پس از کش و قوس‌های فراوان دولت طبق مصوبه 5 اسفند مجلس اجرای داوطلبانه پروتکل الحاقی را لغو کرد. این درحالی است که با توجه به حواشی و روندی که طی شده ابهامات پیرامون آن بسیار است و توافق آژانس با سازمان انرژی اتمی را برخی دور زدن مجلس و برخی آن را ملایم‌تر کردن مصوبه مجلس و سپر وجهه بین المللی ایران میدانند. در 5 سکانس به بررسی حواشی و روند طی شده میپردازیم.
سکانس اول: پسر خوب!
آژانس بین المللی انرژی اتمی تا کنون 15 بار پایبندی ایران به تعهداتش را تایید کرده است. میزان پایبندی ایران به برجام به میزانی بود که حتی جو بایدن رسما میگوید:« بازرسان آژانس تایید کردند که تخلفی از این توافق صورت نگرفته است با این حال ترامپ آن را کنار گذاشت.» اما با همه اینها آمریکا از برجام خارج شد و اروپا هم علی رغم اعتراف به پایبندی ایران به تعهداتش عملا اقدامی در راستای عمل به تعهدات خودش انجام نداد.
سکانس دوم: ترور!
طبق برجام ایران بازرسی‌های بیش از حد معمول در جهان را که ابهامات زیادی برای امنیت مراکز هسته‌ای پیش آورده بود را پذیرفته بود. این ابهامات به حدی میرسد که غریب آبادی سفیر و نماینده دائم ایران در سازمان‌های بین‌المللی به آن اعتراض میکند و میگوید:«ما انتقادات متعددی در حوزه حفاظت از اطلاعات محرمانه در چهارچوب آژانس داریم البته این اطلاعات مرتبط با بازرسی‌ها از تاسیسات هسته‌ای و فعالیت‌های هسته‌ای ایران بعضا یا از سوی خود آژانس به علت فقدان سازوکارهای مناسب در حوزه حفظ محرمانگی در معرض انتشار قرار میگیرد یا توسط کشورهایی که به این اطلاعات از سوی آژانس دسترسی پیدا می‌کنند.» این اظهارات از سوی آژانس تکذیب نشد. در آذر ماه 99 محسن فخری‌زاده دانشمند هسته‌ای کشورمان ترور میشود بعد از مصاحبه یکی از مقامات ارشد موساد با رویترز پیرامون ترور شهید برخی رسانه‌ها مدعی می‌شوند که آژانس اطلاعات محرمانه پیرامون دانشمندان هسته‌ای ایران که به دلیل اجرای تعهدات فراپروتکل الحاقی از طرف ایران در اختیار آژانس قرار گرفته بود را به خوبی نگهداری نکرده و آن را در اختیار اسرائیل قرار داده است که بازهم از سوی آژانس رد نشد.
سکانس سوم: گام به گام؟!
حدود 5 سال و نیم از برجام و حدود 2 سال و 7 ماه از خروج یک جانبه آمریکا از برجام میگذشت؛ همه این کارها و این صبر طولانی انجام شد تا تحریم ها برداشته شود اما تحریم‌ها بدتر، سخت‌تر و گسترده‌تر هم شد
دولت پیش‌تر در سال 98 بر اساس ماده 36 برجام کاهش تعهدات را چاره کار میداند و در 5 گام برخی تعهدات را لغو میکند اما غربی‌ها اقدامات ایران را محکوم می‌کنند و قریب به یک سال وعده میدهند و بازهم اتفاق خاصی رخ نمیدهد. در 12 آذر سال جاری مجلس شورای اسلامی پس از شهادت شهید فخری‌زاده با هدف برداشته شدن تحریم‌ها وارد میدان میشود و قانونی تحت عنوان اقدام راهبردی لغو تحریم‌ها و صیانت از حقوق ملت ایران تصویب میکند. در این قانون دو ماه به کشورهای عضو برجام مهلت داده میشود تا به صورت عملی تحریم‌ها را لغو کنند و هر موقع به تعهدات خود عمل کردند بر اساس ماده 7 این طرح ایران به تعهدات خود بازمیگردد. بر اساس این مصوبه دولت موظف میشود اجرای تمام اقدامات داوطلبانه خود ذیل برجام را لغو کند و برای شروع غنی سازی 20% را انجام دهد و بعد از دوماه تعهدات خود ذیل پروتکل الحاقی را لغو کند.
