ویرگول
ورودثبت نام
نشریهٔ بارقه
نشریهٔ بارقهنشریۀ انجمن علمی-فرهنگی دانشکدۀ مهندسی برق دانشگاه صنعتی شریف (رسانا)
نشریهٔ بارقه
نشریهٔ بارقه
خواندن ۵ دقیقه·۶ سال پیش

میراث نوابغ

✅بخش علمی بارقه

?یگانه شریفی

کنترل همه چیز

تاریخچۀ مختصری از تئوری کنترل


واژۀ کنترل معنی دوگانه¬ای دارد. اول، کنترل یک سیستم می¬تواند به سادگی به عنوان آزمون و یا بررسی این که رفتار آن رضایت¬بخش است، قابل¬درک باشد. در یک نگاه عمیق¬تر، کنترل به معنای قرار دادن عوامل به منظور تضمین این است که سیستم به همان اندازه مطلوب رفتار می¬کند. همانطور که s.bennett کتاب خود در تاریخ مهندسی کنترل را به نقل از ارسطو آغاز می¬کند: اگر هر ابزاری بتواند کار خودش را انجام دهد و در راه هدف اطاعت کند، نه کارگران ارشد به خدمتکار نیاز خواهند داشت و نه ارباب¬ها به برده. این جمله از ارسطو بیان می¬کند که هدف راهبردی تئوری کنترل، نیاز به فرآیندهای خودگردانی است که به انسان آزادی می¬بخشند.

در این مقاله مجال مرور کامل تئوری کنترل و همچنین ارتباط آن با فلسفه که هم¬اکنون اشاره شد نیست، اما به طور مختصر به تاریخچۀ آن و نخستین و واپسین جرقه¬های آن در ذهن بشر می¬پردازیم.

اگر به ریشه¬های مهندسی و تئوری کنترل برگردیم می¬توانیم نتیجه بگیریم که رومیان از برخی عناصر کنترل در آبراهه¬ها استفاده کرده¬اند، در واقع سیستم¬های ابتکاری تنظیم¬کنندۀ شیر در این سازه¬ها به منظور حفظ پایداری سطح آب تعبیه شده¬است. برخی ادعا می¬کنند که در بین¬النهرین باستانی، بیش از ۲۰۰۰ سال قبل از میلاد، کنترل سیستم¬های آبیاری نیز یک هنر شناخته ¬شده‌بود.


از سوی دیگر در مصر باستان، برای دست¬یابی به مسیر مستقیم در بناکردن سازه¬های بزرگ، طناب¬های کششی به کار برده می¬شد، که این فناوری حاکی از آن است که در آن عصر، دو اصل زیر به خوبی درک می¬شده¬است:

۱.کوتاه¬ترین فاصله میان دو نقطه، خط مستقیم است.

۲.در تمام مسیرها با طول مشخص، مسیری که طولانی¬ترین فاصله را ایجاد می¬کند، خط مستقیم است.

وظیفه¬ی این طناب¬های کششی، دقیقاً ایجاد این منحنی¬های بهینه بود.

همچنین پژوهش¬های هویگنس و هوک در پایان قرن هفدهم بر نوسان آونگ به قصد رسیدن به اندازه¬گیری دقیق زمان از نمونه¬های نوین¬ترِ توسعۀ نظریۀ کنترل است. این تحقیقات بعدها در تنظیم سرعت آسیاب¬های بادی به¬کار گرفته¬شد. مکانیزم اصلی مبتنی بر یک سیستم چرخش توپ حول یک محور با سرعت متناسب با سرعت آسیاب بادی بود. هرچه سرعت دورانی آونگ افزیش می¬یافت، توپ¬ها از محور آونگ فاصله می¬گرفتند و از این طریق بر بال¬های آسیاب اثر و سرعت آن را کم می¬کردند.

جیمز وات نیز با سازگار کردن این ایده، موتور بخار را اختراع کرد و توانست گام بزرگی در انقلاب صنعتی بردارد. در این مکانیزم، زمانی که سرعت دورانی توپ¬ها افزایش می¬یابد، یک یا چند دریچه باز می¬شود و بخار به بیرون می¬آید، در نتیجه فشار بخار داخل دیگ کاهش می¬یابد و سرعت چرخش افت می¬کند. در واقع هدف این مکانیزم کنترلی، ثابت نگه¬داشتن سرعت چرخش است.


ایده¬های اصلی نظریۀ کنترل مورد اقبال روزافزون قرار گرفت و در دهه ۲۰، مهندسان، پردازش مداوم و استفاده از تکنیک¬های کنترل نیمه‌اتوماتیک یا خودکار را ترجیح می¬دادند. به این ترتیب، مهندسی کنترل جوانه زد و به عنوان یک رشتۀ مجزا به رسمیت شناخته¬شد. در دهه ۳۰، پیشرفت¬های مهمی در زمینه کنترل خودکار و تکنیک¬های طراحی و تحلیل صورت گرفت. تا پایان آن دهه، دو روش یا رویکرد جدید و به وضوح متفاوت در دسترس بودند: روش اول براساس استفاده از معادلات دیفرانسیل بود و ریاضی¬دانان مشهور در این رویکرد سهم به‌سزایی داشتند. روش دوم با ماهیت فرکانس بود؛ براساس تحلیل دامنه و فاز "ورودی" و "خروجی" و به شدت تحت تاثیر مطالعات فوریه.

