گرگ های اقتصاد تحریمی چگونه ساخته می شوند؟

بر اساس جست و جو در گزارش های اقتصادی، پرونده های ثروتمندان خود ساخته و تحلیل اخبار منتشر شده در رسانه های معتبر، مسیر میلیاردر شدن در ایران هیچ شباهتی به نسخه های موفقیت سیلیکون ولی یا بازارهای اروپایی ندارد. در کشوری که تورم، تحریم، نوسان ارز و قوانین یک شبه تغییر می کنند، فقط افرادی به ثروت های نجومی می رسند که صفت هایی متفاوت، جسورانه و گاهی بحث برانگیز داشته باشند. در این مقاله، هشت صفت بایسته و مشترک را بررسی می کنیم.
میلیاردر خود ساخته ی ایرانی منتظر آرامش نمی ماند. او در روزهای جهش ارز، سقوط بورس یا کمبود کالا، به جای فرار، نقشه می کشد. نمونه ی روشن آن جهش های ارزی سال های ۱۳۹۷ و ۱۴۰۱ بود؛ در حالی که صاحبان کسب و کارهای سنتی وحشت زده موجودی انبارها را حراج می کردند، گروهی دیگر در حال خرید دلار، طلا، ملک و کالاهای سرمایه ای بودند. این صفت، ترکیبی از جسارت، بی خوابی و شناخت عمیق بازار است. چنین افرادی بحران را نه تهدید، بلکه بزرگ ترین فرصت زندگی خود می دانند.
در اقتصاد ایران، شبکه ی ارتباطات به اندازه ی سرمایه ی اولیه اهمیت دارد. خودساخته های واقعی، نه از طبقه ی اشراف، بلکه از دل همین شبکه سازی به قله رسیده اند. آن ها سال ها در اتاق های بازرگانی، نمایشگاه ها، مهمانی های اقتصادی و راهروهای اداری وقت گذاشته اند تا اعتماد و دسترسی بسازند. این صفت شاید از نظر اخلاقی خاکستری به نظر برسد، اما در عمل بخشی جدایی ناپذیر از بازی ثروت در ایران است. کسی که نتواند درهای بسته را با رابطه باز کند، در بسیاری از بازارهای ایران به سرعت حذف می شود.
ریسک پذیری حساب شده، قلب تپنده ی ثروت های بزرگ است. میلیاردر خود ساخته ی ایرانی وقتی همه می فروشند، می خرد. نمونه ی آن بازار مسکن در رکودهای عمیق یا خرید کارخانه های نیمه تعطیل در دوره ی رکود است. او البته قمار نمی کند؛ قبل از خرید، صورت های مالی، بدهی ها، زمین بازی رقیب و مسیر قانونی را بررسی می کند. تفاوت او با سرمایه گذار خرد این است که می داند چه زمانی ترس بازار بیش از حد است و می توان با قیمت های مضحک، دارایی های ارزشمند خرید.
بسیاری از خودساخته های ایرانی حداقل یک بار ورشکسته شده اند، چک برگشتی داده اند یا شریکشان سرمایه را برده است. اما صفت مشترکشان این است که شکست را بخشی از هزینه ی یادگیری می دانند. آن ها به جای پنهان شدن، سریع تسویه می کنند، اعتبار بانکی را بازسازی می کنند و با نام جدید یا ساختار تازه برمی گردند. در فرهنگ کسب و کار ایرانی، کسی که بعد از زمین خوردن بلند نشود، هرگز میلیاردر نمی شود. ورشکستگی برای آن ها یک کلاس آموزشی گران قیمت است، نه پایان جهان.
تنوع بخشی هوشمند، خط قرمز بقاست. میلیاردر خود ساخته ی ایرانی معمولا از یک بازار شروع می کند؛ مثلا واردات لوازم خانگی، پوشاک یا مواد غذایی. اما به محض رسیدن به سود اولیه، آن را در املاک، طلا، ارز، تولید، پتروشیمی، استارتاپ یا حتی رمزارز پخش می کند. این رفتار باعث می شود وقتی یک بازار سقوط می کند، کل امپراتوری او فرو نریزد. عشق به یک بازار خاص، در اقتصاد پرنوسان ایران، می تواند به قیمت از دست رفتن همه چیز تمام شود.
بر خلاف تصور رایج، بسیاری از میلیاردرهای خود ساخته ی ایرانی ولخرج نیستند. آن ها ساعت های گران قیمت و خودروهای لوکس دارند، اما همیشه بخش بزرگی از دارایی شان نقد یا شبه نقد است. دلیل آن روشن است: در اقتصادی که یک شبه قیمت دلار دو برابر می شود یا یک قانون جدید صادرات را می بندد، نقدینگی یعنی قدرت شکار فرصت بعدی. کسی که تمام پولش در ملک و ماشین قفل شده باشد، در بحران بعدی فقط تماشاگر است.
میلیاردر خود ساخته ی ایرانی اهل تحلیل شعارهای اقتصادی نیست. او به داده های واقعی بازار، قیمت کالا در بازار سیاه، نرخ واقعی ارز، حجم معاملات ملک، رفتار مصرف کننده و حتی شایعات موثق نزدیک است. این صفت به او کمک می کند قبل از دیگران وارد بازار شود یا قبل از سقوط خارج شود. او به جای خواندن گزارش های رسمی، به راننده ی کامیون، دلال بازار و مدیر فروش خود اعتماد می کند. اطلاعات کثیف اما واقعی، از تحلیل های تمیز اما بی فایده ارزشمندتر است.
در ایران، ثروت و سیاست همسایه های دیوار به دیوارند. خودساخته های موفق، بدون آن که لزوما وارد بازی های سیاسی شوند، نبض سیاست را می فهمند. آن ها می دانند کدام تحریم جدید چه کالایی را کمیاب می کند، کدام توافق قیمت دلار را می خواباند و کدام تصمیم دولتی یارانه یا عوارض را تغییر می دهد. این هوش سیاسی، نوعی مدیریت ریسک است؛ نه جانبداری. میلیاردر خود ساخته ی ایرانی می داند که نادیده گرفتن سیاست در ایران، مثل شنا کردن با چشم بسته در رودخانه ای خروشان است.
هیچ کدام از این صفت ها به تنهایی معجزه نمی کند. اما ترکیب آن ها، به اضافه ی پشتکار دیوانه وار و کمی شانس، می تواند از یک جوان بدون سرمایه، یک میلیاردر خود ساخته بسازد. نکته ی مهم این است که در اقتصاد ایران، مسیر ثروت اغلب از منطقه های خاکستری می گذرد؛ بنابراین این مقاله نه توصیه به تخلف است و نه تجلیل از رانت. فقط روایتی است از واقعیت میدان. کسی که می خواهد در این میدان بازی کند، باید چشم هایش را باز نگه دارد، اعصابش پولادین باشد و هرگز عاشق یک بازار، یک شخص یا یک تحلیل نشود.
با احترام : آیدین ببرزاده