سکانس چهارم: دوستی خاله خرسه دولت با برجام
پس از تصویب مصوبه مجلس دولت صریحا مخالفت خود را اعلام میکند و رئیس جمهور آن را مضر میداند. بعد از بگومگوهای دولت و مجلس و وجود بندی در مصوبه که مستنکفین از اجرای مصوبه را به قوه قضائیه معرفی میکند، رهبری تذکری به هر دو قوه میدهد تا هردو به تفاهم برسند درنهایت دولت از مواضع خود پایین می‌آید و خود را ملزم به اجرای قانون معرفی میکند. در آستانه توقف اجرای داوطلبانه پروتکل‌الحاقی و نظارت‌های فراپروتکلی، رافائل گروسی مدیرکل آژانس بین المللی انرژی اتمی در 2 اسفند راهی تهران شد تا شاید بتواند راه‌حلی برای توقف ایران پیدا کند. گروسی با علی اکبر صالحی به توافقی دست پیدا میکند که نوعی 3 ماه بیشتر به طرفین دیگر برجام مهلت میدهد تا به تعهدات خود عمل کنند و این میان دوربین‌های نظارتی تا 3 ماه غیرفعال نمیشوند و فیلم‌ها ذخیره میشود تا اگر در این مدت اتفاق خاصی از سوی غرب رخ داد آنها به آژانس تحویل داده شوند. مجلس پس از این اتفاق معتقد بود که به نوعی این کار اولا مخالف قانون است زیرا هر قرارداد بین المللی باید به تایید مجلس برسد و دولت خودسر نمیتواند این کار را انجام دهد ثانیا این کار قانون مجلس را دور زده و علاوه بر مهلت 2 ماهه مجلس 3 ماه دیگر نیز فرصت داده. سرانجام مجلس با قریب به 220 رای رئیس جمهور را به دلیل تخطی از قانون به قوه قضائیه معرفی کرد. باز هم کشمکش میان دولت و مجلس شدت گرفت تا با تذکر رهبری:«باید دو طرف، قضیه را با همکاری یکدیگر حل کنند و نباید اختلاف‌ها رها یا تشدید شود که نشان‌دهنده دوصدایی باشد» فضا کمی آرام‌تر شد و دولت در بیانیه خود ضمن اعلام به عمل به مصوبه مجلس توافق با گروسی را تدبیر کاملا حکیمانه که هزینه‌های اجرای قانون را کاهش میدهد اعلام کرد. این در حالی است که بعد از آنکه رافائل گروسی، تهران را ترک کرد و در فرودگاه وین در جمع خبرنگاران حاضر شد، نکاتی را بیان کرد که توسعه‌دهنده ابهام‌ها بود و در چگونگی توقف اجرای پروتکل تردید ایجاد کرد. ابهام‌ها اما وقتی به اوج میرسد که گروسی درباره تعداد بازرسان آژانس در تهران توضیح داده و در پاسخ به این سوال که «آیا تغییری در تعداد بازرسان تعیین‌شده توسط ما ایجاد میشود؟» میگوید: «نه! آنچه تغییر میکند نوع فعالیت و موارد مختلفی است که اتفاق خواهد افتاد.»
سکانس پنجم: اول تو!
رئیس جمهور آمریکا از چندماه قبل وعده داده که به این معاهده برمیگردد و اگر تهران به این توافق پایبند باشد او نیز به این توافق باز خواهد گشت. امریکا و اروپا خود قبول دارند و بارها اعلام کرده‌اند که ایران به تعهداتش عمل کرده است و اگر بنا به تعهد باشد دولت خوب نشان داده که اگر طرف مقابل ذره‌ای(!) به تعهداتش عمل کند به گفته رئیس جمهور چند ساعته به تعهداتمان بازمیگردیم. از زمان انعقاد برجام تا خروج آمریکا و اینستکس اروپایی تا اکنون که قریب به 5 سال میگذرد میتوان حرف‌های طرف مقابل را در دو دسته تقسیم بندی کرد: 1- درخواست از ایران برای پایبندی به برجام 2-وعده برای رفع تحریم‌ها و همکاری با ایران. با توجه به آنچه در این مدت طی شده و تکرار مدام گزاره‌ی برجام مقدمه‌ای است برای توافقات آینده از سوی طرفین غربی، این فرضیه به شدت تقویت میشود که اگر ما باز هم قدمی به عقب برداریم در چرخه تعهدات بی پایانی می‌افتیم که ما عمل میکنیم و طرف مقابل حرف‌های جذاب و محرک می‌زند! از جایی باید جلوی این چرخه گرفته شود؛ رهبر انقلاب نیز در جواب به این اشاره کردند که ما حرف زیاد شنیدیم اکنون شما عمل کنید ما راستی آزمایی میکنیم و بعد بازمیگردیم. باید نشست و دید آیا این مهلت سه ماهه منجر به لغو تحریم‌ها میشود؟ چه قدر احتمال دارد؟ اگر ما به تعهداتمان برگردیم طرف مقابل ما نیز برمیگردد؟ جواب هر چه باشد، تاریخ جواب مثبت و امیددهنده‌ای به ما نمیدهد...
