معجزه مغزها یا فاجعه پردازنده‌ها؟
کمتر موضوعی در سال‌های اخیر به‌اندازه بومی‌سازی هوش مصنوعی، همزمان نویدبخش جهش ملی و یادآور شکاف‌های دهشتناک فناورانه بوده است. درحالی‌که غول‌های فناوری جهان هر ماه مدلی جدید با تریلیون‌ها پارامتر رونمایی می‌کنند، ایران در مسیر بومی‌سازی این فناوری با مجموعه‌ای از ابرقدرت‌ها و اَبَرضعف‌هایی روبه‌روست که معادله را به یک «شطرنج تحریمی» تمام‌عیار تبدیل کرده است.
۱. ذخیره طلایی مغزها: تنها برگ برنده‌ای که جهان به آن حسادت می‌کند
اگر بپذیریم که ماده اولیه هوش مصنوعی داده، الگوریتم و ریاضیات است، ایران اینجا یک ابرقدرت غریب است. رتبه‌های درخشان المپیادهای جهانی ریاضی و کامپیوتر، انبوه فارغ‌التحصیلان مهندسی برق و علوم کامپیوتر از دانشگاه‌های شریف، تهران و امیرکبیر، و جامعه توسعه‌دهندگان متن‌بازی که پروژه‌های فارسی مثل «پیکره متون فارسی» یا «مدل‌های زبانی پارسی‌برت» را به جهان مخابره کرده‌اند، همگی نشان می‌دهند که سرمایه انسانی ایران یک سلاح راهبردی و نقطه‌ضعف بزرگ رقبای منطقه‌ای است.
در پسِ پرده، استارتاپ‌هایی که بدون یک دلار سرمایه خارجی، موتورهای پردازش گفتار فارسی با دقت بالای ۹۵ درصد ساخته‌اند یا سامانه‌های بینایی ماشین برای خط فارسی و اسناد دیوانی را بومی کرده‌اند، اثبات می‌کنند که مغزافزار ایرانی چیزی از سیلیکون‌ولی کم ندارد.
۲. پردازنده‌های سرطانی‌شده با تحریم؛ گران‌ترین کالای روی زمین در تهران
اما اینجا، رویای بومی‌سازی با کابوسی به نام «گرسنگی پردازشی» تصادم می‌کند. جدیدترین گزارش‌های غیررسمی از بازار سیاه سخت‌افزار نشان می‌دهد قیمت یک کارت گرافیک NVIDIA A100 – که حکم اکسیژن را برای آموزش مدل‌های بزرگ دارد – در ایران به دلیل تحریم‌ها، تا ۵ برابر قیمت جهانی معامله می‌شود، آن هم با ریسک آجر شدن به‌خاطر آپدیت‌های گریزناپذیر.
مراکز تحقیقاتی پیشرو با این واقعیت تلخ دست‌وپنجه نرم می‌کنند که توان محاسباتی تجمیعی کل کشور احتمالاً از یک دیتاسنتر متوسط در اروپا کمتر است. در چنین فضایی، شعار «مدل زبانی بزرگ ملی» در نطفه با کمبود GPU خفه می‌شود و تیم‌ها مجبورند روی مدل‌های کوچک‌تر و کم‌اثرتر تمرکز کنند، درست مانند مسابقه دو با یک پای زنجیرشده.
۳. داده؛ گنج بی‌صاحب در دریای قطعی اینترنت
بدون داده، هوش مصنوعی یک پوسته توخالی است. ایران با جمعیت ۸۵ میلیونی فارسی‌زبان، صاحب یکی از غنی‌ترین و در عین‌حال قفل‌شده‌ترین گنجینه‌های داده متنی، صوتی و تصویری در جهان است. نقطه قوت بزرگ: داده‌های تلنبارشده در پیام‌رسان‌های بومی، سامانه‌های اداری، شبکه ملی اطلاعات و محتوای عمیق ویدیویی فارسی.
