشد و بی­جا تصرف کند و علی­الظاهر مقتول واقع شد، یک دفعه چشم باز می­کنید و می­بینید او دارد کنار شما فریاد می­کشد که «بالأخره کشتم و حذفش کردم، هورا!» و شما هم کنار او این دفعه با صدای عرشی فریاد می­زنید که «ای بیچاره، دیدی که بالأخره نکشتی!»

آری، انقلاب برای آن­ها که در «متن» نیستند انقلاب است و چیزی جدید و عجیب و غریب. برای آنانی که در متن­اند هیچ چیزی جز زندگی معمولی طبیعیِ بندگی معنا نمی­دهد. لذا آن­ها برای انقلاب کردن نقشه نمی­کشند، در آن واقع می­شوند. در انفعالِ انقلاب که صحنه­ هایش جای دیگر رقم خورده فقط واقع می­شوند و منفعلانه به تقدیرات توحیدی زمانه رشک می­برند و اشک می­ریزند. البته این انفعال خیلی فرق می­کند با آن انفعال که در لغت می­شناسیم. این انفعال، عینِ فَعّال است. مستغرق در فعالیت فعال مطلق است و لذا برای خود فعلی نمی­بیند و از این رو لغت انفعال را هم برای دست و پا بستگی خود زیاد می­بیند. و در عین حال، چون عین فعال در صحنه آمده است، حتی یک لحظه نمی­تواند از پا بنشیند.

چگونه برویم؟ به کجا برویم؟

اگر بپذیریم که راه رفتن جز در مسیر، راه رفتن نیست و سیر جز با مبنا میسر نیست و انقلاب اسلامی جز با اسلام ماندنی نیست، از خود بپرسیم: حال چگونه برویم؟ به کجا برویم؟

تمدن را کسی می­خواهد که اولاً برای او مدنیت معنایی بدهد، برای او آبادانی معنا بدهد. اگر کسی بخواهد شهر آباد را بشناسد، بیش از همه و پیش از همه، نیاز دارد که شهر ناآباد را بشناسد. اگر این شناخت حاصل شد مسیر رسیدن به شهر آباد خیلی خیلی خیلی روشن و راحت جلوه می­کند. مشکل ما گاهی این است که تصور از شهر آباد نداریم و می­خواهیم به آبادانی برسیم، برای همین به هر صحنه­ای که برسیم نمی­دانیم آیا این همان است یا خیر. برای همین کلی راه می­رویم ولی معلوم نیست به چه مقصدی؟ در روزگاری که تعدد تعاریف بیداد می­کند و هر سخنوری خود را صاحب سخن معرفی می­کند، هر ناآبادانی­ای، آبادانی جلوه ­می­کند. این «گم بودگی» در تعاریف حقه، چه در جمهوری اسلامی باشد چه واشنگتن، چه هر جای دیگر، جنسش رساندنِ به مقصد نیست. راه شاید جز همین نیست که اول ببینیم آبادی حقیقی کجاست و انسان واقعی چه انسانی است، تا بعد حرکت آغاز شود. خیلی راحت می­توان پشت کلمات زیبا قایم شد و هر تعریف و حرفی را به دیگران غالب کرد. مثلاً چه کسی است که از علم و فرهنگ، سیاست و کیاست، اقتصاد و تعادل و عدالت و ظلم­ستیزی بدش بیاید؟ اما به اسم علم چه علمی، مربوط به چه تمدنی با چه انسان­هایی با چه هدف­هایی؟ به اسم عدالت یا سیاست، چه سیاستی با چه روش­هایی، با چه جهان­بینی­ای، منتهی به چه جهانی؟ به اسم اقتصاد، چه اقتصادی با چه نگاهی به انسان، با چه برداشتی از جامعه­ی معتدل و مقتصد، با چه روش­های نیل به هدف؟ کلاً حرف زدن خیلی آسان است. البته وقتی حرف زدن آسان است که ملاک و معیاری وسط نباشد، حق و باطلی نباشد، بهشت و جهنمی نباشد. بله، شما ملاک و معیار نداشته باش، دینی نداشته باش و هر طور می­خواهی زندگی کن. البته اگر جبر این دنیا به تو اجازه دهد که هر طور خواستی زندگی کنی. دو راه برای مقابله با حق وجود دارد. یکی اینکه همان حق را که هست نابود کنیم. و دوم این که همه را حق کنیم. یعنی یا اینکه کلاً هیچ حقی وجود نداشته باشد یا اینکه همه اهل حق شوند و انسان­های وارسته و ... . هر دو روشش هم در طول تاریخ بوده است. آن روزها اگر پیامبرکشی بوده است با روشی، این روزها هم پیامبرکشی هست با روش­هایی.

اگر قائل هستیم که انقلابی اسلامی اتفاق افتاده است و اسلامیتی در میان است و نفحه­ای وزیده شده است، بدانیم که این نفحه خودش فصل تمایزش را مشخص می­کند. و با همانی که شروع شد به سرانجام می­رسد. اگر با دین­شناسی و انسان­شناسی و عقلانیت و معنویت شروع شد، با تدبر و تعادل و دین­شناسی و انسان­شناسی به سرانجام می­رسد. و اگر دنیای مدرن با شجاعت و عقلانیت این دین فهمید که ابرقدرتی در جهان نیست مگر یکی و آن هم اوست، هنگامی این نَفََس­های آخر را هم به اتمام می­رساند که ببیند دوباره بساط او بودگی در جهان راه افتاده. آنی که می­دزدد و می­رود و خیال می­کند زرنگی کرده است، درست است که ما را از او بودگی فاصله می­دهد اما به حکم اینکه روزگار، روزگار دیگری است، این را نفهمید که گردَش نه چندان دیر، از این چهره­ی پرنور زدوده می­شود. نفحه یعنی همین. یعنی اگر از صورت و جزو چهره بودی، می­مانی چه درخشان. و اگر گردی اضافه بر صورت بودی، نفحه­ای تو را می­زداید، بدون این که ضرری به کسی وارد شود، خیلی آرام. حال، کیست در این میان که نخواهد کلاه خودش را سفت بگیرد؟