بهیک معنا، انسان عبارت از دیگری است. یعنی اینکه این ارتباط برقرار کردن با دیگری است که باعث بازشناسی و بازآفرینی یک انسان میشود. بههر اندازه که ارتباط با دیگری مستحکم و پایدار باشد، بههمان اندازه انسان رشد و تکامل خواهد کرد و انسان، انسان خواهد بود. ارتباط با دیگری نیز بدون زبان و کلام اساسا ناممکن مینماید. پس مدیریت رابطه برقرار کردن با دیگری، از رهگذر مدیریت رابطهی کلامی با دیگری ممکن میشود. آنچه که ما به آن گفتوگو میگوییم. هرچه که گفتوگو بیشتر و بهتر باشد؛ بیشتر سعادتمند و خوشبخت خواهیم بود.
بنابر این بااستفاده از گزارههایی بالا میتوانیم بگوییم که یک دانشگاه نیز زمانی واقعی خواهد بود که در آن ارتباط و گفتوگوی آکادمیک جریان داشتهباشند. در چنین حالتی، بههر اندازه که اساتید و دانشجویان باهم ارتباط و گفتوگوی آکادمیک داشتهباشند، بههمان اندازه اساتید و دانشجویان واقعیتر و موفقتر خواهند بود؛ و بههر اندازه که اساتید و دانشجویان یک دانشگاه از ارتباطات و گفتوگویهای آکادمیک گریزان باشند، دانشگاه نیز از خود واقعیاش فاصله میگیرد و بهیک دانشگاه مرده تبدیل میشود.
کارل یاسپرس در کتابش ایده دانشگاه، «آموزش آکادمیک»، «پژوهش علمی» و «حیات فرهنگی خلاقانه» را سه عنصر همزمان و جداییناپذیرِ دانشگاهِ واقعی مورد نظر قرار میدهد و قوتوضعف هریک از آنها را مترادف با مرگ دانشگاه میداند. با در نظر داشت این سه عنصر، اگر بخواهیم دنبال ردپای این سه عنصر مهم در دانشگاههای افغانستان بگردیم، چیزی جز غیبت این سه عنصر بهگیرمان نخواهد آمد. در این نوشتار میکوشیم که به ردپای دو عنصر «آموزش آکادمیک» و «پژوهش علمی» در دانشگاههای افغانستان کاری نداشتهباشیم و صرفاً ردپای عنصر «حیات فرهنگی خلاقانه» را موردنظر قرار بدهیم.
حیات فرهنگی خلاقانه را اگر بخواهیم به یک چیز بسیار مهم خلاصه کنیم، آن «گفتوگوی علمی» خواهد بود. منظور از گفتوگوی علمی، کنش دو یا چند سویهای افراد برای مسألهمند نمودن مسائل و شکافتن ابعاد گوناگون مسألههایی است که دلالت بر واقعیتهای موجود زندگی انسان دارد، بدون اینکه هیچیک از ویژگیهای فردیِ افراد گفتوگوکننده نقشی در استدلال آنها داشتهباشد.
توسعهی علمی در دانشگاهها پیوندِ مستقیم با پرسشگری، نقدگری و گفتوگو علمی دارد که متأسفانه در دانشگاههایما توسعهی علمی اصلا مسأله نیست؛ چون پرسشگری، نقدگری و گفتوگوی علمی غایب است. بسیار کم اتفاق میافتد که در دانشگاههای افغانستان، نشستهای گفتوگو محور بر اساس رشتهها و گرایشها برگزار شوند. نه استادان نیاز میبینند که بهگفتوگوهای علمی بپردازند و نه دانشجویان. استاد کارش فقط درسگفتن است و دانشجو هم درسگرفتن. استاد سراسر زبان است و دانشجو هم سرار گوش. شبیه آنچه که در مکاتب ما جریان دارد. در بیشتر رشتههای دانشگاهی، حتا یکبار هم نشدهاست که اساتید و دانشجویان درباره تخصص و رشتهی خود و موضوعات پیرامونشان به بحث و گفتوگو بپردازند. از همین جهت است که اساتید و دانشجویان نه همدیگر را میشناسند و نه هم باهمدیگر در ارتباط هستند. برگزاری کنفرانسها، سمینارها و کارگاهها نیز جز اینکه فرصتی باشد برای اشتراک شرکتکنندگان و امتیازی باشد برای ارایهیِ مقالات و شاید هم تحقیقاتِ محققان، هیچگونه فضایی را برای گفتوگویهای مهم علمی خلق نمیکنند؛ بهگونهای که اینگونه برنامهها، از مسیر اصلی خود فاصله گرفته و صرف بهبرنامههای نمادین و کاذب تبدیل گشتهاند. دانشگاههای ما خود با مشکلاتی زیادی دستوپنجه نرم میکنند که مسؤلان و اساتید این دانشگاهها هنوز نتوانستهاند و شاید هم نمیتوانند این مشکلات را از راهِ گفتوگو و بحث حل کنند. دانشگاههای ما وابستگیِ کامل سیاسی و اقتصادی دارند و یکی از مهمترین ابزارهای ایدولوژی های مذهبی و سیاسی هستند. اطلاعاتی که در دانشگاههای ما بهخورد دانشجویان داده میشوند به گفتهی همبولت، از دل دانش مدرن بیرون نمیآیند، بلکه بیشتر از آن، از دل ایدولوژیهای مذهبی و سیاسی بیرون میآیند. بنابراین اگر گفتوگوی آکادمیک در این دانشگاهها غایب نمیبود، دانشگاههایما چنین وضعیتِ ترحمبرانگیز نمیداشتند؛ بلکه دانشگاههایی میبودند: مستقل از دین و سیاست که در آنها دانش مدرنِ مبتنی بر عقلانیت و نقدگری تدریس میشدند. دانشگاههایما این مونولوگ نمایشی است که فضای غالب را تحت سیطرهی خود درآورده است، نه دیالوگ علمی. در دانشگاههای افغانستان نهتنها که هیچ گفتوگویی صورت نمیگیرد، بلکه آن را نوعِ بیهودگی و اتلافِ وقت وُ انرژی نیز میدانند.
وقتیکه در نهاد دانشگاه که در واقع کانونِ اساسیِ گفتوگویهای آکادمیک است، گفتوگو بهیک امر عجیب و غریب تنزل پیدا کند؛ نهتنها که دانشگاهها دچار بحران هویت و ضعف کارکرد میشوند، بلکه برای جامعه نیز پیامدهای ناخوشی خواهند داشت، که به دوتا پیامدِ مهماش نگاهِ کوتاهی میاندازیم.
۱- گفتوگو یکی از بهترین ابزارهایی برای رسیدن به تفاهم جمعی و حقیقت است. در دانشگاهی که گفتوگو غیبت داشتهباشد، آن دانشگاه دیگر بهگفتهیِ یاسپرس مکان «جستوجوی نامشروط حقیقت» نیست، بلکه دستمایه حکومتها در توجیه وضع و واقعیت موجود و ابزاری برای ایدولوژیهای مذهبی و سیاسی خواهند شد. در جامعهای که دانشگاههای آن بویی از گفتوگو نبرند، آن جامعه نیز بویی از انسانیت نمیبرد. در چنین جامعهای ارزشهای انسانیِ مثل، مدارا، شکیبایی، همزیستی مسالمتآمیز، حقطلبی، خردورزی، تفاهم جمعی و اعتماد بهیکدیگر نیز بساطشان را جمع و کوچ خواهند نمود. وقتی که این ارزشهای انسانی از جامعه کوچ کنند، آنچه که رونق خواهد گرفت، دگماتیسم، مهجور دانستن دیگران، رادیکالیسم، خشونت و فریبکاری هستند.
٢- شکلگیری گفتوگوها در دانشگاههای ما بهعنوان اصلیترین نهادهای تولید علم و ترویج ارزشهای انسانی، به یک ضرورت اساسی و انکارناپذیر تبدیل شدهاست؛ چراکه امروز جامعهی ما، دچار بحرانهای ریشهدار و عمیقی شدهاست که جز با شکلگیری یک گفتوگوی علمی و واقعی، قابل حلوفصل نیست. آسیبهای اجتماعی بهبالاترین سطحاش رسیدهاست، شکافهای قومی و مذهبی شدت یافتهاست، وضعیت محیط زیست بعضی از شهرهای بزرگ بحرانی شدهاست، فاصله میان ملت و دولت زیاد شدهاست و بسیار مشکلات دیگر که هروز دامنگیر مان میشوند؛ ضرورتِ گفتوگویهای علمی و اساسی را میطلبند؛ اما متأسفانه چون گفتوگو علمی در دانشگاههای ما غایب است، نهتنها که این مشکلات هر روز بیشتر و ژرفتر میشوند، بلکه خطر فروپاشی اجتماعی را نیز تسریع میبخشد.
پ.ن: این مقاله در یکی از نشریههایِ کشور نیز بهنشر رسیدهاست.