در دهۀ ۴۰، با شروع جنگ جهانی دوم، مهندسین و دانشمندان تجربۀ خود را در مورد مکانیزم‌های کنترل هواپیما و موشک¬های بالستیک و دیگر طراحی¬های ضد هواپیمایی بهبود بخشیدند. این امر توسعۀ مهمی در روش¬های فرکانس ایجاد کرد.

از سال ۱۹۶۰ به بعد، به روش¬های کنترلی که تا اینجا بیان شد، نام کنترل کلاسیک را اطلاق کردند. جنگ نشان داد که مدل¬های در نظر گرفته¬شده تا آن زمان به اندازه کافی دقیق نبودند تا پیچیدگی دنیای واقعی را توصیف کنند. در واقع، تا آن زمان مشخص نبود که سیستم¬های واقعی اغلب غیرخطی و غیرقطعی هستند، چرا که تحت¬تأثیر نویز قرار گرفته-اند. درک این مطلب زمینۀ تلاش¬های جدیدی را در این راستا فراهم کرد.

بر اساس این تحولات، امروزه نظریۀ کنترل را می¬توان از دو دیدگاه متفاوت و مکمل در نظر گرفت: به عنوان یک پشتیبانی نظری برای مهندسی کنترل (‏بخشی از مهندسی سیستم)‏ و همچنین به عنوان یک گرایش از علوم ریاضی. در واقع امروزه نظریۀ کنترل یکی از میان¬رشته¬ای¬ترین حوزه¬های علمی است که در آن مهندسی و ریاضیات به طور کامل با هم ترکیب می¬شوند و یکدیگر را غنی می¬کنند.

ریاضیات در حال حاضر نقش رو به افزایشی را در نظریۀ کنترل ایفا می¬کند. در واقع، درجۀ پیچیدگی سیستم¬های نظریۀ کنترل باید دائماً افزایش پیدا کند و این امر باعث افزایش تقاضای ریاضیات در این زمینه می¬شود. کالمن، یکی از بزرگ¬ترین پایه¬گذاران تئوری کنترل مدرن، در سال ۱۹۷۴ گفت که در آینده، پیشرفت¬های اصلی در کنترل و بهینه¬سازی سیستم¬ها بیشتر از پیشرفت ریاضی ناشی می¬شود تا توسعۀ تکنولوژیکی. امروزه، وضعیت فناوری و امکاناتی که ارائه می¬دهد چنان مؤثر است که در درستی این جمله تردید داریم، اما بدون شک توسعۀ نظریۀ کنترل نیازمند کمک¬های عمیق از هر دو زمینه است.

طیف کاربردهای نظریۀ کنترل از ساده¬ترین مکانیزم¬هایی که ما در زندگی روزمره استفاده می¬کنیم تا پیچیده¬ترین مکانیزم¬هایی که در فن¬آوری¬های جدید ظهور می¬کنند، ادامه می¬یابد. یکی از ساده‌ترین کاربردهای نظریۀ کنترل، در ماشین ساده¬ای در مخزن سیفون ظاهر می-شود. سیستم‌های گرمایش و تهویۀ هوا در ساختمان¬های بزرگ، سیستم¬های کنترل مقیاس -بزرگِ بسیار کارآمد هستند که از اتصال سیستم¬های سیال و الکترومکانیکی تشکیل شده¬اند. هدف اصلی این سیستم¬ها حفظ یک هوای خوب، با هزینۀ عملیاتی کم و میزان بالای قابلیت اطمینان است.

فهرست کاربردهای تئوری کنترل در صنعت بی¬پایان است. برای مثال می¬توانیم به کنترل pH در واکنش¬های شیمیایی، صنایع کاغذ و خودرو، امنیت هسته¬ای، دفاع و … اشاره کنیم. امروزه کنترل هرج و مرج مورد توجه بسیاری از محققان قرار گرفته¬است. برای مثال، کنترل در امتداد مسیرهای ناپایدار، کاربرد زیادی در کنترل دینامیک هواپیماها دارد. ساختارهای فضایی، حافظه‌های نوری ابعاد بزرگ، سیستم¬های ارتباطی ماهواره¬ای و … نیز نمونه¬هایی از سیستم¬های مدرن و پیچیدۀ کنترلی هستند. کنترل ربات¬ها، از ساده¬ترین موتورها گرفته تا bipedهایی که توانایی تحرک چندبعدی انسان¬ها را شبیه¬سازی می¬کنند، یکی دیگر از حوزه¬های نوظهور نظریۀ کنترل است.

با توجه به تاریخچۀ غنی تئوری کنترل، می¬توان پرسید که آیا این حوزه به انتهای خود رسیده‌است یا نه. واقعیت این است که جامعۀ ما هر روز مسائل جدیدی را برای تئوری کنترل طرح می¬کند و این واقعیت، نیاز به علم ریاضی نوین¬تر و پژوهش¬های پیشرفته¬تر را روز¬به¬روز بیشتر می‌کند.



منابع:

Control theory: history, mathematical achievements and perspectives- Enrique Zuazua


ما را در تلگرام بارقه دنبال کنید.

۰
۰
نشریهٔ بارقه
نشریهٔ بارقه
نشریۀ انجمن علمی-فرهنگی دانشکدۀ مهندسی برق دانشگاه صنعتی شریف (رسانا)
شاید از این پست‌ها خوشتان بیاید