اما فاجعه از آنجا آغاز می‌شود که این کوه داده، به‌دلیل نبود حاکمیت داده منسجم، اینترنت ناپایدار و ترس از نشت، قفل‌شده باقی مانده است. از سوی دیگر، فیلترینگ گسترده، مدل‌های زبانی را از بلعیدن دانش روز اینترنت محروم کرده و یک «شکاف دانشی پویا» ایجاد کرده است: مدل داخلی هر روز از رقیب جهانی عقب‌تر می‌افتد، چون اصلاً نمی‌بیند در جهان چه می‌گذرد.
۴. مراکز داده ملی؛ ویترین تهی یا سنگر آخر؟
بزرگ‌ترین قمار زیرساختی ایران، «شبکه ملی اطلاعات» و مراکز داده عظیم است. اگر اراده سیاسی و سرمایه‌گذاری میلیاردی این مراکز را باور کنیم، شاید در آینده بتوانند میزبان خوشه‌های پردازشی داخلی شوند. قدرت بالقوه: مالکیت بر فیبر نوری نسبتاً گسترده و زیرساخت سخت‌افزاری امن که می‌تواند میزبان «پردازنده‌های بومی طراحی‌شده» باشد.
اما ضعف مهلک، وابستگی مطلق به تجهیزات شبکه و سرورهای وارداتی است که تعویض یا تعمیر آن‌ها در شرایط تحریم به کابوس تبدیل شده. تا زمانی که رؤیای «تراشه ملی هوش مصنوعی» از مرحله شبیه‌سازی و نمونه‌سازی آزمایشگاهی فراتر نرود، این مراکز در میدان نبرد واقعی، ویترینی پرزرق‌وبرق اما با هسته‌ای آسیب‌پذیر باقی می‌مانند.
۵. مهاجرت معکوس الگوریتم‌ها؛ وقتی فرار مغزها شکل دیگری به خود می‌گیرد
مخوف‌ترین ضعف زیرساختی ایران را نه در نبود سرور، که در «فرار مداوم مدل‌ها» باید جست. بسیاری از تیم‌های نخبه، برای بقای پروژه‌های خود مجبور به مهاجرت نرم‌افزاری شده‌اند: مدل را با زحمت در ایران توسعه می‌دهند، اما آموزش و میزبانی آن را به‌اجبار روی سرورهای اجاره‌ای ترکیه، امارات یا اروپا منتقل می‌کنند. این یعنی خروج بی‌سروصدای ارزش‌افزوده و مالکیت فکری از کشور؛ سمّی که آینده بومی‌سازی را نه تهدید، که عملاً نابود می‌کند.
نتیجه‌گیری: آیا ایران محکوم به تماشای قطار هوش مصنوعی از پشت پنجره تحریم است؟
زیرساخت‌های فناوری ایران برای بومی‌سازی هوش مصنوعی، تابلوی نقاشی متناقضی است: سرشار از مغزهای درخشان، غرق در دریای داده بکر، اما اسیر قفس آهنین تحریم سخت‌افزاری و سیاست‌های دیجیتالی خودساخته. تا زمانی که یک راه‌برد ملی ضربتی برای دور زدن هوشمندانه تحریم‌ها در حوزه پردازنده، تأسیس ابرِ ملی واقعی و شکستن حصار داده‌های داخلی تدوین نشود، هوش مصنوعی بومی‌شده همان «معجزه‌ای» خواهد ماند که هر بار در آستانه تولد، با کمبود کابل و کارت گرافیک سقط می‌شود.
آینده از آن ملتی نیست که فقط کد می‌زند، بلکه از آن ملتی است که می‌تواند کدش را روی سخت‌افزار خودش اجرا کند. آیا ایران پیش از آنکه قطار هوش مصنوعی برای همیشه ایستگاه تهران را پشت سر بگذارد، موانع را منفجر خواهد کرد؟ پاسخ این پرسش، تیتر اصلی دهه پیش رو خواهد بود.
نویسنده : آیدین ببرزاده
