طعم نار و دخان
بخش علمی بارقه
مریم قربان صباغ
بعدازظهر روز سهشنبه 14 مرداد انفجار عظیمی در بندر بیروت رخ داد که خسارات بسیار زیادی به مناطق اطراف وارد کرد. به گزارش مقامات لبنانی، این فاجعه ناشی از انفجار 2750 تن آمونیوم نیترات بود که در انبار بزرگی در بندر ذخیره شده بود. آمونیوم نیترات در کشاورزی به عنوان یک کود نیتروژنی استفاده میشود. این ماده همچنین عنصری کلیدی در ساخت مادهی «آنفو» است که در انفجارهای کنترل شدهی صنعتی استفاده میشود. آنفو مخلوطی از آمونیوم نیترات و سوخت فسیلی است.
آمونیوم نیترات یکی از قویترین مواد منفجره است اما از نظر امنیت نگهداری، ایمنترین مادهی منفجرهی شناخته شده است. مواد منفجره به دو دستهی کم انفجار و پر انفجار تقسیم میشوند. حساسیت مواد منفجره و قدرت انفجار رابطهی عکس دارند. از این رو پایههای اصلی یک مادهی منفجره را یک مادهی کم انفجار با قدرت زیاد مثل آمونیوم نیترات و یک مادهی پر انفجار با قدرت کم(چاشنی) تشکیل میدهند.
آمونیوم نیترات به خودی خود نمیسوزد، بلکه به عنوان منبعی از اکسیژن عمل میکند که میتواند احتراق مواد دیگر را سرعت ببخشد. اما اگر دما به اندازهی کافی بالا باشد، آمونیوم نیترات میتواند به سرعت تجزیه شود. این فرآیند، گازهایی از جمله اکسیدهای نیتروژن و بخار آب تولید میکند. این رها شدن سریع گاز است که باعث انفجار میشود. عامل دود قرمز رنگی که در تصاویر انفجار بیروت دیده شد، گاز نیتروژندیاکسید ناشی از تجزیهی ناقص آمونیوم نیترات است.
با کمی دقت در ویدیوهای منتشر شده از این حادثه متوجه میشویم که ابتدا اثر تخریبی انفجار به صورت موجی در همهی جهات پخش میشود و سپس صدای مهیبی به گوش میرسد. دلیل این امر این است که موج ناشی از تغییر فشار هوا با سرعتی حدود 1000 کیلومتر بر ساعت که بیش از سرعت صوت است، گسترش مییابد.
بر حسب فشار انفجار، موجهای ناشی از آن به دو شکل موج ضربه[1] و موج انفجار[2]تقسیم میشوند. در موج ضربه ناشی از انفجار، فشار گازهای شکل گرفته از انفجار مواد منفجره، با انتشار از چشمهی انفجار گسترش و تا فشار مشخصی افزایش و سپس تا فشار محیطی کاهش مییابد که به این موج فاز مثبت میگویند.
در نتیجهی انتشار موج، گازهای حاصل از انفجار سرد شده و فشار آنها به مقدار ناچیزی کمتر از فشار اتمسفر میرسد. به دلیل این اختلاف فشار، جهت جریان معکوس شده و به سمت مرکز انفجار باز میگردد. نتیجهی این عمل کاهش فشار یا مکش خواهد بود که به آن فاز منفی گفته میشود. فشار فاز منفی نسبتا کوچک است.
ابر سفیدی که موج ضربه را همراهی میکند و به سرعت گسترش مییابد ابر چگالش[3]یا ابر ویلسون[4]نام دارد و در انفجارهایی که در هوای مرطوب رخ میدهند قابل مشاهده است. عامل ایجاد این پدیده، فاز منفی موج است. فرآیند کاهش فشار در فاز منفی موج، یک فرآیند بیدررو است زیرا گرما از گازی که تحت تاثیر موج قرار گرفته است خارج نمیشود. وقتی فشار گاز به صورت بیدررو کاهش مییابد دمای گاز هم کم میشود. در هوای مرطوب، در رقیقترین قسمتهای موج ضربه دمای هوا به قدری کاهش مییابد که چگالش رخ میدهد و بخار آب موجود در هوا به قطرات میکروسکوپی آب تبدیل میشود. هرچه موج در شعاع بیشتری پخش میشود تاثیر تغییر فشار کاهش مییابد در نتیجه ابر ویلسون شعاع محدودی دارد.

منابع:
شریعتمدار، سید مجتبی، حل تحلیلی جبهه موج حاصل از انتشار امواج انفجار با استفاده از تابع گرین، نشریهی پژوهشی مهندسی مکانیک ایران، سال بیستم، شماره سوم، پاییز 1397، صص 171-170
https://cen.acs.org/safety/industrial-safety/chemistry-behind-Beirut-explosion/98/web/2020/08
https://www.yourweather.co.uk/news/trending/beirut-why-a-cloud-formed-around-the-explosion.html
https://en.wikipedia.org/wiki/Condensation_cloud
[1] Shock wave
[2]Blast wave
[3]Condensation cloud
[4]Wilson cloud
ما را در تلگرام دنبال کنید.